Ο μηχανολόγος Μηχανικός κ. Αρβανίτης επισημαίνει στο Dnews ότι υπάρχουν σημαντικοί κίνδυνοι στα κτίρια, τόσο από φυσικά φαινόμενα (σεισμοί, πυρκαγιές, πλημμύρες) όσο και από κατασκευαστικά προβλήματα ή ελλιπή συντήρηση. Οι παλιές κατασκευές (προ του 2012) παρουσιάζουν τα περισσότερα προβλήματα, ενώ οι αυθαίρετες αλλαγές χρήσης και η έλλειψη τακτικής συντήρησης επιδεινώνουν την κατάσταση.
Μας μιλά για τη σημαντική συμβολή της τεχνολογίας (ανιχνευτές, αυτοματισμοί) στη βελτίωση της ασφάλειας, αλλά και η ανάγκη πιο αυστηρού και ολοκληρωμένου πολεοδομικού σχεδιασμού.
Τέλος, αναφέρεται στα προγράμματα «Εξοικονομώ» αλλά και στις μεγάλες καθυστερήσεις που παρουσιάζουν την ολοκλήρωσή τους αλλά και τις αποδοικότερες παρεμβάσεις που μπορεί να κάνει κάποιος για να αναβαθμίσει την οικία του.
Ολόκληρη η συνέντεξη του κ. Αρβανίτη στο Dnews
1. Υπάρχουν κίνδυνοι για την υγεία και την ασφάλεια στα κτίρια; Από που πηγάζουν;
Σαφώς και υπάρχουν κίνδυνοι μέσα στα κτίρια και πηγάζουν από την κτιριακή δομή και τις υποδομές τους. Ενώ η προφανής απάντηση είναι ότι σε ένα κτίριο κινδυνεύουμε από σεισμούς, πυρκαγιές και πλημμύρες αν το σκεφτούμε λίγο καλύτερα θα δούμε ότι πηγές κινδύνου μπορεί να είναι και ένα ολισθηρό δάπεδο, μια σκάλα χωρίς κουπαστή, ένας ξύλινος εξώστης, μια τέντα αλλά και η ηλεκτρική εγκατάσταση, η δεξαμενή καυσίμου, ο ανελκυστήρας, ένα αναβατόριο φορτίων, ένα ασυντήρητο κλιματιστικό κλπ.
2. Πως μπορούμε να προστατευτούμε από τους κινδύνους στα κτίρια;
Η προστασία γενικότερα από κινδύνους γίνεται εφαρμόζοντας δύο βασικές αρχές:
α. Παίρνω μέτρα για να αποτρέψω ένα κίνδυνο
β. Εφόσον ο κίνδυνος προκύψει, παίρνω μέτρα για να αντιμετωπίσω τις συνέπειες του
Η αποτροπή των ακραίων φαινομένων δεν είναι αρμοδιότητα των μελετητών ή κατασκευαστών κτιρίων. Ο γενικότερος όμως πολεοδομικός σχεδιασμός μπορεί να συμβάλει στην αποτροπή ακραίων καιρικών. Για παράδειγμα δεν εκδίδονται άδειες δόμησης σε κοίτες ποταμών ή σε δάση! Εκεί βεβαία υπάρχουν πολλές ενστάσεις και κατά τη γνώμη το πλαίσιο πρέπει να γίνει πιο αυστηρό. Κατά καιρούς γίνεται αναθεώρηση των διατάξεων δόμησης και ενίοτε οι όροι γίνονται πιο αυστηροί.
Σε αυτούς τους κινδύνους δε θα πρέπει να παραλείψουμε τους σεισμούς. Σίγουρα η αποτροπή τους δεν είναι στο χέρι του ανθρώπινου παράγοντα αλλά ο πολεοδομικός σχεδιασμός μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων τους με σεισμική θωράκιση, διόδους γρήγορης και ασφαλούς διαφυγής κλπ.
Οι μελετητές και οι κατασκευαστές κτιρίων οφείλουν να σχεδιάζουν και να κατασκευάζουν τα κτίρια σύμφωνα με τις τρέχουσες προδιαγραφές στατικής επάρκειας, αποχέτευσης, πυροπροστασίας και ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων. Τα τελευταία δεκατρία χρόνια οι νέες κατασκευές ελέγχονται ως προς την εφαρμογή των μελετών και ανεξάρτητους ιδιώτες μηχανικούς (ελεγκτές δόμησης) και οι κατασκευές κτιρίων έχουν βελτιωθεί. Επίσης η τακτική και επιμελής συντήρηση του κτιρίου συμβάλει στη μείωση των κινδύνων και των επιπτώσεων τους.
3. Ποια είναι τα πιο συχνά λάθη ή παραλείψεις που εντοπίζετε σε κτίρια όσον αφορά την προστασία από ακραία φαινόμενα (πλημμύρες, πυρκαγιές) από τους αναφερόμενου κινδύνους
Τα περισσότερα προβλήματα υπάρχουν στα κτίρια που έχουν κατασκευαστεί πριν το 2012. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο έλεγχος της μελέτης και της κατασκευής γινόταν από την εκάστοτε πολεοδομία με όσο προσωπικό υπήρχε διαθέσιμο ακόμη και σε περιόδους μεγάλης δόμησης.
Τα κυριότερα προβλήματα όμως παρουσιάζονται κατόπιν αυθαίρετων παρεμβάσεων είτε την περίοδο της κατασκευής είτε αργότερα από τους ιδιοκτήτες αλλά και από την πλημμελή συντήρηση των κατασκευών. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος υπάρχουν κτίρια που άλλαξαν χρήση π.χ. από βιομηχανίες έγιναν αποθηκευτικοί χώροι, κτίρια κατοικιών που μετατράπηκαν σε εργαστήρια χαμηλής όχλησης ή έγινε αλλαγή εσωτερικής διαρρύθμισής με αποτέλεσμα το μήκος όδευσης προς την έξοδο κινδύνου να έχει υπερβεί τα επιτρεπτά όρια. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι σίγουρο ότι δεν αναθεωρήθηκαν οι απαιτούμενες μελέτες. Επίσης μην ξεχνάμε την αποεπένδυση που έγινε ακόμη και από το δημόσιο στους τομείς συντήρησης των υποδομών οπότε είναι αναμενόμενο να μη λειτουργούν σωστά ή και καθόλου κάποιες εγκαταστάσεις.
