Το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ, διοργανώνουν την Τρίτη 11 Νοεμβρίου 2025, στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης, στις 17:30, ημερίδα με θέμα «Η τέχνη και ο πολιτισμός υπό επιτήρηση: μορφές και μηχανισμοί χειραγώγησης στον 21ο αιώνα».
Ερευνητές και καλλιτέχνες αναζητούν τις μορφές των απειλών και των απαγορεύσεων, με τις οποίες έρχεται αντιμέτωπη σήμερα η καλλιτεχνική έκφραση, και συζητούν με το κοινό τρόπους αντίστασης απέναντι στη χειραγώγηση και τον περιορισμό της καλλιτεχνικής ελευθερίας.
Δύο Θεματικά Πάνελ
Πρώτο Πάνελ (17:30): Τι απειλεί την τέχνη σήμερα; Μορφές χειραγώγησης πέραν της λογοκρισίας
Το πρώτο πάνελ θα εστιάσει στις σύγχρονες –άμεσες και έμμεσες– μορφές χειραγώγησης της τέχνης και του πολιτισμού, οι οποίες, αντί της άμεσης λογοκρισίας και απαγόρευσης, κινητοποιούν πιο σύνθετους και αδιόρατους μηχανισμούς, προκειμένου να ελέγξουν και να κατευθύνουν την καλλιτεχνική δημιουργία.
Η αγορά της τέχνης και η πολιτιστική βιομηχανία, η χρήση της τέχνης ως όργανο «ήπιας ισχύος», προκειμένου να προβληθούν συγκεκριμένες θεματικές και να αποκλειστούν άλλες, οι ψηφιακές πλατφόρμες και το πολιτιστικό μάρκετινγκ, η εργαλειοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς για την ενίσχυση εθνικών ή θρησκευτικών ταυτοτήτων, καθώς και οι κάθε μορφής εξαρτήσεις και θεσμικά φίλτρα περιλαμβάνονται στα ερωτήματα που θα τεθούν.
Συμμετέχουν: Γεωργία Λαλέ (Εικαστικός-Ακτιβίστρια), Μήτσος Μπιλάλης (Ιστορικός, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας), Θούλη Μισιρλόγλου (Καλλιτεχνική Διευθύντρια του ΜΟΜus-Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης), Μάρθα Μπουζιούρη (Σκηνοθέτρια, Τμήμα Θεάτρου ΑΠΘ), Δημήτρης Πλάντζος (Καθηγητής Αρχαιολογίας, ΕΚΠΑ). Συντονιστής: Αντώνης Λιάκος (Ομότιμος Καθηγητής Ιστορίας, ΕΚΠΑ).
Δεύτερο Πάνελ (20:00): «Η λογοκρισία στην τέχνη»
Το δεύτερο πάνελ θα παρουσιάσει συγκεκριμένες πρακτικές λογοκρισίας στις εικαστικές τέχνες, στον κινηματογράφο, στη μουσική και στο θέατρο.
Πανεπιστημιακοί και καλλιτέχνες από διαφορετικά πεδία της καλλιτεχνικής δημιουργίας θα μοιραστούν προσωπικές εμπειρίες, θα παρουσιάσουν ιστορικά και σύγχρονα παραδείγματα λογοκρισίας και θα συζητήσουν τις συνέπειες της στη δημοκρατία και την κοινωνία.
Τα κεντρικά ερωτήματα του πάνελ αυτού σχετίζονται τόσο με την πολιτική και θεσμική λογοκρισία όσο και με την κοινωνική λογοκρισία και την αυτολογοκρισία, ενώ δεν παραλείπονται τα θέματα της αντίστασης της τέχνης ως πεδίου πολιτικού και ηθικού αγώνα.
