Από το Βίλνιους της Λιθουανίας στην Αθήνα, η Carlien Scheele έρχεται στην πόλη μας με μια βαλίτσα γεμάτη αριθμούς και δεδομένα – αλλά και κάτι πολύ σημαντικότερο από αυτό, τις ιστορίες των ανθρώπων. Το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων (EIGE) το οποίο διευθύνει από το 2020 η Scheele αποτελεί την αιχμή της έρευνας της ΕΕ για την ισότητα των φύλων, παρέχοντας αξιόπιστα και προσανατολισμένα προς τη χάραξη πολιτικής δεδομένα και έρευνες. Ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας της Ε.Ε. από την Ελλάδα το 2027, η διευθύντρια της EIGE βρίσκεται στην πόλη μας για μια σειρά επαφές σε υψηλότατο επίπεδο.
Η Scheele επιβλέπει τα στρατηγικά προγράμματα δραστηριοτήτων και τους προϋπολογισμούς του Οργανισμού, ενώ παλαιότερα εργάστηκε ως ανώτερη σύμβουλος σε θέματα ισότητας και ανθρώπινου δυναμικού στο Συμβούλιο της Ευρώπης και ως διευθύντρια στην ολλανδική κυβέρνηση, όπου συντόνιζε τις εθνικές πολιτικές για την ισότητα των φύλων και των ΛΟΑΤ.
Το Ινστιτούτο κάνει εξαιρετική δουλειά — παρόλο που τα δεδομένα είναι «ψυχρά» για πολλούς. Τι σημαίνουν τα δεδομένα με βάση το φύλο; Και πώς μπορούν να γίνουν εργαλείο ενδυνάμωσης;
Για να χρησιμοποιήσω ένα δημοφιλές επιχειρηματικό ρητό: «ό,τι μετριέται, διαχειρίζεται» — και θα προχωρούσα ένα βήμα παραπέρα λέγοντας ότι ό,τι ρυθμίζεται, αλλάζει — και έτσι τα δεδομένα αποτελούν εργαλείο ενδυνάμωσης.
Όταν μιλάμε για δεδομένα με βάση το φύλο ή στατιστικές για το φύλο, εννοούμε δεδομένα που μας βοηθούν να δούμε πώς οι γυναίκες και οι άνδρες βιώνουν τη ζωή διαφορετικά – στην εργασία, το εισόδημα, τη φροντίδα, την υγεία, την ασφάλεια, την εξουσία και πολλούς άλλους τομείς.
Ένα βασικό σημείο εκκίνησης είναι τα δεδομένα ανά φύλο, δηλαδή τα δεδομένα που συλλέγονται ξεχωριστά για τις γυναίκες και τους άνδρες. Αλλά αυτό που έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία είναι το τι κάνουμε με αυτά: αν τα χρησιμοποιούμε για να κατανοήσουμε πού βρίσκονται οι ανισότητες, γιατί επιμένουν και ποιοι μένουν πίσω.
Διαθέτουμε μια ενιαία πηγή στατιστικών στοιχείων για το φύλο στη βάση δεδομένων μας, σχετικά με διάφορες πτυχές των (αν)ισοτήτων μεταξύ γυναικών και ανδρών.
Τα δεδομένα μπορεί να ακούγονται ψυχρά, αλλά στην πραγματικότητα αφηγούνται πολύ ανθρώπινες ιστορίες. Μπορούν να δείξουν, για παράδειγμα, ποιος φέρει το βάρος της μη αμειβόμενης φροντίδας, ποιος υποεκπροσωπείται στη λήψη αποφάσεων ή πόσο διαδεδομένη είναι στην πραγματικότητα η βία κατά των γυναικών. Μόλις αυτές οι πραγματικότητες γίνουν ορατές, γίνεται πολύ πιο δύσκολο να τις αγνοήσουμε. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα δεδομένα μπορούν να αποτελέσουν εργαλείο ενδυνάμωσης: μετατρέπουν τη βιωμένη εμπειρία σε αποδεικτικά στοιχεία και τα αποδεικτικά στοιχεία σε δράση. Βοηθούν τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να σχεδιάζουν καλύτερους νόμους, τους θεσμούς να στοχεύουν τη στήριξη εκεί όπου χρειάζεται περισσότερο και τις κοινωνίες να αμφισβητούν την ιδέα ότι η ανισότητα είναι απλώς κάτι φυσιολογικό ή αναπόφευκτο.
Για μένα, αυτή είναι η πραγματική δύναμη των στατιστικών για τα φύλα. Δίνει ορατότητα στους ανθρώπους. Και η ορατότητα είναι συχνά το πρώτο βήμα προς την ανάληψη ευθύνης και την αλλαγή.