4. Υπάρχουν αυξημένες απαιτήσεις για την προστασία από τις πυρκαγιές;
Νομοθετικά δεν υπάρχει απαίτηση για προσαρμογή των υφιστάμενων κτιρίων στις νέες διατάξεις πυροπροστασίας. Στα επαγγελματικά κτίρια εκδίδονται κατά καιρούς πυροσβεστικές διατάξεις που αφορούν τις προδιαγραφές κτιρίων που κατασκευάστηκαν πριν την εφαρμογή των διατάξεων του Π.Δ. 71/1988.
Γίνεται μια προσπάθεια για εφαρμογή κανονισμού πυροπροστασίας σε ακίνητα πλησίον εντός η πλησίον δασικών εκτάσεων αλλά η ανταπόκριση είναι μικρή και τα προβλήματα όσων ασχολήθηκαν σοβαρά με το θέμα είναι μεγάλα. Ενδεικτικά σας αναφέρω ότι πολλές δημόσιες υπηρεσίες που έπρεπε να παραλάβουν της μελέτες πυροπροστασίας αυτών των κτιρίων δεν είχαν καμία ενημέρωση για το τι πρέπει να κάνουν. Οι ιδιοκτήτες που προσπάθησαν να είναι σύννομοι αρχικά δεν έβρισκαν μηχανικούς που να έχουν ενημερωθεί και να θέλουν να αναλάβουν τη μελέτη καθώς η προθεσμία από το κράτος ήταν μόλις δεκαπέντε μέρες. Μετά από τις συνεχείς παρατάσεις όσοι έφτασαν να εκπονήσουν την απαιτούμενη μελέτη με τα μέτρα πυροπροστασίας κατάλαβαν ότι είναι υποχρεωμένοι να αντικαταστήσουν τα ξύλινα κουφώματα του κτιρίου, να αντικαταστήσουν υδρορροές, να κατασκευάσουν μαντρότοιχο στο οικόπεδο και φυσικά να εκδώσουν την απαραίτητη άδεια για αυτές τις εργασίες.
5. Υπάρχουν καινοτόμες τεχνολογίες ή υλικά που μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση των κινδύνων και των συνέπειων τους; βελτιώσουν σημαντικά την ανθεκτικότητα ενός κτιρίου;
Η τεχνολογία σίγουρα μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση κινδύνων. Όλοι έχουμε στο μυαλό μας τους ανιχνευτές καπνού, φωτιάς, νερού κλπ. Αυτά τα συστήματα μπορούν να μας δίνουν άμεσα ειδοποίηση και στο κινητό ή να δώσουν εντολή αντιμετώπισης κινδύνων π.χ. πυρόσβεση.
Το κυριότερο όμως πρόβλημα θεωρώ πως είναι η σεισμική θωράκιση των παλιών κτιρίων. Αυτό το πρόβλημα είναι γενικότερο και δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Στη χώρα μας περίπου το 70% των κτιρίων είναι χτισμένο με βάση παλαιότερες προδιαγραφές σεισμικής θωράκισης. Επίσης κανείς δε μπορεί να γνωρίζει κατά πόσο αυτά τα κτίρια έχουν συντηρηθεί επαρκώς για να μπορούν να αντέξουν σε ένα μεγάλο σεισμό.
6. Πόσο κοστοβόρες είναι συνήθως τέτοιες παρεμβάσεις; Υπάρχουν επιδοτήσεις ή προγράμματα που μπορούν να βοηθήσουν;
Το κόστος ποικίλει ανάλογα με τις παρεμβάσεις, το μέγεθος και το είδος του κτιρίου. Όσον αφορά τα υφιστάμενα κτίρια, απ’ όσο γνωρίζω δεν υπάρχουν επιδοτήσεις ούτε για τη σεισμική θωράκιση αλλά ούτε και στην αντιμετώπιση άλλων κινδύνων.
Σε ορισμένα επαγγελματικά κτίρια οι ιδιοκτήτες επενδύουν σε συστήματα ανίχνευσης πυρκαγιάς, ύδατος και στην αντιμετώπισης τους ακόμη και αν δεν είναι υποχρεωμένοι. Στα κτίρια κατοικίας οι επενδύσεις σε αυτό τον τομέα είναι μικρές αλλά η υποχρέωση ασφάλισης τους για τέτοια φαινόμενα που θεσμοθετήθηκε πρόσφατα λογικά θα οδηγήσει σε τέτοιου είδους επενδύσεις.
7. Πώς μπορεί ένα παλαιό κτίριο να αναβαθμιστεί ώστε να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες απαιτήσεις ασφάλειας;
Η αναβάθμιση των κτιρίων ως προς την ασφάλεια με σκοπό να ανταποκρίνονται στις τρέχουσες απαιτήσεις θεωρώ ότι πρέπει να είναι ο τελικός στόχος. Αρχικά όμως πρέπει να γίνουν άλλες ενέργειες.
Το πρώτο βήμα πρέπει να είναι ο έλεγχος των κτιρίων και η συμμόρφωσης τους με τις διατάξεις που ίσχυαν την εποχή της κατασκευής τους. Όπως προανέφερα υπάρχουν κτίρια που άλλαξαν χρήση, έχει γίνει διαφορετική διαρρύθμιση ή αυθαίρετές προσθήκες και κατασκευές.
Σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να γίνουν όλες οι απαραίτητες μελέτες και τροποποιήσεις για τη μείωση των κινδύνων.
Το δεύτερο βήμα είναι η συντήρηση των κτιρίων και των εγκαταστάσεων τους. Ιδιαίτερα στην περίπτωση προστασίας από σεισμούς θεωρώ πως πρέπει να καθιερωθεί ένα είδος πιστοποιητικού δομικής τρωτότητας.