Συμμετέχουν: Άκης Έβενης (Παραγωγός Ραδιοφωνικών Προγραμμάτων), Θανάσης Ζερίτης (Σκηνοθέτης-Ηθοποιός), Νεφέλη Μαϊστράλη (Ηθοποιός, Δραματουργός, Συγγραφέας), Πηνελόπη Πετσίνη (Φωτογράφος, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής), Πάρις Ρούπος (Stand Up Κωμικός), Δημήτρης Χριστόπουλος (Καθηγητής Πολιτειολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο). Συντονίστρια: Μαριλένα Κατσίμη (Δημοσιογράφος).
Παράλληλα με τις συζητήσεις των δύο πάνελ, θα ακουστούν λογοκριμένα τραγούδια από το ελληνικό και το ξένο μουσικό ρεπερτόριο, τα οποία σε διάφορες ιστορικές στιγμές απαγορεύτηκαν ή υπέστησαν λογοκρισία λόγω του πολιτικού ή κοινωνικού τους περιεχομένου (επιμέλεια: Άκης Έβενης).
Επιπλέον, θα πραγματοποιηθεί έκθεση περιστατικών εικαστικής λογοκρισίας, η οποία θα παρουσιάσει ντοκουμέντα και μαρτυρίες από περιπτώσεις καλλιτεχνικών έργων που υπέστησαν λογοκρισία ή απαγορεύτηκαν στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας τη σχέση μεταξύ εξουσίας, ιδεολογίας και καλλιτεχνικής δημιουργίας (επιμέλεια: Πηνελόπη Πετσίνη, στο πλαίσιο του έργου ΕΛΙΔΕΚ CIVIL).
Η ημερίδα επιδιώκει να αναδείξει τα κρίσιμα διακυβεύματα της εποχής μας που αφορούν τη σχέση πολιτισμού, τέχνης και δημοκρατίας. Στόχος είναι να ανοίξει ένας ουσιαστικός δημόσιος διάλογος για την υπεράσπιση της ελευθερίας της έκφρασης, την προστασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας από κάθε μορφή χειραγώγησης και τη δημιουργία συνθηκών που επιτρέπουν στην τέχνη να ανθίζει ελεύθερα και να συμβάλλει στην κριτική σκέψη και τη δημοκρατική κουλτούρα.
Οι Φωνές που Φιμώθηκαν
Ανάμεσα στους συμμετέχοντες βρίσκονται καλλιτέχνες που έχουν βιώσει άμεσα την πίεση της λογοκρισίας. Η εικαστικός Γεωργία Λαλέ, δημιουργός της περίφημης Ροζ Σημαίας, θα παρουσιάσει την εμπειρία της από το περιστατικό του 2023, όταν το έργο της αποσύρθηκε από το Ελληνικό Προξενείο της Νέας Υόρκης με εντολή του τότε υπουργού Εξωτερικών Γεραπετρίτη.
Η ροζ ελληνική σημαία, που δημιουργήθηκε από σεντόνια γυναικών, θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και οδήγησε σε πολιτική αντιπαράθεση, με τον ΣΥΡΙΖΑ να φέρνει το θέμα στη Βουλή.
Ο stand-up κωμικός Πάρις Ρούπος φέρνει στη συζήτηση την πρόσφατη εμπειρία του (Σεπτέμβριος 2025), όταν η εταιρεία Pizza Fan διέκοψε τη συνεργασία μαζί του μετά από οργανωμένες πιέσεις. Το περιστατικό ξεκίνησε από ένα αστείο του σχετικά με την Κύπρο και την ελληνική σημαία, που προκάλεσε τις αντιδράσεις εθνικιστικών ομάδων και οδήγησε σε μια καμπάνια μίσους εναντίον του. Η περίπτωσή του αναδεικνύει τη νέα μορφή oικονομικής λογοκρισίας, όπου εταιρείες υποκύπτουν σε πιέσεις και απολύουν καλλιτέχνες.
Θέατρο υπό Επιτήρηση
Η Νεφέλη Μαϊστράλη και ο Θανάσης Ζερίτης αντιπροσωπεύουν τον χώρο του θεάτρου. Στην παράσταση τους Σπυριδούλες (Θέατρο Τζένη Καρέζη), τόσο οι δυο καλλιτέχνες, όσο και ο θίασος της παράστασης, δέχτηκαν απειλές από ομάδες φανατικών χριστιανών. Τις απειλές αυτές πυροδότησε μια διασκευασμένη εκδοχή του Πάτερ Ημών, η οποία ακούγεται μέσα στο έργο.
