Οι εργαζόμενοι στον χώρο της ψυχικής υγείας και στις μονάδες απεξάρτησης αντέδρασαν έντονα στο ν/σ για την "ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης", όπως ονομάστηκε από την ηγεσία του υπ. Υγείας. Τελικά, ψηφίστηκε μόνο από τους βουλευτές της ΝΔ και οι κινητοποιήσεις θα συνεχιστούν το φθινόπωρο.
Ο ψυχίατρος-ερευνητής Γ. Κωνσταντακόπουλος, με μεγάλη εμπειρία στο Λονδίνο, προβλέπει αποτυχία της κυβερνητικής πρωτοβουλίας και εξηγεί τους λόγους.
- Γιατί τόσες αντιδράσεις από τους φορείς για την ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, όπως ήταν ο τίτλος του ν/σ; Τις δικαιολογείτε;
Ένα νομοσχέδιο για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση, αν θέλει να είναι στο πνεύμα της μεταρρύθμισης, θα έπρεπε να περάσει πρώτα από ευρεία διαβούλευση με όλους τους εμπλεκόμενους, δηλαδή τους φορείς παροχής υπηρεσιών, τους εργαζόμενους, τους λήπτες υπηρεσιών και τις οικογένειές τους, την τοπική αυτοδιοίκηση. Αλλιώς οι έντονες αντιδράσεις είναι αναμενόμενες. Επιπλέον, το νομοσχέδιο στοχεύει σε διοικητική αναδιοργάνωση των υπηρεσιών, όταν υπάρχουν τεράστια προβλήματα ουσίας για τα οποία δεν προβλέπει τίποτα: μεγάλες ελλείψεις προσωπικού στο δημόσιο, κλινών στα δημόσια νοσοκομεία, κοινοτικών δομών. Αντιθέτως, ανοίγεται διάπλατα ο δρόμος στην ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα, για να εκμεταλλευτεί κερδοσκοπικά, όπως έκανε και στο παρελθόν, όλα τα κενά μιας μεταρρύθμισης χωρίς σχέδιο. Αντιδράσεις για αυτά τα προβλήματα θεωρώ φυσικά πως είναι δικαιολογημένες.
- Είναι εφαρμόσιμος αυτός ο νόμος; Ή θα αθροιστεί στους προηγούμενους που δεν υλοποιήθηκαν;
Μιλάμε για μία ακόμα φορά για το σύστημα υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε μία χώρα χωρίς καμία καταγραφή και μελέτη των αναγκών του πληθυσμού και αξιολόγηση της υπάρχουσας κατάστασης. Κάθε σχέδιο να αντιμετωπίσεις ένα πρόβλημα που δεν το γνωρίζεις, κινδυνεύει να αποτύχει. Υπάρχουν θετικά στο νομοσχέδιο: το ότι επιχειρείται οργάνωση, συντονισμός και ποιοτικός έλεγχος των υπηρεσιών, το ότι θεσμοθετούνται περιφερειακά συστήματα διοίκησης, το ότι με πληροφοριακά συστήματα θα καταγράφονται για πρώτη φορά επιδημιολογικά δεδομένα. Από την άλλη πλευρά αυτά αφορούν το διοικητικό κέλυφος του συστήματος. Αλλά χωρίς αντιμετώπιση των προβλημάτων ουσίας, όπως τα μεγάλα ελλείμματα προαναφέραμε, το κέλυφος θα μείνει κούφιο και άχρηστο. Έχει γίνει και με τις προηγούμενες απόπειρες διοικητικής αναδιοργάνωσης και αποκέντρωσης και μπορεί να ξαναγίνει.
- Τι θα ήταν «ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης»;
Από μία άποψη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η "ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης" είναι μία αντίφαση εν τοις όροις. Η ψυχιατρική και όλες οι γνώσεις μας για την ψυχική υγεία ανανεώνονται συνεχώς. Κάθε μοντέλο που εφαρμόζεται, προσφέρει μεν κάτι καλύτερο, αλλά στην πορεία φανερώνει και τις αδυναμίες του και αργά ή γρήγορα γίνεται αναγκαίο να αλλάξει και πάλι. Η μεταρρύθμιση από αυτή την άποψη είναι αέναη διαδικασία και δεν ολοκληρώνεται. Όσον αφορά, την τρέχουσα μεταρρύθμιση στην Ελλάδα, ολοκληρώνεται φυσικά η αποασυλοποίηση, με το κλείσιμο των ψυχιατρείων, αλλά αυτό μπορεί να είναι μόνο κατ’ επίφαση μεταρρύθμιση. Μόνο ένα επαρκές δίκτυο μονάδων στην κοινότητα που θα προσφέρουν υπηρεσίες πρόληψης, αντιμετώπισης και αποκατάστασης των ψυχικών διαταραχών, με υψηλή ποιότητα και ισότιμη πρόσβαση, θα μπορούσε να θεωρηθεί ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης. Αλλιώς, η χρονιότητα, η υπολειτουργικότητα, ο ιδρυματισμός και ο κοινωνικός αποκλεισμός των ψυχικά πασχόντων θα συνεχίζονται και χωρίς τα ψυχιατρεία.