Σίγουρα αυτή η διαδικασία είναι δύσκολη και χρονοβόρα αν κρίνουμε και από τα αποτελέσματα που έχουμε από την πιστοποίηση των ανελκυστήρων που παρατείνεται η προθεσμία για πολλά χρόνια.
8. Ποια είναι τα μεγαλύτερα οφέλη για έναν ιδιοκτήτη που συμμετέχει σε προγράμματα όπως το εξοικονομώ;
Τα προγράμματα εξοικονομώ αναβαθμίζουν ενεργειακά ένα κτίριο και ο ιδιοκτήτης έχει άμεσο όφελος από την εξοικονόμηση ενέργειας για θέρμανση, ψύξη και ζεστό νερό χρήσης. Οι εργασίες του προγράμματος είναι επιδοτούμενες με ποσοστό που ποικίλει κάθε φορά
9. Ποιες είναι οι πιο αποδοτικές ενεργειακές παρεμβάσεις που μπορεί να έχει κάποιος από το Εξοικονομώ
Οι παρεμβάσεις που έχουν το μεγαλύτερο όφελος σε σχέση με το κόστος του είναι ο ηλιακός θερμοσίφωνας, τα κλιματιστικά υψηλής απόδοσης, η θερμομόνωση οροφής, ο λέβητας φυσικού αερίου και η αντλία θερμότητας. Δεν υποτιμώ το όφελος από τη θερμομόνωση κελύφους και την αντικατάσταση κουφωμάτων αλλά αυτές οι παρεμβάσεις έχουν σχετικά υψηλό κόστος σε σχέση με το όφελος τους αλλά προτιμώνται στα πλαίσια μιας γενικότερης ανακαίνισης ενός κτιρίου.
10. Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζετε στη διαδικασία ένταξης ή υλοποίησης των έργων του «Εξοικονομώ»;
Τα προγράμματα «Εξοικονομώ» αναμφίβολα έχουν μεγάλα οφέλη για τους ιδιοκτήτες αλλά και την εξοικονόμηση ενέργειας γενικότερα. Κάνοντας μια αναδρομή σε αυτά τα προγράμματα θα ήθελα να αναφέρω πως το 2012 ήταν κάτι πρωτόγνωρο, υπήρχε γενικότερη ανασφάλεια λόγω οικονομικής κρίσης και επειδή η διαδικασία ένταξης γίνονταν μέσω τραπεζών δεν υπήρξε μεγάλη συμμετοχή και η δυσπιστία ήταν διάχυτη. Το 2018 έγινε μια σοβαρή προσπάθεια ψηφιοποίησης και υποβολής αιτήσεων μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας. Παρά τα πολλά προβλήματα, η συμμετοχή ήταν ικανοποιητική και η ολοκλήρωση έγινε άμεσα. Σε δεκατρείς μήνες περίπου από την έναρξη αιτήσεων είχαν ολοκληρωθεί τα έργα και είχαν γίνει εκταμιεύσεις. Στα επόμενα προγράμματα το 2019 και το 2020 η συμμετοχή αυξήθηκε κατακόρυφα με αποτέλεσμα να μην ενταχθούν οι περισσότεροι από όσους προσπάθησαν να κάνουν αίτηση.
Στα επόμενα προγράμματα το 2021 και το 2023 οι αιτήσεις αξιολογήθηκαν με κριτήρια γνωστά εκ των προτέρων και σχεδόν όσοι έκαναν αίτηση εντάχθηκαν. Επίσης δόθηκαν μεγαλύτερα ποσά ως προκαταβολές στους προμηθευτές. Οι μεγάλες όμως καθυστερήσεις στον έλεγχο των αιτήσεων οδήγησαν σε σοβαρά προβλήματα. Ενώ το 2018 σε διάστημα δεκατριών μηνών από την υποβολή της αίτησης ένα έργο είχε ολοκληρωθεί και είχαν εκταμιευθεί τα χρήματα στο πρόγραμμα του 2021 στο ίδιο διάστημα απλά είχε δοθεί η έγκριση και οι προκαταβολές. Άλλωστε ακόμη και σήμερα ένα μέρος των αιτήσεων του 2021 είναι ακόμη σε εξέλιξη. Αν σε αυτό το διάστημα υπολογίσει κανείς την αύξηση των τιμών μπορεί εύκολα να καταλάβει τα προβλήματα.
11. Πιστεύετε ότι το πρόγραμμα θα έπρεπε να επεκταθεί ή να τροποποιηθεί με κάποιον τρόπο για να γίνει πιο αποτελεσματικό;
Αυτού του είδους τα προγράμματα πρέπει πρωτίστως να στοχεύουν στα ευάλωτα νοικοκυριά. Στο τελευταίο πρόγραμμα του 2025 η επιδότηση έφτασε το 95% σε αυτή την κατηγορία. Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να αναφέρω πως για να εντοπιστούν τα πραγματικά ευάλωτα νοικοκυριά πρέπει πρωτίστως να καταπολεμηθεί η φοροδιαφυγή και τα εισοδήματα που δηλώνονται να είναι τα πραγματικά.
Επίσης έγινε μια προσπάθεια για επέκταση εξοικονομώ και στα επαγγελματικά κτίρια αλλά η ανταπόκριση δεν ήταν η αναμενόμενη. Εκεί πρέπει να γίνει μια έρευνα για να εντοπιστούν οι πραγματικές αιτίες και να αντιμετωπιστούν.
Είναι δεδομένο ότι οι διαδικασίες που αφορούν την αξιολόγηση των αιτήσεων πρέπει να τρέξουν πιο γρήγορα, οι έλεγχοι να είναι ουσιαστικοί και να γίνονται από καταρτισμένο προσωπικό. Δε μπορεί για παράδειγμα ο ελεγκτής να μην καταλαβαίνει από τη μελέτη ενός πιστοποιητικού αν υπάρχει εγκατεστημένος ηλιακός, να ζητάει άδεια δόμησης για εργασίες που δεν έγιναν, να απορρίπτει αιτήσεις γιατί τα δελτία αποστολής δεν αναφέρουν κόστη και να ζητούνται υπεύθυνες δηλώσεις από τον ιδιοκτήτη ότι είναι ιδιοκτήτης του κτιρίου, ότι κατοικεί στο κτίριο και ότι ο τραπεζικός λογαριασμός που αναφέρει το όνομα του είναι δικός του!
