Η προσπάθεια να καταλάβεις και να ερμηνεύσεις το θεσμό του γάμου δεν είναι μία εύκολη υπόθεση. Ο γάμος, ως θεσμός, εμπεριέχει κοινωνική, νομική αλλά και πολιτιστική- πολιτισμική διάσταση. Μπορεί στις μέρες μας να είναι αποτέλεσμα ελεύθερης βούλησης, αλλά ταυτόχρονα έχει συνέπειες που καθορίζονται από το νόμο. Τα άτομα στο γάμο, αναλαμβάνουν ένα κοινωνικό ρόλο στις απαιτήσεις του οποίου πολλοί αδυνατούν να ανταπεξέλθουν, αλλά, αν και σχεδόν οι μισοί γάμοι καταλήγουν σε διαζύγιο, οι άνθρωποι συνεχίζουν να παντρεύονται.
Γιατί παντρεύονται και γιατί χωρίζουν οι άνθρωποι;
Ο γάμος ως θεσμός, αποτελεί μία αναγκαιότητα, τόσο στο επίπεδο της κοινωνικής οργάνωσης όσο και στο επίπεδο της ένταξης του ατόμου στο σύνολο και για αυτό είναι ένας θεσμός ανθεκτικός στο χρόνο. Όμως, παρά τις αντοχές του, βρίσκεται σε κρίση γιατί όταν η κοινωνική πραγματικότητα εξελίσσεται γρήγορα οι θεσμοί αντανακλούν την ρευστότητα αυτή της πραγματικότητας.
Η Ευγενία Δαρσακλή, ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια και οικογενειακή θεραπεύτρια, μιλώντας στο Dnews, επισημαίνει ότι οι άνθρωποι εξακολουθούν να επιλέγουν το γάμο για λόγους που συνδέονται τόσο με κοινωνικές, όσο και με ψυχολογικές ανάγκες: «Μεταξύ των βασικών λόγων είναι η συναισθηματική σύνδεση, η ανάγκη για σταθερότητα και ασφάλεια, η κοινωνική αναγνώριση της σχέσης και η επιθυμία δημιουργίας οικογένειας. Από ψυχολογική άποψη, ο γάμος συνδέεται με την ανάγκη για δέσμευση, συντροφικότητα και μακροχρόνια συναισθηματική υποστήριξη». Όμως, όπως συμπληρώνει «οι σύγχρονες σχέσεις συνοδεύονται από υψηλότερες προσδοκίες και οι άνθρωποι πλέον χρειάζονται, όχι μόνο συμβίωση, αλλά και κατανόηση, προσωπική ανάπτυξη, ισότητα και συναισθηματική ικανοποίηση. Όταν αυτές οι ανάγκες δεν καλύπτονται, η σχέση μπορεί να οδηγηθεί σε κρίση».
Οι δυσκολίες στην επικοινωνία, η συναισθηματική απομάκρυνση, οι συγκρούσεις γύρω από οικονομικά ή οικογενειακά ζητήματα, οι διαφορετικές προσδοκίες για τη ζωή ή σε ορισμένες περιπτώσεις απιστία, αποτελούν τις βασικές αιτίες για το διαζύγιο, σημειώνει η κ. Δαρσακλή. «Πολλές φορές η φθορά της σχέσης δεν προκύπτει από ένα μεμονωμένο γεγονός αλλά από μια σταδιακή συσσώρευση μικρών καθημερινών συγκρούσεων που δεν συζητιούνται και δεν επιλύονται» επισημαίνει και προσθέτει ότι «τα τελευταία χρόνια η συνεχής ανάγκη προσαρμογής σε απρόβλεπτες, στρεσογόνες και συνεχώς μεταβαλλόμενες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, έχει διακινήσει συναισθήματα θυμού, φόβου και εσωτερικής ανασφάλειας, κάπως εντονότερα σε ανθρώπους που δεν έχουν κάνει ποτέ ψυχοθεραπευτική δουλειά με τον εαυτό τους, οδηγώντας τους σε συμπεριφορές παρόρμησης ή διαφυγής, όπως μία εξωσυζυγική σχέση, μία παραίτηση ή συναισθηματικές αντιδράσεις και εκρήξεις που επηρεάζουν τις προσωπικές σχέσεις και το γάμο τους».