Ποιος είναι ο σκοπός της επίσκεψής σας στην Ελλάδα και τι αναμένει το Ινστιτούτο από την επικείμενη ελληνική προεδρία;
Η αντιπροσωπεία και εγώ ερχόμαστε στην Ελλάδα τόσο για να ακούσουμε όσο και για να μιλήσουμε και να παρουσιάσουμε το έργο μας.
Η επίσκεψη αυτή αποτελεί ευκαιρία για ανταλλαγή απόψεων σχετικά με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε σε ολόκληρη την Ευρώπη στον τομέα της ισότητας των φύλων, για να μάθουμε απευθείας από τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους εθνικούς εταίρους στην Ελλάδα, καθώς και για να μοιραστούμε ορισμένα από τα βασικά στοιχεία και εργαλεία του EIGE που μπορούν να υποστηρίξουν αυτό το έργο. Αποτελεί επίσης ευκαιρία για την οικοδόμηση ισχυρότερων δεσμών εν όψει της επικείμενης ελληνικής Προεδρίας της ΕΕ το 2027.
Αυτό που ελπίζουμε από την επίσκεψη, με βάση την επικείμενη ελληνική Προεδρία, είναι φιλοδοξία, ανοιχτό πνεύμα και σαφής δέσμευση να παραμείνει η ισότητα των φύλων ψηλά στην ατζέντα. Οι Προεδρίες έχουν μια πραγματική ευκαιρία να κατευθύνουν την πολιτική προσοχή, να δημιουργήσουν δυναμική και να ενθαρρύνουν τη συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών.
Από την πλευρά του EIGE, επιθυμούμε να αποτελέσουμε έναν πρακτικό εταίρο σε αυτό το εγχείρημα – παρέχοντας δεδομένα, πληροφορίες και υποστήριξη για την εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ, καθώς και συμβάλλοντας ώστε η ισότητα των φύλων να είναι ορατή όχι μόνο σε έναν συγκεκριμένο τομέα πολιτικής, αλλά σε ολόκληρη την ευρύτερη ευρωπαϊκή ατζέντα.
Η επίσκεψη αυτή έχει επίσης ως στόχο την κατανόηση των προτεραιοτήτων της Ελλάδας και τον εντοπισμό των σημείων όπου μπορούν να δημιουργηθούν οι ισχυρότερες συνέργειες. Η αποτελεσματικότερη πρόοδος επιτυγχάνεται όταν συνδυάζονται τα στοιχεία της ΕΕ, η εθνική ηγεσία και η εμπειρία της κοινωνίας των πολιτών. Με αυτό το πνεύμα προσεγγίζουμε την παρούσα επίσκεψη.
Λένε ότι οι αριθμοί δεν λένε πάντα την αλήθεια, όμως τα δεδομένα αποτελούν ένα ισχυρό εργαλείο για τη χάραξη πολιτικής. Με βάση τα δεδομένα, λοιπόν, πώς θα περιγράφατε τη ζωή στην Ευρώπη όσον αφορά την ισότητα των φύλων;
Τα δεδομένα είναι το νόμισμα που αποκαλύπτει την πραγματικότητα – ή, στην περίπτωσή μας, αποκαλύπτει τις ανισότητες μεταξύ των φύλων που πολύ συχνά θεωρούνται φυσιολογικές ή αγνοούνται.
Και η τελευταία εικόνα είναι σαφής: η ισότητα των φύλων στην Ευρώπη βελτιώνεται, αλλά πολύ αργά και με πολύ άνιση ρυθμό.
Η ΕΕ βρίσκεται σήμερα στα 63,4 από τα 100, όπου το 100 σημαίνει πλήρη ισότητα. Η βαθμολογία αυτή προέρχεται από τον ανανεωμένο Δείκτη Ισότητας των Φύλων του EIGE, με επικαιροποιημένους δείκτες, νέες πηγές δεδομένων και μια πιο οξυδερκή ματιά στις πραγματικότητες που διαμορφώνουν τη ζωή των ανθρώπων σήμερα – από την ψηφιοποίηση και την άμισθη φροντίδα έως την οικονομική ανεξαρτησία και την επισφαλή εργασία.
Γιατί απέχουμε ακόμα τουλάχιστον 50 χρόνια από την πλήρη ισότητα των φύλων, ακόμη και το 2026;
Επειδή η πρόοδος εξακολουθεί να παρεμποδίζεται από διαρθρωτικές ανισότητες που είναι βαθιά ριζωμένες στην καθημερινή ζωή. Η ανισότητα στον χρόνο παραμένει επίμονη. Τα χάσματα στους μισθούς, στο εισόδημα και στην οικονομική ανεξαρτησία επιμένουν. Οι ανισορροπίες εξουσίας παραμένουν. Και ακόμη και σε τομείς όπου η Ευρώπη έχει σημειώσει πρόοδο, αυτή μπορεί να σταματήσει ή να αντιστραφεί αν η πολιτική δέσμευση εξασθενήσει.