12. Υπάρχει ζήτηση για «πράσινα κτίρια»; Αν ναι, ποιος είναι ο ρόλος του μηχανολόγου σε ένα τέτοιο έργο;
Τα κτίρια που κατασκευάζονται ή ανακαινίζονται ριζικώς μετά το 2010 με την εφαρμογή του κανονισμού ενεργειακής απόδοσης κτιρίων (ΚΕΝΑΚ) είναι κτίρια χαμηλής ενεργειακής κατανάλωσης και μπορούν να χαρακτηριστούν ως «πράσινα κτίρια».
Εκείνη την περίοδο και για τα επόμενα σχεδόν δέκα χρόνια η κατασκευή κτιρίων ήταν περιορισμένη. Τα τελευταία χρόνια με την ανάπτυξη και πάλι της οικοδομικής δραστηριότητας αλλά και με τις αναθεωρήσεις του ΚΕΝΑΚ τα νέα κτίρια είναι λιγότερο ενεργοβόρα. Η εφαρμογή όμως αυτών των πρακτικών είχε οδηγήσει σε μια αύξηση του κόστους κατασκευής κατά 10 % - 15%. Με την αύξηση του πληθωρισμού τα τελευταία χρόνια, η αύξηση στις τιμές πώλησης νεόδμητων ακινήτων έχει ξεπεράσει το 30% σε σχέση με το 2008!
Ο ρόλος του μηχανολόγου μηχανικού στην ενεργειακή απόδοση κτιρίων είναι καθοριστικός. Είναι δική του ευθύνη η μελέτη και η επίβλεψη, ώστε το κτίρια να πετύχει τα standards της ενεργειακής απόδοσης που έχουν θεσπιστεί από τον ΚΕΝΑΚ. Ουσιαστικά, ο μηχανολόγος πρέπει να ορίσει το είδος θερμομόνωσης, την απόδοση των κουφωμάτων αλλά και τα συστήματα ψύξης, θέρμανσης, ζεστού νερού χρήσης, φωτισμού και μηχανικού αερισμού.
Τα νεόδμητα κτίρια έχουν πλέον ενεργειακή κλάση κάτι όπως το energy label που έχουν οι ηλεκτρικές συσκευές. Με τα σημερινά δεδομένα, ένα κτίριο που θα κατασκευαστεί με τις παρούσες προδιαγραφές οφείλει να είναι στην ενεργειακή κλάση Α.
13. Αν είχατε την ευκαιρία να αλλάξετε κάτι στον τρόπο που σχεδιάζονται ή εγκρίνονται τα οικοδομικά έργα στην Ελλάδα, τι θα ήταν αυτό;
Το θέμα αυτό είναι αρκετά σύνθετο και κατά τη γνώμη μου ο σχεδιασμός πρέπει να γίνεται κεντρικά και στο ανώτερο επίπεδο με ορίζοντα πενήντα ή εκατό ετών. Πρέπει να ληφθούν υπόψη η κλιματική αλλαγή, η επάρκεια πόρων όπως τα ορυκτά καύσιμα, η δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης υλικών αλλά κυρίως ο σχεδιασμός πρέπει να γίνει με σκοπό, ώστε η διαβίωση να αναβαθμιστεί ποιοτικά και όχι μόνο ενεργειακά. Δηλαδή στον αστικό ιστό πρέπει να υπάρχουν περισσότεροι ελεύθεροι χώροι και πράσινο να μειωθεί η χρήση Ι.Χ. ώστε να αλλάξει το μικρόκλιμα της περιοχής και να μειωθεί το κυκλοφοριακό. Αυτά με τη σειρά τους είναι σίγουρο ότι θα φέρουν μείωση στην ενεργειακή κατανάλωση των κτιρίων.
Από τα ηλεκτρομηχανολογικά συστήματα που συμβάλουν στην ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων θεωρώ ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στο μηχανικό αερισμό των κτιρίων. Ο μηχανικός αερισμός εκτός από την ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων συμβάλει στην επάρκεια και την ποιότητα του αέρα ενός κλειστού χώρου μιας και με τα ενεργειακά κουφώματα επιτυγχάνεται μεγαλύτερη αεροστεγανότητα με αποτέλεσμα να υπάρχει έλλειψη καθαρού αέρα.
14. Προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης όπως το εξοικονομώ ή προγράμματα φωτοβολταϊκών παρουσιάζουν μεγάλη γραφειοκρατία και καθυστερήσεις; Τι προτείνετε εσείς έτσι ώστε οι διαδικασίες να ολοκληρώνονται ταχύτερα;
Όπως ανέφερα η διαχείριση των προγραμμάτων εξοικονομώ παρουσιάζουν μεγάλες καθυστερήσεις και η κατάσταση δείχνει να επιδεινώνεται με αποτέλεσμα οι ωφελούμενοι να μη βρίσκουν συνεργεία να εκτελέσουν τα έργα αλλά ούτε και μηχανικούς που να είναι πρόθυμοι να αναλάβουν τη διαχείριση προγραμμάτων. Η αιτία είναι λογικά η έλλειψη καταρτισμένου προσωπικού από την εταιρεία που αναλαμβάνει την αξιολόγηση των αιτήσεων για λογαριασμό του το υπουργείο ενέργειας. Παρόλα αυτά το υπουργείο φαίνεται πως οδηγείται στη θεραπεία των επιπτώσεων και όχι στην εξάλειψη της αιτίας των καθυστερήσεων αφού διαρρέει πως οι αιτήσεις και η εκτέλεση των έργων θα γίνεται μόνο από μεγάλες εταιρείες που εξειδικεύονται ενεργειακά έργα
Στο θέμα των φωτοβολατϊκών εκτός από τη γραφειοκρατία τα περισσότερα προβλήματα προέκυψαν γιατί ο σχεδιασμός έγινε βιαστικά και πολλές φορές φορές για εξυπηρέτηση άλλων σκοπών. Για παράδειγμα όταν η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών είχε ενταχθεί στις παρεμβάσεις του εξοικονομώ πολλοί ωφελούμενοι αν και πήραν έγκριση από το πρόγραμμα εξοικονομώ δεν εγκρίθηκαν από το ΔΕΔΔΗΕ γιατί σε κάποιες περιοχές το δίκτυο είχε κορεστεί.