Η Μάρθα Μπουζιούρη, σκηνοθέτρια θεάτρου ντοκιμαντέρ, έχει αντιμετωπίσει παρόμοια ζητήματα με την παράσταση Pietà, που ασχολείται με τις γυναικοκτονίες. Η εστίασή της σε κοινωνικά και πολιτικά θέματα, την έχει φέρει αντιμέτωπη με τις νέες μορφές αυτολογοκρισίας που επιβάλλουν οι ίδιοι οι καλλιτέχνες από φόβο για τις αντιδράσεις.
Η Μουσική Κάτω από το Μικροσκόπιο
Ο ραδιοφωνικός παραγωγός Άκης Έβενης, με πολυετή πείρα στο ραδιόφωνο, έχει καταγράψει εκατοντάδες περιπτώσεις μουσικής λογοκρισίας στην Ελλάδα. Από τα χρόνια της δικτατορίας μέχρι σήμερα, η έρευνά του αποκαλύπτει έναν συνεχή περιορισμό της μουσικής έκφρασης, που σήμερα παίρνει νέες μορφές μέσω των αλγορίθμων των πλατφορμών και της πίεσης των διαφημιστών.
Πέραν της λογοκρισίας
Πέραν της λογοκρισίας, υπάρχουν σήμερα άμεσες και έμμεσες μορφές χειραγώγησης της τέχνης και του πολιτισμού. Εκδηλώνονται πολύμορφα, (α) θεσμικά μέσω της πολιτικής εξουσίας, του κράτους, των θεσμών και των ΜΜΕ, (β) κοινωνικά μέσω των social media και των κυμάτων cancel culture, που οδηγούν συχνά στην αυτολογοκρισία και παίρνουν συχνά τη μορφή του στιγματισμού. Παράλληλα, η συγκέντρωση της πολιτιστικής παραγωγής σε λίγα χέρια και η εμπορευματοποίηση της τέχνης περιορίζουν το εύρος των θεμάτων που μπορούν να πραγματευτούν οι καλλιτέχνες.
Η Απάντηση της Τέχνης
Παρά τις πιέσεις, οι καλλιτέχνες συνεχίζουν να αντιστέκονται. Η Γεωργία Λαλέ συνεχίζει να εκθέτει το έργο της, ενώ ο Πάρις Ρούπος ανακοίνωσε νέα παράσταση ενάντια στον εκφοβισμό και τη λογοκρισία. Οι θεατρικές ομάδες δημιουργούν έργα που θίγουν ταμπού και αμφισβητούν κυρίαρχες αφηγήσεις.
Η ημερίδα της 11ης Νοεμβρίου αποτελεί μια προσπάθεια να ενωθούν αυτές οι φωνές και να αναδειχθεί η ανάγκη για προστασία της καλλιτεχνικής ελευθερίας. Όπως επισημαίνουν οι διοργανωτές/τριες, στόχος είναι να ανοίξει ένας δημόσιος διάλογος για το πώς η κοινωνία μπορεί να υπερασπιστεί την τέχνη ως χώρο ελεύθερης έκφρασης και δημοκρατικού διαλόγου.
Είσοδος ελεύθερη
Πληροφορίες
Ημερομηνία: Τρίτη 11 Νοεμβρίου 2025
Ώρα: 17:30-22:00
Τόπος: Δημοτική Αγορά Κυψέλης
Συνδιοργάνωση: Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς - Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ
Την εκδήλωση θα προλογίσουν, εκ μέρος του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς, η Μαρία Ρεπούση, Ιστορικός και Διευθύντρια του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς και εκ μέρους του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ, ο Κώστας Στρατής, Συντονιστής Κύκλου Πολιτισμικής Πολιτικής και πρώην Υφυπουργός.