- Πολλές δεν είναι 92 ΜΚΟ - ΑΜΚΕ για το χώρο της ψυχικής υγείας; Γίνεται αξιολόγηση;
Είναι παραδόξως πολλές για έναν χώρο που απαιτεί όλο και περισσότερο εξειδικευμένη γνώση και εμπειρία, πολύ περισσότερη από τους τομείς της παροχής κοινωνικής ή πρακτικής βοήθειας. Λαμβάνοντας υπόψη τα αλλεπάλληλα χρηματοδοτούμενα προγράμματα για νέες δομές στον χώρο από τη μια και τις πελατειακές σχέσεις που διέπουν το κράτος μας από την άλλη, αυτό γεννά υποψίες. Ανεξάρτητα όμως από την εξήγησή του, το φαινόμενο αυτό μας οδηγεί στο ερώτημα αν έχουμε τελικά την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα που απαιτούνται από όλες τις ΜΚΟ. Το γεγονός ότι μετά από τόσα χρόνια ψυχιατρικής μεταρρύθμισης δεν έχουν ακόμα θεσμοθετηθεί διαδικασίες αξιολόγησης είναι ακόμα πιο ύποπτο. Ο τελευταίος νόμος μιλά για πιστοποίηση των ΜΚΟ και αυτό είναι θετικό. Αλλά η αξιολόγηση παραμένει ζητούμενο.
- Με βάση την εμπειρία σας στην Μ. Βρετανία, ποιες καλές πρακτικές από το εξωτερικό θα μπορούσαν να υιοθετηθούν στο εσωτερικό;
Το σύστημα υγείας της Μ. Βρετανίας, με όλες του τις αδυναμίες, στοχεύει στη δωρεάν κάλυψη όλων των αναγκών του πληθυσμού. Η χώρα μας είναι πολύ μακριά από αυτό, γιατί ούτε διανοήθηκε ποτέ έναν τέτοιο στόχο επί της ουσίας, πέρα από μεγάλα λόγια πολιτικών. Ένα μεγάλο μέρος των αναγκών καλύπτεται από τον ιδιωτικό τομέα και αυτό το μέρος συνεχώς διευρύνεται. Άρα ένα καλό δίδαγμα θα ήταν η προσπάθεια για την ευρύτερη δυνατή κάλυψη αναγκών ιδιαίτερα των πολυεπίπεδων και μεγάλων αναγκών των ψυχικά πασχόντων. Πολλώ δε μάλλον που ισχύει το αντίθετο μέχρι στιγμής. Η ψυχική υγεία είναι ο «φτωχός συγγενής» στο σύστημα υγείας της χώρας. Πέραν τούτου, το σύστημα ψυχικής υγείας της Μ. Βρετανίας δείχνει στην πράξη τις βασικές αρχές που λείπουν από το δικό μας σύστημα κοινοτικής ψυχιατρικής όσο κι αν εξαγγέλονται: τομεοποίηση, συνεχές της φροντίδας, διασύνδεση με την πρωτοβάθμια περίθαλψη, συνεχής εποπτεία και αξιολόγηση.
- Δαπανώνται πλέον μεγάλα ποσά για την ψυχική υγεία, χάρη και στο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάκαμψης, αλλά ένας έφηβος με ψυχιατρικό πρόβλημα δεν μπορεί να βρει την αναγκαία στήριξη δωρεάν, στην περιοχή του και άμεσα. Τι πάει λάθος;
Η ανάπτυξη μονάδων για δωρεάν παροχή φροντίδας γίνεται χωρίς επιχειρησιακό σχέδιο και μία σημαντική παρενέργεια είναι να υπάρχουν κενά και ανισότητες στην κάλυψη αναγκών. Το παράδειγμά σας είναι χαρακτηριστικό μεγάλων αστοχιών γι’ αυτό το λόγο. Οι ανάγκες ψυχικής υγείας των εφήβων γενικά αγνοούνται συστηματικά επί χρόνια στα σχέδια ανάπτυξης υπηρεσιών και μέχρι πρότινος ελάχιστες και νοσοκομειακές μόνο μονάδες υπήρχαν. Επιπλέον, ο σύγχρονος σχεδιασμός υπηρεσιών ψυχικής υγείας προϋποθέτει την τομεοποίηση, δηλαδή την ύπαρξη σε συγκεκριμένη περιοχή (τομέα) δικτύου πολλών διαφορετικών μονάδων ψυχικής υγείας, κατάλληλου για να ανταποκριθεί στις ανάγκες του τοπικού πληθυσμού με επάρκεια και συνέχεια στη φροντίδα.
(Ο Γιώργος Κωνσταντακόπουλος είναι Ψυχίατρος-ερευνητής (ΕΚΠΑ και University College London) Μέλος επιστημονικού συμβουλίου ΕΠΑΨΥ)