1. Υπάρχουν κίνδυνοι για την υγεία και την ασφάλεια στα κτίρια; Από που πηγάζουν;
Σαφώς και υπάρχουν κίνδυνοι μέσα στα κτίρια και πηγάζουν από την κτιριακή δομή και τις υποδομές τους. Ενώ η προφανής απάντηση είναι ότι σε ένα κτίριο κινδυνεύουμε από σεισμούς, πυρκαγιές και πλημμύρες αν το σκεφτούμε λίγο καλύτερα θα δούμε ότι πηγές κινδύνου μπορεί να είναι και ένα ολισθηρό δάπεδο, μια σκάλα χωρίς κουπαστή, ένας ξύλινος εξώστης, μια τέντα αλλά και η ηλεκτρική εγκατάσταση, η δεξαμενή καυσίμου, ο ανελκυστήρας, ένα αναβατόριο φορτίων, ένα ασυντήρητο κλιματιστικό κλπ.
2. Πως μπορούμε να προστατευτούμε από τους κινδύνους στα κτίρια;
Η προστασία γενικότερα από κινδύνους γίνεται εφαρμόζοντας δύο βασικές αρχές:
α. Παίρνω μέτρα για να αποτρέψω ένα κίνδυνο
β. Εφόσον ο κίνδυνος προκύψει, παίρνω μέτρα για να αντιμετωπίσω τις συνέπειες του
Η αποτροπή των ακραίων φαινομένων δεν είναι αρμοδιότητα των μελετητών ή κατασκευαστών κτιρίων. Ο γενικότερος όμως πολεοδομικός σχεδιασμός μπορεί να συμβάλει στην αποτροπή ακραίων καιρικών. Για παράδειγμα δεν εκδίδονται άδειες δόμησης σε κοίτες ποταμών ή σε δάση! Εκεί βεβαία υπάρχουν πολλές ενστάσεις και κατά τη γνώμη το πλαίσιο πρέπει να γίνει πιο αυστηρό. Κατά καιρούς γίνεται αναθεώρηση των διατάξεων δόμησης και ενίοτε οι όροι γίνονται πιο αυστηροί.
Σε αυτούς τους κινδύνους δε θα πρέπει να παραλείψουμε τους σεισμούς. Σίγουρα η αποτροπή τους δεν είναι στο χέρι του ανθρώπινου παράγοντα αλλά ο πολεοδομικός σχεδιασμός μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων τους με σεισμική θωράκιση, διόδους γρήγορης και ασφαλούς διαφυγής κλπ.
Οι μελετητές και οι κατασκευαστές κτιρίων οφείλουν να σχεδιάζουν και να κατασκευάζουν τα κτίρια σύμφωνα με τις τρέχουσες προδιαγραφές στατικής επάρκειας, αποχέτευσης, πυροπροστασίας και ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων. Τα τελευταία δεκατρία χρόνια οι νέες κατασκευές ελέγχονται ως προς την εφαρμογή των μελετών και ανεξάρτητους ιδιώτες μηχανικούς (ελεγκτές δόμησης) και οι κατασκευές κτιρίων έχουν βελτιωθεί. Επίσης η τακτική και επιμελής συντήρηση του κτιρίου συμβάλει στη μείωση των κινδύνων και των επιπτώσεων τους.
3. Ποια είναι τα πιο συχνά λάθη ή παραλείψεις που εντοπίζετε σε κτίρια όσον αφορά την προστασία από ακραία φαινόμενα (πλημμύρες, πυρκαγιές) από τους αναφερόμενου κινδύνους
Τα περισσότερα προβλήματα υπάρχουν στα κτίρια που έχουν κατασκευαστεί πριν το 2012. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο έλεγχος της μελέτης και της κατασκευής γινόταν από την εκάστοτε πολεοδομία με όσο προσωπικό υπήρχε διαθέσιμο ακόμη και σε περιόδους μεγάλης δόμησης.
Τα κυριότερα προβλήματα όμως παρουσιάζονται κατόπιν αυθαίρετων παρεμβάσεων είτε την περίοδο της κατασκευής είτε αργότερα από τους ιδιοκτήτες αλλά και από την πλημμελή συντήρηση των κατασκευών. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος υπάρχουν κτίρια που άλλαξαν χρήση π.χ. από βιομηχανίες έγιναν αποθηκευτικοί χώροι, κτίρια κατοικιών που μετατράπηκαν σε εργαστήρια χαμηλής όχλησης ή έγινε αλλαγή εσωτερικής διαρρύθμισής με αποτέλεσμα το μήκος όδευσης προς την έξοδο κινδύνου να έχει υπερβεί τα επιτρεπτά όρια. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι σίγουρο ότι δεν αναθεωρήθηκαν οι απαιτούμενες μελέτες. Επίσης μην ξεχνάμε την αποεπένδυση που έγινε ακόμη και από το δημόσιο στους τομείς συντήρησης των υποδομών οπότε είναι αναμενόμενο να μη λειτουργούν σωστά ή και καθόλου κάποιες εγκαταστάσεις.
4. Υπάρχουν αυξημένες απαιτήσεις για την προστασία από τις πυρκαγιές;
Νομοθετικά δεν υπάρχει απαίτηση για προσαρμογή των υφιστάμενων κτιρίων στις νέες διατάξεις πυροπροστασίας. Στα επαγγελματικά κτίρια εκδίδονται κατά καιρούς πυροσβεστικές διατάξεις που αφορούν τις προδιαγραφές κτιρίων που κατασκευάστηκαν πριν την εφαρμογή των διατάξεων του Π.Δ. 71/1988.
