Ο πρόωρος τοκετός παραμένει μια ιδιαίτερα σοβαρή και απαιτητική επιπλοκή της εγκυμοσύνης. Κάθε χρόνο επηρεάζει περισσότερες από 15 εκατομμύρια γυναίκες παγκοσμίως και εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις κύριες αιτίες προβλημάτων υγείας στα νεογνά. Κι ενώ η ιατρική έχει κάνει τεράστια άλματα, η αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει μία μόνη και απλή εξήγηση για αυτή την κατάσταση.
Στην πράξη, περίπου οι 7 στους 10 πρόωρους τοκετούς συμβαίνουν αυθόρμητα, χωρίς κάποια ιατρική παρέμβαση, ενώ οι υπόλοιποι προκύπτουν μετά από απόφαση των γιατρών να γεννηθεί νωρίτερα το μωρό για λόγους υγείας, όπως για παράδειγμα σε περιπτώσεις προεκλαμψίας ή όταν το έμβρυο δεν αναπτύσσεται σωστά.
Ωστόσο, ο πρόωρος τοκετός δεν είναι μια ιστορία με έναν μόνο «ένοχο», αλλά ένα περίπλοκο παζλ όπου η φύση του γυναικείου σώματος, ο τρόπος ζωής, και το περιβάλλον μπλέκονται μεταξύ τους.
Μέσα σε αυτό το πολύπλοκο πλαίσιο, μια τεράστια διεθνής επιστημονική προσπάθεια στην οποία συμμετείχε ο Καθηγητής Ιατρικής, Επιδημιολογίας, Υγείας του πληθυσμού, Επιστήμης βιοϊατρικών δεδομένων του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, Ιωάννης Ιωαννίδης, ήρθε να ενώσει τα κομμάτια του παζλ.
«Πρόκειται για μια μεγάλη μελέτη «ομπρέλα» που συγκέντρωσε δεδομένα από δεκάδες έρευνες. Η εργασία βασίστηκε σε στοιχεία από τις βάσεις Medline και Embase έως τον Ιούνιο του 2021 και συμπεριέλαβε 134 συστηματικές ανασκοπήσεις και 163 μετα-αναλύσεις, καλύπτοντας ένα εξαιρετικά μεγάλο δείγμα που ξεπερνά τα 170 εκατομμύρια γυναίκες», εξηγεί ο Έλληνας καθηγητής.
Οι επιστήμονες έψαξαν για κάτι πολύ συγκεκριμένο, για εκείνα τα πρώιμα σημάδια- ακόμη και πριν ή στην αρχή της εγκυμοσύνης- που μπορεί να δείχνουν αυξημένο κίνδυνο, εξαιρώντας καταστάσεις που εμφανίζονται αργότερα, όπως ο διαβήτης κύησης ή η πρόωρη ρήξη εμβρυϊκών υμένων («σπάσιμο των νερών»).
Στην ανάλυση συμπεριλήφθηκαν παράγοντες όπως το κάπνισμα, η έκθεση σε περιβαλλοντικούς κινδύνους, οι χρόνιες λοιμώξεις, συννοσηρότητες, καθώς και η μέθοδος σύλληψης, συμπεριλαμβανομένων των τεχνικών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και των πολύδυμων κυήσεων, όπου υπήρχαν διαθέσιμα δεδομένα.
Σε περιπτώσεις όπου οι δείκτες καταγράφονταν σε διαφορετικά τρίμηνα, αξιοποιήθηκαν τα δεδομένα του πρώτου τριμήνου ώστε να αποτυπωθεί η πιο πρώιμη φάση κινδύνου.
Εξαιρετικά ενδιαφέροντα ευρήματα
Τα ευρήματα της μελέτης έχουν μεγάλο ενδιαφέρον. Συνολικά εντοπίστηκαν 163 πιθανοί παράγοντες κινδύνου, αλλά περίπου οι 45 από αυτούς φάνηκε να έχουν πιο ισχυρή σύνδεση με τον πρόωρο τοκετό. Μάλιστα, 10 παράγοντες ξεχώρισαν ακόμη περισσότερο, καθώς φαίνεται να αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητα για τη συγκεκριμένη επιπλοκή.
Ποιος ήταν ο πιο καθοριστικός; Ένα ιστορικό προηγούμενου πρόωρου τοκετού. Με απλά λόγια, αν έχει συμβεί μία φορά, αυξάνονται οι πιθανότητες να συμβεί ξανά.
Σε επόμενο επίπεδο, σημαντικό ρόλο φαίνεται να διαδραματίζουν παράγοντες όπως η χρήση ουσιών (αμφεταμίνες και κοκαΐνη), ορισμένες ψυχικές διαταραχές, συγκεκριμένες θεραπείες (όπως οι anti-TNF), ένα ιστορικό προηγούμενο ενδομήτριου θανάτου, επεμβάσεις στον τράχηλο της μήτρας, αυτοάνοσα νοσήματα όπως ο λύκος, η χρόνια υπέρταση και όπως ίσως είναι αναμενόμενο, η μεγαλύτερη ηλικία της μητέρας.
Σύμφωνα με τους συγγραφείς της μελέτης, αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι δεν βρέθηκε κάποιος «ισχυρός» προστατευτικός παράγοντας που να μειώνει δραστικά τον κίνδυνο. Αντίθετα, φαίνεται πως ο πρόωρος τοκετός λειτουργεί περισσότερο ως αποτέλεσμα συσσωρευμένης επίδρασης αρκετών παραγόντων, όπως το κάπνισμα, το άγχος, οι λοιμώξεις ή ακόμη και οι κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν οι μητέρες.