Τεράστια αύξηση στα Σύμφωνα Συμβίωσης
Ο γάμος είναι ένας θεσμός που ανανεώνεται μέσα στο χρόνια, το Σύμφωνο Συμβίωσης είναι μία από αυτές τις μεταβολές. Μελετώντας τα στοιχεία από τα ληξιαρχεία, στις δημοτικές ενότητες 11 μεγάλων ελληνικών πόλεων, εύκολα διαπιστώνεται η ραγδαία αύξηση στα σύμφωνα συμβίωσης. Το 2025 σε σχέση με το 2016, μέσα σε 10 χρόνια, τα σύμφωνα συμβίωσης αυξήθηκαν στα Χανιά κατά 1500%, στη Ρόδο κατά 686,36% και ακολουθούν με αύξηση πάνω από 600% Πάτρα, Βόλος, Καβάλα και Λάρισα. Τα Σύμφωνα Συμβίωσης αυξήθηκαν στα Ιωάννινα κατά 565,22%, στη Χαλκίδα κατά 510% και στο Ηράκλειο κατά 417.65%.
Το 2016, τα σύμφωνα συμβίωσης στη χώρα ήταν μόλις στο 7,1%, με τους θρησκευτικούς γάμους να είναι στο 44,5% και τους πολιτικούς στο 48,4% των συνολικών. Το 2024, οι θρησκευτικοί γάμοι μειώθηκαν στο 38,5% οι πολιτικοί γάμοι έπεσαν στο 33,2% και τα σύμφωνα συμβίωσης εκτοξεύθηκαν στο 28,3%.
Οι πρωταθλητές στα διαζύγια
Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το 2024 να καταγράφηκαν 42,4 διαζύγια ανά 100 γάμους με την τάση να είναι αυξητική. Οι γυναίκες στην ηλικιακή ομάδα 40-44 και οι άνδρες στην ομάδα 45-49 είναι αυτοί που χωρίζουν περισσότερο. Ακολουθούν οι γυναίκες στην ηλικιακή ομάδα 45-49 και 30-34 και αντίστοιχα οι άνδρες στην ομάδα 40-44 και 50-54.
Τα περισσότερα ζευγάρια χωρίζουν μετά τα 10 χρόνια γάμου, σε ποσοστό που ξεπερνάει το 65%, με σχεδόν ένα στα τρία ζευγάρια να χωρίζει μεταξύ 10 και 19 χρόνων γάμου.
Η αυξητική τάση των διαζυγίων απεικονίζεται ξεκάθαρα στη σύγκριση ανάμεσα στα καταγεγραμμένα διαζύγια στα ληξιαρχεία το 2016 και 2025. Η αύξηση στο Ηράκλειο ξεπέρασε το 14%, στην Πάτρα το 29%, στο Βόλο 49%, στα Χανιά 59% στη Χαλκίδα 60%,στη Λάρισα 62%, στη Ρόδο 122% και στα Ιωάννινα –πρωταθλήτρια στην αύξηση των διαζυγίων- το 136%.
Το 2025, στην Αθήνα τα διαζύγια ήταν στο 22,18% των συνολικών γάμων και συμφώνων συμβίωσης. Στα Χανιά και την Πάτρα σχεδόν στο 28%, στο Ηράκλειο, τη Λάρισα, το Βόλο και την Καβάλα τα διαζύγια κινήθηκαν γύρω από το 31%, στη Θεσσαλονίκη και τη Χαλκίδα στο 33%, τη Ρόδο στο 36% και τα Ιωάννινα –πρωταθλήτρια και των διαζυγίων- το ποσοστό για το 2025 άγγιξε το 40%.
Μπορεί η διαρκής αύξηση των γάμων που καταλήγουν σε διαζύγιο να σχετίζεται με την απλοποίηση της διαδικασίας, τόσο της σύναψης «γάμου» όσο και της λύσης του; Η αύξηση των Συμφώνων Συμβίωσης, όπως τονίζει η Ευγενία Δαρσακλή, δεν απειλεί τον θεσμό του γάμου, αλλά του αλλάζει μορφή. «Η απλοποίηση των διαδικασιών για τον γάμο αποτελεί θετική εξέλιξη, καθώς μειώνει τη γραφειοκρατία και τις μακροχρόνιες νομικές συγκρούσεις και επιτρέπει στα άτομα να αποχωρούν από δυσλειτουργικές σχέσεις με λιγότερη ένταση. Από την άλλη πλευρά, η ευκολότερη λύση του γάμου μπορεί να μειώσει την αίσθηση θεσμικής δέσμευσης που παραδοσιακά συνόδευε τον γάμο» επισημαίνει η κ. Δαρσακλή και τονίζει ότι «τα ζευγάρια σπάνια χωρίζουν επειδή η διαδικασία είναι εύκολη. Συνήθως, η σχέση έχει ήδη υποστεί σημαντική συναισθηματική φθορά, πριν ληφθεί η απόφαση για χωρισμό» .