Γίνεται μια προσπάθεια για εφαρμογή κανονισμού πυροπροστασίας σε ακίνητα πλησίον εντός η πλησίον δασικών εκτάσεων αλλά η ανταπόκριση είναι μικρή και τα προβλήματα όσων ασχολήθηκαν σοβαρά με το θέμα είναι μεγάλα. Ενδεικτικά σας αναφέρω ότι πολλές δημόσιες υπηρεσίες που έπρεπε να παραλάβουν της μελέτες πυροπροστασίας αυτών των κτιρίων δεν είχαν καμία ενημέρωση για το τι πρέπει να κάνουν. Οι ιδιοκτήτες που προσπάθησαν να είναι σύννομοι αρχικά δεν έβρισκαν μηχανικούς που να έχουν ενημερωθεί και να θέλουν να αναλάβουν τη μελέτη καθώς η προθεσμία από το κράτος ήταν μόλις δεκαπέντε μέρες. Μετά από τις συνεχείς παρατάσεις όσοι έφτασαν να εκπονήσουν την απαιτούμενη μελέτη με τα μέτρα πυροπροστασίας κατάλαβαν ότι είναι υποχρεωμένοι να αντικαταστήσουν τα ξύλινα κουφώματα του κτιρίου, να αντικαταστήσουν υδρορροές, να κατασκευάσουν μαντρότοιχο στο οικόπεδο και φυσικά να εκδώσουν την απαραίτητη άδεια για αυτές τις εργασίες.
5. Υπάρχουν καινοτόμες τεχνολογίες ή υλικά που μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση των κινδύνων και των συνέπειων τους; βελτιώσουν σημαντικά την ανθεκτικότητα ενός κτιρίου;
Η τεχνολογία σίγουρα μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση κινδύνων. Όλοι έχουμε στο μυαλό μας τους ανιχνευτές καπνού, φωτιάς, νερού κλπ. Αυτά τα συστήματα μπορούν να μας δίνουν άμεσα ειδοποίηση και στο κινητό ή να δώσουν εντολή αντιμετώπισης κινδύνων π.χ. πυρόσβεση.
Το κυριότερο όμως πρόβλημα θεωρώ πως είναι η σεισμική θωράκιση των παλιών κτιρίων. Αυτό το πρόβλημα είναι γενικότερο και δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Στη χώρα μας περίπου το 70% των κτιρίων είναι χτισμένο με βάση παλαιότερες προδιαγραφές σεισμικής θωράκισης. Επίσης κανείς δε μπορεί να γνωρίζει κατά πόσο αυτά τα κτίρια έχουν συντηρηθεί επαρκώς για να μπορούν να αντέξουν σε ένα μεγάλο σεισμό.
6. Πόσο κοστοβόρες είναι συνήθως τέτοιες παρεμβάσεις; Υπάρχουν επιδοτήσεις ή προγράμματα που μπορούν να βοηθήσουν;
Το κόστος ποικίλει ανάλογα με τις παρεμβάσεις, το μέγεθος και το είδος του κτιρίου. Όσον αφορά τα υφιστάμενα κτίρια, απ’ όσο γνωρίζω δεν υπάρχουν επιδοτήσεις ούτε για τη σεισμική θωράκιση αλλά ούτε και στην αντιμετώπιση άλλων κινδύνων.
Σε ορισμένα επαγγελματικά κτίρια οι ιδιοκτήτες επενδύουν σε συστήματα ανίχνευσης πυρκαγιάς, ύδατος και στην αντιμετώπισης τους ακόμη και αν δεν είναι υποχρεωμένοι. Στα κτίρια κατοικίας οι επενδύσεις σε αυτό τον τομέα είναι μικρές αλλά η υποχρέωση ασφάλισης τους για τέτοια φαινόμενα που θεσμοθετήθηκε πρόσφατα λογικά θα οδηγήσει σε τέτοιου είδους επενδύσεις.
7. Πώς μπορεί ένα παλαιό κτίριο να αναβαθμιστεί ώστε να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες απαιτήσεις ασφάλειας;
Η αναβάθμιση των κτιρίων ως προς την ασφάλεια με σκοπό να ανταποκρίνονται στις τρέχουσες απαιτήσεις θεωρώ ότι πρέπει να είναι ο τελικός στόχος. Αρχικά όμως πρέπει να γίνουν άλλες ενέργειες.
Το πρώτο βήμα πρέπει να είναι ο έλεγχος των κτιρίων και η συμμόρφωσης τους με τις διατάξεις που ίσχυαν την εποχή της κατασκευής τους. Όπως προανέφερα υπάρχουν κτίρια που άλλαξαν χρήση, έχει γίνει διαφορετική διαρρύθμιση ή αυθαίρετές προσθήκες και κατασκευές.
Σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να γίνουν όλες οι απαραίτητες μελέτες και τροποποιήσεις για τη μείωση των κινδύνων.
Το δεύτερο βήμα είναι η συντήρηση των κτιρίων και των εγκαταστάσεων τους. Ιδιαίτερα στην περίπτωση προστασίας από σεισμούς θεωρώ πως πρέπει να καθιερωθεί ένα είδος πιστοποιητικού δομικής τρωτότητας.
Σίγουρα αυτή η διαδικασία είναι δύσκολη και χρονοβόρα αν κρίνουμε και από τα αποτελέσματα που έχουμε από την πιστοποίηση των ανελκυστήρων που παρατείνεται η προθεσμία για πολλά χρόνια.