Η πολυπλοκότητα της κατάστασης αποτυπώνεται και στους μηχανισμούς που οδηγούν στον πρόωρο τοκετό. Έχουν περιγραφεί πολλαπλές παθολογικές οδοί, όπως οι ενδομήτριες λοιμώξεις, η μητροπλακουντιακή ισχαιμία, η υπερδιάταση της μήτρας και η τραχηλική ανεπάρκεια, χωρίς όμως να υπάρχει πάντα μία σαφής και μοναδική αιτία ή μηχανισμός.
Για παράδειγμα, ένα ιστορικό πρόωρου τοκετού μπορεί να ενεργοποιεί επαναλαμβανόμενους μηχανισμούς, ενώ παθήσεις όπως η υπέρταση ή ο λύκος συνδέονται περισσότερο με επιπλοκές που οδηγούν αναγκαστικά σε προγραμματισμένο πρόωρο τοκετό. Παράλληλα, ουσίες και φάρμακα μπορεί να επηρεάζουν τον πλακούντα, ενώ το στρες και οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες επηρεάζουν συνολικά την υγεία της μητέρας.
Ωστόσο, το γεγονός ότι ένας παράγοντας σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τον προκαλεί. Οι επιστήμονες μιλούν κυρίως για ενδείξεις και όχι για άμεση αιτιότητα.
Παρόλα αυτά, αυτή η γνώση είναι πολύτιμη, γιατί βοηθά τους γιατρούς να εντοπίζουν από νωρίς τις γυναίκες που χρειάζονται πιο στενή παρακολούθηση.
Μελέτη με αξία αλλά και με περιορισμούς
Η ίδια η μελέτη έχει τεράστια αξία, γιατί βασίζεται σε έναν εντυπωσιακό όγκο δεδομένων και σε αυστηρά επιστημονικά κριτήρια. Ωστόσο, έχει περιορισμούς. Δεν ξεχωρίζει πάντα τους διαφορετικούς τύπους πρόωρου τοκετού, δεν περιλαμβάνει όλους τους πιθανούς παράγοντες (όπως τις δίδυμες κυήσεις ή τον υφιστάμενο διαβήτη) και δεν αποτυπώνει πλήρως το πώς συνδυάζονται μεταξύ τους οι παράγοντες στην πραγματική ζωή. Επιπλέον, τα δεδομένα φτάνουν μέχρι το 2021, κάτι που σημαίνει ότι πιο πρόσφατες εξελίξεις πιθανώς δεν έχουν συμπεριληφθεί.
Παρόλα αυτά, το μήνυμα είναι ξεκάθαρο και ουσιαστικό: κάποιοι παράγοντες δεν αλλάζουν, όπως η ηλικία ή το ιατρικό ιστορικό, αλλά κάποιοι άλλοι μπορούν να τροποποιηθούν. Και εκεί βρίσκεται το «παράθυρο ευκαιρίας». Η ενημέρωση, η σωστή παρακολούθηση και οι στοχευμένες παρεμβάσεις που γίνονται από νωρίς, μπορούν να κάνουν τη διαφορά.
«Η προσπάθεια που κάναμε αποτυπώνει πως γνωρίζουμε ήδη πολλά για τον πρόωρο τοκετό, αλλά και ότι δεν είναι βέβαιο ότι μπορούμε να μεταφράσουμε αυτή η γνώση και σε αποτελεσματικές παρεμβάσεις στον ευρύτερο χώρο της ατομικής και δημόσιας υγείας. Πολλοί από τους παράγοντες κινδύνου έχουν παγιωθεί και συνεχίζουν να αποτελούν απειλή μέσα σε ένα ευρύτερο πλέγμα χρόνιων προβλημάτων», συμπληρώνει ο καθηγητής Ιωαννίδης.
Τελικά, ο πρόωρος τοκετός δεν είναι μια απλή εξίσωση με μία λύση, αλλά ένα σύνθετο φαινόμενο που απαιτεί πολυεπίπεδη προσέγγιση. Και μπορεί οι επιστήμονες να μην έχουν ακόμη όλες τις απαντήσεις, αλλά σίγουρα βρίσκονται πιο κοντά από ποτέ στο να αντιλαμβάνονται ποιες γυναίκες κινδυνεύουν περισσότερο και, κυρίως, να τις προστατεύουν καλύτερα.
* Όσες και όσοι επιθυμούν να γνωρίσουν τον καθηγητή Ιωαννίδη από κοντά και ως ποιητή εκτός από επιστήμονα, μπορούν να επισκεφτούν σήμερα Τετάρτη 1η Απριλίου και αύριο Πέμπτη τον χώρο τεχνών Auditorium (Σίνα 2-4, Αθήνα). Εκεί θα παρουσιαστεί το σύγχρονο ορατόριο, έργο του καθηγητή με τίτλο: Η «Τοκάτα για την Κόρη με το Καμένο Πρόσωπο» (εκδ. Κέδρος). Το ποιητικό κείμενο του διακεκριμένου επιστήμονα και μέλους της Αμερικανικής Εθνικής Ακαδημίας και της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, συγκαταλέγεται στα έργα του που έχουν διακριθεί στον σύγχρονο ελληνικό λόγο. Στην παράσταση συμμετέχει η Nostalgia Orchestra και το έργο «ζωντανεύουν» επί σκηνής ένα σύνολο ερμηνευτών. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά η αφήγηση από τον ίδιο τον καθηγητή, η οποία συνδέει τα μουσικά με τα ποιητικά μέρη. Ώρα έναρξης: 20:30