Τα περισσότερα διαζύγια είναι συναινετικά
Η Όλγα Ντόβα, δικηγόρος Αθηνών με πολυετή εμπειρία στον τομέα των διαζυγίων, μιλώντας στο Dnews, τονίζει ότι «με το νόμο του 2021 που άλλαξε το οικογενειακό δίκαιο και απλούστευσε τη διαδικασία του συναινετικού διαζυγίου, έχουν επιταχυνθεί οι διαδικασίες. Ένα διαζύγιο δεν είναι πλέον χρονοβόρο ούτε ψυχοφθόρο, είναι μία διαδικασία που γίνεται εξωδικαστικά σε συμβολαιογράφο, στην οποία προσέρχονται τα δύο μέλη ο καθένας με έναν πληρεξούσιο δικηγόρο και ολοκληρώνεται μέσα σε 10 μέρες».
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ τα διαζύγια το 2024, σε ποσοστό 82,4% ήταν συναινετικά. Εάν η απόφαση για το διαζύγιο είναι ειλημμένη, η κ. Ντόβα προκρίνει τη συναινετική λύση ιδιαίτερα εάν το ζευγάρι έχει παιδιά. «Η διαδικασία επιτρέπει στους γονείς, να δομήσουν ένα συμφωνητικό και να αποφασίσουν οι ίδιοι για τα παιδιά τους, αντί να αποφασίσει για αυτούς ο πρόεδρος του δικαστηρίου. Αυτό βέβαια προϋποθέτει ωριμότητα, να βάλουν στην άκρη τους εγωισμούς και να προτάξουν το συμφέρον των παιδιών τους. Όταν δεν υπάρχει αυτή η ωριμότητα καταφεύγουμε στον πρόεδρο» επισημαίνει η κ. Ντόβα.
Αυτό που επίσης έχει αλλάξει στην πάροδο των ετών, όπως τονίζει η κ. Ντόβα, είναι ότι «έχει αυξηθεί ο αριθμός των γυναικών που πλέον παίρνουν την πρωτοβουλία για το διαζύγιο». Παλαιότερα, για κοινωνικούς και οικονομικούς λόγους, οι γυναίκες δίσταζαν. «Όμως, οι γυναίκες είναι πλέον ενταγμένες στην παραγωγική διαδικασία, διαθέτουν οικονομική ανεξαρτησία και αναλαμβάνουν ευκολότερα την πρωτοβουλία σε σχέση με το παρελθόν» αναφέρει η κ. Ντόβα.
Ανατροπές και στα ζητήματα επιμέλειας
Ο νέος νόμος για το Οικογενειακό Δίκαιο, έχει επιφέρει ανατροπές και στο θέμα της επιμέλειας των παιδιών. «Πριν από το 2021, ήταν δεδομένο ότι η μητέρα θα είχε την επιμέλεια των παιδιών και συνήθως η επικοινωνία του πατέρα ήταν ελάχιστη, δύο διανυκτερεύσεις το μήνα και δύο απογεύματα. Τα πράγματα όμως, έχουν αλλάξει» επισημαίνει η κ. Ντόβα «καθώς πλέον μιλάμε για συνεπιμέλεια, η οποία είτε είναι λειτουργική, δηλαδή έχουν και οι δύο σύζυγοι δικαίωμα συναπόφασης στα ζητήματα εκπαίδευσης, υγείας, επιλογής σχολείου, τόπου διαμονής κλπ ή μιλάμε για μία συνεπιμέλεια με χρονικό καταμερισμό». Στην δεύτερη περίπτωση τα παιδιά μοιράζουν το χρόνο τους ισομερώς και στα δύο σπίτια, του μπαμπά και της μαμάς. «Είναι μία πραγματικότητα που τη βιώνουμε στα δικαστήρια, βγάζουμε καθημερινά τέτοιες αποφάσεις, και υπό συγκεκριμένες συνθήκες είναι κάτι που λειτουργεί και υπέρ των παιδιών» τονίζει η κ. Ντόβα.