Πολύ συχνά, εξακολουθούμε να πέφτουμε στην παγίδα του να λέμε τα σωστά πράγματα χωρίς να κάνουμε αρκετά για να τα υλοποιήσουμε. Η πραγματική δοκιμασία για την ισότητα των φύλων είναι η εφαρμογή: η μετατροπή των προτεραιοτήτων σε χρηματοδοτούμενα μέτρα, εθνικές δράσεις και μετρήσιμα αποτελέσματα σε όλα τα κράτη μέλη. Τα δεδομένα μας βοηθούν να το κάνουμε αυτό. Δείχνουν πού η δράση αποδίδει, πού όχι και ποιοι εξακολουθούν να μένουν πίσω. Επομένως, το μήνυμα που προκύπτει από τα δεδομένα δεν είναι ότι η αλλαγή είναι αδύνατη. Είναι ότι η αλλαγή θα έρθει γρηγορότερα μόνο αν προχωρήσουμε από τη δέσμευση στην υλοποίηση.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα —και ιδίως τα δικαιώματα των γυναικών και της κοινότητας LGBTQ+— έχουν δεχτεί επιθέσεις τα τελευταία χρόνια. Τι πρέπει να κάνει η Ευρώπη για να προστατεύσει τους πολίτες της από τις διακρίσεις και να ενισχύσει το θεσμικό της πλαίσιο ως χώρο ασφάλειας, ισότητας και ευημερίας για όλους;
Για μένα, αυτό ξεκινά από μια πολύ απλή αλήθεια: όταν τα δικαιώματα των γυναικών και των ατόμων της κοινότητας LGBTQ+ δέχονται επίθεση, η ίδια η δημοκρατία αποδυναμώνεται. Αυτές οι επιθέσεις δεν συμβαίνουν μεμονωμένα. Συχνά συνδέονται με την παραπληροφόρηση, το μίσος στο διαδίκτυο, την πολιτική πόλωση και τις προσπάθειες να ανατραπούν δικαιώματα που έχουν κερδηθεί με κόπο. Επομένως, η Ευρώπη δεν μπορεί να παραμερίσει την ισότητα των φύλων ως δευτερεύον ζήτημα. Πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο της δημοκρατικής ανθεκτικότητας.
Αυτό που χρειάζεται τώρα η Ευρώπη δεν είναι μόνο ισχυροί νόμοι, αλλά και το θάρρος και η συνέπεια να τους επιβάλει. Αυτό σημαίνει προστασία των ανθρώπων από τις διακρίσεις και τη βία, συμπεριλαμβανομένης της διαδικτυακής βίας· υποστήριξη των γυναικών στην πολιτική, τη δημοσιογραφία και τη δημόσια ζωή, οι οποίες αποτελούν όλο και περισσότερο στόχο επιθέσεων· συνεργασία με αγόρια και νεαρούς άνδρες για την καταπολέμηση της διαιώνισης επιβλαβών μορφών αρρενωπότητας – οι οποίες τείνουν να πηγάζουν από τη «ανδρόσφαιρα»· και διασφάλιση ότι οι θεσμοί μας αντανακλούν πραγματικά τους ανθρώπους που εξυπηρετούν. Σημαίνει επίσης επένδυση σε φορείς ισότητας, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και εκπαίδευση, διότι τα δικαιώματα δεν υπερασπίζονται τον εαυτό τους — χρειάζονται θεσμούς, πόρους και δημόσια δέσμευση να τα υποστηρίξουν.
Αν θέλουμε η Ευρώπη να παραμείνει ένας χώρος ασφάλειας, ισότητας και ευημερίας, τότε πρέπει να υπερασπιζόμαστε αυτές τις αξίες κάθε μέρα, για όλους. Η ισότητα των φύλων δεν είναι ένα περιθωριακό ζήτημα. Αποτελεί μέρος αυτού που κάνει μια κοινωνία δίκαιη, σταθερή και πραγματικά δημοκρατική.
Η έμφυλη βία όχι μόνο δεν υποχωρεί, αλλά επεκτείνεται και στον ψηφιακό κόσμο. Πώς επηρεάζει η Τεχνητή Νοημοσύνη τη ζωή των γυναικών και των ατόμων της LGBTQ+ κοινότητας; Και πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις που φέρνει;
Η Τεχνητή Νοημοσύνη εντείνει τους κινδύνους που ήδη υπάρχουν στον ψηφιακό κόσμο. Μπορεί να κάνει την κακοποίηση ταχύτερη, πιο πειστική και πολύ πιο δύσκολο να περιοριστεί — από ψεύτικες εικόνες προσωπικού χαρακτήρα έως συντονισμένη παρενόχληση, καταδίωξη και ενίσχυση μισογυνιστικού και μισαλλόδοξου περιεχομένου.