8. Ποια είναι τα μεγαλύτερα οφέλη για έναν ιδιοκτήτη που συμμετέχει σε προγράμματα όπως το εξοικονομώ;
Τα προγράμματα εξοικονομώ αναβαθμίζουν ενεργειακά ένα κτίριο και ο ιδιοκτήτης έχει άμεσο όφελος από την εξοικονόμηση ενέργειας για θέρμανση, ψύξη και ζεστό νερό χρήσης. Οι εργασίες του προγράμματος είναι επιδοτούμενες με ποσοστό που ποικίλει κάθε φορά
9. Ποιες είναι οι πιο αποδοτικές ενεργειακές παρεμβάσεις που μπορεί να έχει κάποιος από το Εξοικονομώ
Οι παρεμβάσεις που έχουν το μεγαλύτερο όφελος σε σχέση με το κόστος του είναι ο ηλιακός θερμοσίφωνας, τα κλιματιστικά υψηλής απόδοσης, η θερμομόνωση οροφής, ο λέβητας φυσικού αερίου και η αντλία θερμότητας. Δεν υποτιμώ το όφελος από τη θερμομόνωση κελύφους και την αντικατάσταση κουφωμάτων αλλά αυτές οι παρεμβάσεις έχουν σχετικά υψηλό κόστος σε σχέση με το όφελος τους αλλά προτιμώνται στα πλαίσια μιας γενικότερης ανακαίνισης ενός κτιρίου.
10. Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζετε στη διαδικασία ένταξης ή υλοποίησης των έργων του «Εξοικονομώ»;
Τα προγράμματα «Εξοικονομώ» αναμφίβολα έχουν μεγάλα οφέλη για τους ιδιοκτήτες αλλά και την εξοικονόμηση ενέργειας γενικότερα. Κάνοντας μια αναδρομή σε αυτά τα προγράμματα θα ήθελα να αναφέρω πως το 2012 ήταν κάτι πρωτόγνωρο, υπήρχε γενικότερη ανασφάλεια λόγω οικονομικής κρίσης και επειδή η διαδικασία ένταξης γίνονταν μέσω τραπεζών δεν υπήρξε μεγάλη συμμετοχή και η δυσπιστία ήταν διάχυτη. Το 2018 έγινε μια σοβαρή προσπάθεια ψηφιοποίησης και υποβολής αιτήσεων μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας. Παρά τα πολλά προβλήματα, η συμμετοχή ήταν ικανοποιητική και η ολοκλήρωση έγινε άμεσα. Σε δεκατρείς μήνες περίπου από την έναρξη αιτήσεων είχαν ολοκληρωθεί τα έργα και είχαν γίνει εκταμιεύσεις. Στα επόμενα προγράμματα το 2019 και το 2020 η συμμετοχή αυξήθηκε κατακόρυφα με αποτέλεσμα να μην ενταχθούν οι περισσότεροι από όσους προσπάθησαν να κάνουν αίτηση.
Στα επόμενα προγράμματα το 2021 και το 2023 οι αιτήσεις αξιολογήθηκαν με κριτήρια γνωστά εκ των προτέρων και σχεδόν όσοι έκαναν αίτηση εντάχθηκαν. Επίσης δόθηκαν μεγαλύτερα ποσά ως προκαταβολές στους προμηθευτές. Οι μεγάλες όμως καθυστερήσεις στον έλεγχο των αιτήσεων οδήγησαν σε σοβαρά προβλήματα. Ενώ το 2018 σε διάστημα δεκατριών μηνών από την υποβολή της αίτησης ένα έργο είχε ολοκληρωθεί και είχαν εκταμιευθεί τα χρήματα στο πρόγραμμα του 2021 στο ίδιο διάστημα απλά είχε δοθεί η έγκριση και οι προκαταβολές. Άλλωστε ακόμη και σήμερα ένα μέρος των αιτήσεων του 2021 είναι ακόμη σε εξέλιξη. Αν σε αυτό το διάστημα υπολογίσει κανείς την αύξηση των τιμών μπορεί εύκολα να καταλάβει τα προβλήματα.
11. Πιστεύετε ότι το πρόγραμμα θα έπρεπε να επεκταθεί ή να τροποποιηθεί με κάποιον τρόπο για να γίνει πιο αποτελεσματικό;
Αυτού του είδους τα προγράμματα πρέπει πρωτίστως να στοχεύουν στα ευάλωτα νοικοκυριά. Στο τελευταίο πρόγραμμα του 2025 η επιδότηση έφτασε το 95% σε αυτή την κατηγορία. Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να αναφέρω πως για να εντοπιστούν τα πραγματικά ευάλωτα νοικοκυριά πρέπει πρωτίστως να καταπολεμηθεί η φοροδιαφυγή και τα εισοδήματα που δηλώνονται να είναι τα πραγματικά.
Επίσης έγινε μια προσπάθεια για επέκταση εξοικονομώ και στα επαγγελματικά κτίρια αλλά η ανταπόκριση δεν ήταν η αναμενόμενη. Εκεί πρέπει να γίνει μια έρευνα για να εντοπιστούν οι πραγματικές αιτίες και να αντιμετωπιστούν.
Είναι δεδομένο ότι οι διαδικασίες που αφορούν την αξιολόγηση των αιτήσεων πρέπει να τρέξουν πιο γρήγορα, οι έλεγχοι να είναι ουσιαστικοί και να γίνονται από καταρτισμένο προσωπικό. Δε μπορεί για παράδειγμα ο ελεγκτής να μην καταλαβαίνει από τη μελέτη ενός πιστοποιητικού αν υπάρχει εγκατεστημένος ηλιακός, να ζητάει άδεια δόμησης για εργασίες που δεν έγιναν, να απορρίπτει αιτήσεις γιατί τα δελτία αποστολής δεν αναφέρουν κόστη και να ζητούνται υπεύθυνες δηλώσεις από τον ιδιοκτήτη ότι είναι ιδιοκτήτης του κτιρίου, ότι κατοικεί στο κτίριο και ότι ο τραπεζικός λογαριασμός που αναφέρει το όνομα του είναι δικός του!
