Κάθε χρόνο στις 16 Σεπτεμβρίου, η διεθνής κοινότητα τιμά την Παγκόσμια Ημέρα Όζοντος, υπενθυμίζοντας τη σημασία της προστασίας της στιβάδας του όζοντος, αλλά και τη δύναμη που μπορεί να έχει η διεθνής συνεργασία όταν βασίζεται στην επιστήμη.
Η ημερομηνία σηματοδοτεί την υπογραφή, το 1987, του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ, της διεθνούς συμφωνίας που έθεσε υπό έλεγχο την παραγωγή και χρήση ουσιών οι οποίες καταστρέφουν τη στιβάδα του όζοντος. Σήμερα, το Πρωτόκολλο έχει υιοθετηθεί από όλες τις χώρες του κόσμου, αποτελώντας ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα επιτυχούς παγκόσμιας περιβαλλοντικής συνεργασίας.
Η στιβάδα του όζοντος λειτουργεί ως ένα φυσικό προστατευτικό φίλτρο απέναντι στην επικίνδυνη υπεριώδη ακτινοβολία του Ήλιου. Η αραίωσή της, που συνδέθηκε κυρίως με τη χρήση χλωροφθορανθράκων (CFCs) και άλλων χημικών ουσιών, αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές προκλήσεις του 20ού αιώνα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η εφαρμογή του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ συνέβαλε καθοριστικά στον περιορισμό και στη σταδιακή κατάργηση αυτών των ουσιών. Παράλληλα, η συνεχής επιστημονική παρακολούθηση της στιβάδας του όζοντος επέτρεψε την αξιολόγηση των μέτρων και την προσαρμογή της διεθνούς συμφωνίας στις νέες επιστημονικές γνώσεις.
Μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις ήταν η Τροποποίηση του Κιγκάλι, που συμφωνήθηκε το 2016 στη Ρουάντα.
Δέκα χρόνια από την Τροποποίηση του Κιγκάλι
Το 2026 συμπληρώνονται δέκα χρόνια από την Τροποποίηση του Κιγκάλι, η οποία διεύρυνε τη δράση του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ, προβλέποντας τη σταδιακή μείωση των υδροφθορανθράκων (HFCs).
Οι HFCs χρησιμοποιήθηκαν ως υποκατάστατα των CFCs και των HCFCs, καθώς δεν καταστρέφουν άμεσα τη στιβάδα του όζοντος. Ωστόσο, στην πορεία διαπιστώθηκε ότι αποτελούν ιδιαίτερα ισχυρά αέρια του θερμοκηπίου, συμβάλλοντας στην υπερθέρμανση του πλανήτη και στην κλιματική αλλαγή. Έτσι, η προστασία του όζοντος συνδέθηκε ακόμη πιο άμεσα με την προστασία του κλίματος.
Το φετινό θέμα που επέλεξε το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (UNEP) για την Παγκόσμια Ημέρα Όζοντος είναι χαρακτηριστικό αυτής της νέας πραγματικότητας: «Παγκόσμια δράση για έναν πιο δροσερό πλανήτη»
Καθώς η παγκόσμια θερμοκρασία αυξάνεται και η ανάγκη για ψύξη γίνεται ολοένα μεγαλύτερη, η ενεργειακή αποδοτικότητα και η χρήση πιο φιλικών προς το κλίμα τεχνολογιών αποκτούν κρίσιμη σημασία.
Η Τροποποίηση του Κιγκάλι επιδιώκει ακριβώς αυτό, τη σταδιακή μείωση των HFCs, ενώ παράλληλα ενθαρρύνει την ανάπτυξη ενεργειακά αποδοτικών τεχνολογιών, την ενίσχυση της βιομηχανικής ικανότητας και την καινοτομία στον τομέα της ψύξης.
Η σημασία της Τροποποίησης του Κιγκάλι αποτυπώνεται και στα επιστημονικά δεδομένα.
Σύμφωνα με τη 10η Επιστημονική Αξιολόγηση της Εξάντλησης του Όζοντος, που εκπονήθηκε το 2022 από τον Παγκόσμιο Μετεωρολογικό Οργανισμό (WMO) και το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP), η πλήρης εφαρμογή της Τροποποίησης του Κιγκάλι εκτιμάται ότι μπορεί να αποτρέψει άνοδο της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά περίπου 0,3–0,5°C έως το 2100.