Στην επικείμενη έκθεσή μας με τίτλο «Καταπολέμηση της διαδικτυακής βίας κατά των κοριτσιών», η οποία θα δημοσιευθεί τον Ιούνιο και θα αποτελέσει τη βάση για τα Συμπεράσματα του Συμβουλίου υπό την Κυπριακή Προεδρία, διαπιστώσαμε ότι για πολλά κορίτσια η διαδικτυακή βία δεν αποτελεί περιστασιακή απειλή, αλλά ένα διαρκές χαρακτηριστικό της καθημερινότητάς τους, το οποίο διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν και αλληλεπιδρούν στο διαδίκτυο. Τα κορίτσια περιέγραψαν τη συνεχή έκθεσή τους σε επιβλαβείς συμπεριφορές που κάνουν τους ψηφιακούς χώρους να φαίνονται απρόβλεπτοι και ανασφαλείς.
Μια άλλη σημαντική διάσταση είναι ότι ο ψηφιακός και ο φυσικός κόσμος αλληλοσυνδέονται όλο και περισσότερο, θολώνοντας τα όρια και εντείνοντας τη βλάβη.
Η επικείμενη έκθεσή μας ζητά εκπαίδευση που να μετασχηματίζει τις έμφυλες σχέσεις: μακροπρόθεσμα προγράμματα που αμφισβητούν τις συμπεριφορές που οδηγούν στην κακοποίηση, αντί να διδάσκουν απλώς στα κορίτσια πώς να την αποφεύγουν.
Αυτό σημαίνει να προσεγγίσουμε τα αγόρια και τους νέους άνδρες, να επανασχεδιάσουμε τα συστήματα που διευκολύνουν την κακοποίηση και να παρέχουμε στους νομοθέτες τα στοιχεία που χρειάζονται για να δράσουν.
Δεν πρόκειται απλώς για ένα τεχνολογικό ζήτημα· είναι ένα ζήτημα δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, διότι ο φόβος και η κακοποίηση στο διαδίκτυο μπορούν να καταστείλουν τη συμμετοχή, να περιορίσουν την ελευθερία της έκφρασης και να απομακρύνουν τους ανθρώπους από τη δημόσια ζωή.
Πρέπει επίσης να ακούσουμε τα ίδια τα κορίτσια και τους νέους, καθώς η έρευνα του EIGE δείχνει σαφώς ότι η διαδικτυακή βία επηρεάζει ήδη το πόσο ασφαλείς αισθάνονται στο διαδίκτυο και πόσο ελεύθερα μπορούν να συμμετέχουν στην κοινωνία.
Επομένως, η αντίδραση πρέπει να είναι εξίσου γρήγορη και συστημική. Παράλληλα με τον νόμο για την τεχνητή νοημοσύνη και τον νόμο για τις ψηφιακές υπηρεσίες, η Ευρώπη χρειάζεται την πλήρη εφαρμογή της οδηγίας της ΕΕ για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας, καλύτερα δεδομένα, ασφαλέστερο σχεδιασμό πλατφορμών, λογοδοσία των εταιρειών τεχνολογίας, ψηφιακή παιδεία και εκπαίδευση από νεαρή ηλικία, καθώς και υπηρεσίες υποστήριξης που αντιλαμβάνονται την κακοποίηση στο διαδίκτυο ως πραγματική βία με πραγματικές συνέπειες εκτός διαδικτύου. Ωστόσο, πρέπει επίσης να είμαστε σαφείς ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει μέρος της λύσης όταν σχεδιάζεται και ρυθμίζεται με υπευθυνότητα: για παράδειγμα, μέσω εργαλείων αξιολόγησης κινδύνου που υποστηρίζονται από τεχνητή νοημοσύνη, chatbots και συστημάτων που βοηθούν τα θύματα να τεκμηριώνουν την κακοποίηση, να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες και να αναφέρουν περιστατικά, ή εργαλείων που ανιχνεύουν νωρίτερα τη γλώσσα μίσους και τα επιβλαβή πρότυπα συμπεριφοράς. Η πρόκληση συνίσταται στο να διασφαλιστεί ότι αυτές οι τεχνολογίες δεν αναπαράγουν τις έμφυλες προκαταλήψεις, αλλά αντίθετα βασίζονται στην ασφάλεια, τα δικαιώματα και την ισότητα.