12. Υπάρχει ζήτηση για «πράσινα κτίρια»; Αν ναι, ποιος είναι ο ρόλος του μηχανολόγου σε ένα τέτοιο έργο;
Τα κτίρια που κατασκευάζονται ή ανακαινίζονται ριζικώς μετά το 2010 με την εφαρμογή του κανονισμού ενεργειακής απόδοσης κτιρίων (ΚΕΝΑΚ) είναι κτίρια χαμηλής ενεργειακής κατανάλωσης και μπορούν να χαρακτηριστούν ως «πράσινα κτίρια».
Εκείνη την περίοδο και για τα επόμενα σχεδόν δέκα χρόνια η κατασκευή κτιρίων ήταν περιορισμένη. Τα τελευταία χρόνια με την ανάπτυξη και πάλι της οικοδομικής δραστηριότητας αλλά και με τις αναθεωρήσεις του ΚΕΝΑΚ τα νέα κτίρια είναι λιγότερο ενεργοβόρα. Η εφαρμογή όμως αυτών των πρακτικών είχε οδηγήσει σε μια αύξηση του κόστους κατασκευής κατά 10 % - 15%. Με την αύξηση του πληθωρισμού τα τελευταία χρόνια, η αύξηση στις τιμές πώλησης νεόδμητων ακινήτων έχει ξεπεράσει το 30% σε σχέση με το 2008!
Ο ρόλος του μηχανολόγου μηχανικού στην ενεργειακή απόδοση κτιρίων είναι καθοριστικός. Είναι δική του ευθύνη η μελέτη και η επίβλεψη, ώστε το κτίρια να πετύχει τα standards της ενεργειακής απόδοσης που έχουν θεσπιστεί από τον ΚΕΝΑΚ. Ουσιαστικά, ο μηχανολόγος πρέπει να ορίσει το είδος θερμομόνωσης, την απόδοση των κουφωμάτων αλλά και τα συστήματα ψύξης, θέρμανσης, ζεστού νερού χρήσης, φωτισμού και μηχανικού αερισμού.
Τα νεόδμητα κτίρια έχουν πλέον ενεργειακή κλάση κάτι όπως το energy label που έχουν οι ηλεκτρικές συσκευές. Με τα σημερινά δεδομένα, ένα κτίριο που θα κατασκευαστεί με τις παρούσες προδιαγραφές οφείλει να είναι στην ενεργειακή κλάση Α.
13. Αν είχατε την ευκαιρία να αλλάξετε κάτι στον τρόπο που σχεδιάζονται ή εγκρίνονται τα οικοδομικά έργα στην Ελλάδα, τι θα ήταν αυτό;
Το θέμα αυτό είναι αρκετά σύνθετο και κατά τη γνώμη μου ο σχεδιασμός πρέπει να γίνεται κεντρικά και στο ανώτερο επίπεδο με ορίζοντα πενήντα ή εκατό ετών. Πρέπει να ληφθούν υπόψη η κλιματική αλλαγή, η επάρκεια πόρων όπως τα ορυκτά καύσιμα, η δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης υλικών αλλά κυρίως ο σχεδιασμός πρέπει να γίνει με σκοπό, ώστε η διαβίωση να αναβαθμιστεί ποιοτικά και όχι μόνο ενεργειακά. Δηλαδή στον αστικό ιστό πρέπει να υπάρχουν περισσότεροι ελεύθεροι χώροι και πράσινο να μειωθεί η χρήση Ι.Χ. ώστε να αλλάξει το μικρόκλιμα της περιοχής και να μειωθεί το κυκλοφοριακό. Αυτά με τη σειρά τους είναι σίγουρο ότι θα φέρουν μείωση στην ενεργειακή κατανάλωση των κτιρίων.
Από τα ηλεκτρομηχανολογικά συστήματα που συμβάλουν στην ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων θεωρώ ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στο μηχανικό αερισμό των κτιρίων. Ο μηχανικός αερισμός εκτός από την ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων συμβάλει στην επάρκεια και την ποιότητα του αέρα ενός κλειστού χώρου μιας και με τα ενεργειακά κουφώματα επιτυγχάνεται μεγαλύτερη αεροστεγανότητα με αποτέλεσμα να υπάρχει έλλειψη καθαρού αέρα.
14. Προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης όπως το εξοικονομώ ή προγράμματα φωτοβολταϊκών παρουσιάζουν μεγάλη γραφειοκρατία και καθυστερήσεις; Τι προτείνετε εσείς έτσι ώστε οι διαδικασίες να ολοκληρώνονται ταχύτερα;
Όπως ανέφερα η διαχείριση των προγραμμάτων εξοικονομώ παρουσιάζουν μεγάλες καθυστερήσεις και η κατάσταση δείχνει να επιδεινώνεται με αποτέλεσμα οι ωφελούμενοι να μη βρίσκουν συνεργεία να εκτελέσουν τα έργα αλλά ούτε και μηχανικούς που να είναι πρόθυμοι να αναλάβουν τη διαχείριση προγραμμάτων. Η αιτία είναι λογικά η έλλειψη καταρτισμένου προσωπικού από την εταιρεία που αναλαμβάνει την αξιολόγηση των αιτήσεων για λογαριασμό του το υπουργείο ενέργειας. Παρόλα αυτά το υπουργείο φαίνεται πως οδηγείται στη θεραπεία των επιπτώσεων και όχι στην εξάλειψη της αιτίας των καθυστερήσεων αφού διαρρέει πως οι αιτήσεις και η εκτέλεση των έργων θα γίνεται μόνο από μεγάλες εταιρείες που εξειδικεύονται σε ενεργειακά έργα.
Στο θέμα των φωτοβολατϊκών εκτός από τη γραφειοκρατία τα περισσότερα προβλήματα προέκυψαν γιατί ο σχεδιασμός έγινε βιαστικά και πολλές φορές φορές για εξυπηρέτηση άλλων σκοπών. Για παράδειγμα όταν η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών είχε ενταχθεί στις παρεμβάσεις του εξοικονομώ πολλοί ωφελούμενοι αν και πήραν έγκριση από το πρόγραμμα εξοικονομώ δεν εγκρίθηκαν από το ΔΕΔΔΗΕ γιατί σε κάποιες περιοχές το δίκτυο είχε κορεστεί.