Οι επιστημονικές αξιολογήσεις πραγματοποιούνται ανά τετραετία από την Επιστημονική Ομάδα Αξιολόγησης (Scientific Assessment Panel – SAP) και αποτελούν σημαντική επιστημονική βάση για τη διαμόρφωση και εξέλιξη της διεθνούς πολιτικής για το όζον.
Η αξιολόγηση του 2022 κατέδειξε παράλληλα, ότι HFCs, HCFCs αλλά και ορισμένοι CFCs που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται ως χημικές πρώτες ύλες συνεχίζουν να συμβάλλουν στην υπερθέρμανση του πλανήτη και εκλύονται σε μεγαλύτερες ποσότητες από εκείνες που είχαν αρχικά εκτιμηθεί.
Στα τέλη του 2026 αναμένεται να δημοσιευθεί η νέα Έκθεση Αξιολόγησης του Όζοντος, η οποία θα προσφέρει επικαιροποιημένα επιστημονικά δεδομένα για την κατάσταση της στιβάδας του όζοντος και την πορεία των σχετικών διεθνών δράσεων.
Η κλιματική κρίση επιβάλλει τη συνέχιση της επαγρύπνησης
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Όζοντος, το Επίτιμο Μέλος και τέως Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Όζοντος, ακαδημαϊκός Χρήστος Ζερεφός, αναφέρεται στη σημασία της Τροποποίησης του Κιγκάλι, αλλά και στην ανάγκη να παραμείνει η κοινωνία σε εγρήγορση.
Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει: «Στη Διάσκεψη του Κιγκάλι, στη Ρουάντα, που φέτος συμπληρώνει δέκα χρόνια, αποφασίστηκε η υποκατάσταση των υποκατάστατων ουσιών που βλάπτουν το προστατευτικό στρώμα του όζοντος. Δυστυχώς, με τη βελτίωση της γνώσης μας για το προστατευτικό στρώμα του όζοντος, αποδεικνύεται ότι υπάρχει ανάγκη να υποκατασταθούν ορισμένα από τα υποκατάστατα που χρησιμοποιήθηκαν μετά το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ και τις διεθνείς συμφωνίες που ακολούθησαν».
Ο κ. Ζερεφός υπογραμμίζει ότι ο συνδυασμός της χρήσης των υποκατάστατων των CFCs με την εξέλιξη της κλιματικής κρίσης καθιστά απαραίτητη τη συνεχή επιστημονική παρακολούθηση και επαγρύπνηση.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι η προστασία από την υπεριώδη ακτινοβολία εξακολουθεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική, ειδικά σε χώρες με έντονη ηλιοφάνεια όπως η Ελλάδα.
«Σε ηλιόλουστες χώρες όπως η Ελλάδα, όσοι εκτίθενται στον ήλιο θα πρέπει να εξακολουθούν να λαμβάνουν μέτρα προστασίας των ματιών και του δέρματος από την ηλιακή ακτινοβολία», σημειώνει, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην προστασία των παιδιών και στον περιορισμό της έκθεσης κατά τις ώρες έντονης ηλιακής ακτινοβολίας.
Όπως αναφέρει, η αποφυγή της έντονης έκθεσης στον ήλιο, ιδιαίτερα τις μεσημβρινές ώρες, παραμένει σημαντικό μέτρο προστασίας, καθώς η υπεριώδης ακτινοβολία συνδέεται με σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, μεταξύ των οποίων ορισμένες μορφές καρκίνου του δέρματος και ο καταρράκτης.
Τριάντα εννέα χρόνια μετά την υπογραφή του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ, το μήνυμα της Παγκόσμιας Ημέρας Όζοντος παραμένει επίκαιρο: η επιστήμη, η πολιτική βούληση και η διεθνής συνεργασία μπορούν να οδηγήσουν σε αποτελεσματικές λύσεις απέναντι σε παγκόσμιες περιβαλλοντικές απειλές.
Η αδιάλειπτη παρακολούθηση της στιβάδας του όζοντος και η συνεχής επιστημονική αξιολόγηση παραμένουν απαραίτητες. Όχι μόνο για να διαπιστώνεται η πρόοδος που έχει επιτευχθεί, αλλά και για να εντοπίζονται εγκαίρως νέες προκλήσεις και να σχεδιάζονται οι επόμενες δράσεις.