«Το διαζύγιο δεν είναι από μόνο του ο βασικός παράγοντας που προκαλεί τραύμα στα παιδιά. Πολύ πιο σημαντικός είναι ο βαθμός σύγκρουσης μεταξύ των γονέων πριν και μετά τον χωρισμό» τονίζει η κ. Δαρσακλή. «Ένα παιδί που μεγαλώνει σε περιβάλλον συνεχών εντάσεων και συγκρούσεων μπορεί να επηρεαστεί περισσότερο από αυτή τη κατάσταση παρά από έναν χωρισμό που γίνεται με σεβασμό και συνεργασία. Καθοριστικοί παράγοντες για την προσαρμογή των παιδιών είναι η σταθερότητα στο καθημερινό τους περιβάλλον, η ποιότητα της σχέσης τους και με τους δύο γονείς και η ικανότητα των γονέων να συνεργάζονται, παρά τον χωρισμό. Σε αρκετές περιπτώσεις, δύο σπίτια με χαμηλή ένταση μπορεί να προσφέρουν ένα πιο σταθερό περιβάλλον από ένα κοινό σπίτι σε συνεχή σύγκρουση» υπογραμμίζει η κ. Δαρσακλή.
Μπορεί να αποφευχθεί το διαζύγιο;
Η κ. Ντόβα, αν και όπως η ίδια επισημαίνει είναι δικηγόρος και όχι σύμβουλος γάμου, υποστηρίζει ότι η λύση ενός γάμου πολλές φορές αντιμετωπίζεται επιφανειακά και το ζευγάρι δεν σκέφτεται τις επιπτώσεις κυρίως όταν υπάρχουν παιδιά.
Η Ευγενία Δαρσακλή, υποστηρίζει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ένα διαζύγιο μπορεί να αποφευχθεί, ιδιαίτερα όταν τα προβλήματα σχετίζονται με επικοινωνιακές δυσκολίες ή με κρίσεις που προκύπτουν στη διάρκεια της κοινής ζωής. «Παρεμβάσεις όπως η συμβουλευτική ζευγαριών, η βελτίωση της επικοινωνίας, η επαναδιαπραγμάτευση των ρόλων μέσα στη σχέση και η αναθεώρηση του συμβολαίου, μπορούν να βοηθήσουν ένα ζευγάρι να διαχειριστεί τις δυσκολίες του. Ωστόσο, η διατήρηση ενός γάμου δεν αποτελεί πάντα το πιο υγιές αποτέλεσμα. Όταν μια σχέση είναι βαθιά δυσλειτουργική, χαρακτηρίζεται από συνεχή αντιπαράθεση ή προκαλεί έντονη ψυχολογική πίεση, ο χωρισμός μπορεί να αποτελέσει μια πιο υγιή επιλογή για τους συντρόφους, αλλά και για τα παιδιά» τονίζει η κ. Δαρσακλή.
Το 2024 τα διαζύγια ήταν σχεδόν όσοι και οι γάμοι, όμως οι άνθρωποι συνεχίζουν να παντρεύονται και αυτό δεν μας εκπλήσσει. «Ο γάμος παραμένει δημοφιλής, γιατί αποτελεί μία κοινωνικά αποδεκτή σύμβαση, αλλά όσο περνά ο καιρός, βασίζεται περισσότερο στην προσωπική επιλογή, στη συναισθηματική ποιότητα της σχέσης και στην ισότητα μεταξύ των συντρόφων. Αυτό κάνει μεν τις σχέσεις πιο ελεύθερες, αλλά ταυτόχρονα και πιο απαιτητικές, ως προς τη διατήρησή τους» καταλήγει η κ. Δαρσακλή.
Ο γάμος, ως θεσμός, βρίσκεται σε κρίση, όμως έχει αποδείξει ότι είναι ανθεκτικός, προσαρμόζεται στις μεταβολές και συνεχίζει να διατηρεί την αποτελεσματικότητά του. Ο θεσμός του γάμου μοιάζει να αντέχει γιατί, ίσως, είναι κάτι βαθύτερο, απαιτητικό και δύσκολο. Ενσωματώνει τελετουργίες, δοξασίες, πολιτισμικά πρότυπα, μύθους, φιλοσοφικά νοήματα, ιστορία, κοινωνικές, οικονομικές σχέσεις και ενδεχομένως μία προσδοκία ή μία πεποίθηση. Ότι μπορεί με το γάμο, «να ριζώσει ο έρωτας στον άνθρωπο και μ᾽ αυτόν να ξαναβρεί την ενότητά της και να φέρει τη γιατρειά στην ανθρώπινη φύση» όπως είπε μιλώντας για τον έρωτα, ο Αριστοφάνης στο Συμπόσιο.
Ο Αριστοφάνης ήταν βέβαιος, ότι «ο καθένας μας είναι το μισό απ᾽ ολόκληρο άνθρωπο, γι᾽ αυτό δεν κουράζεται ποτέ ο κάθε άνθρωπος ν᾽ αποζητά το άλλο μισό του». Ίσως για αυτό παντρεύεται, θα προσθέταμε και ίσως για τον ίδιο λόγο χωρίζει...
