Το Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ για τις ουσίες που καταστρέφουν το στρώμα του όζοντος υπογράφηκε τον Σεπτέμβριο του 1987, είναι μια συνθήκη που έχει επικυρωθεί από όλες τις χώρες του κόσμου και ελέγχει την παραγωγή και την χρήση των ουσιών που καταστρέφουν το όζον (ODSs), όπως τους χλωροφθοράνθρακες (CFCs) και τις ουσίες που τις αντικατέστησαν πρόσφατα.
Σύμφωνα με την Διεθνή Επιτροπή Όζοντος, η εφαρμογή του Πρωτοκόλλου έχει ως αποτέλεσμα την μείωση των ουσιών που καταστρέφουν το όζον στην ατμόσφαιρα και την ανάκαμψη του στρώματος του όζοντος, συμπεριλαμβανομένου και του όζοντος της Ανταρκτικής, που ήταν και ο βασικός του στόχος.
Οι ουσίες που μειώνουν το όζον είναι δυνητικά αέρια του θερμοκηπίου και η μείωσή τους στην ατμόσφαιρα βοήθησε στο να αποφευχθεί περαιτέρω θέρμανση του πλανήτη μας. Εκτιμάται ότι το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ καθυστέρησε το πλήρες λιώσιμο των πάγων της Αρκτικής κατά περίπου 15 χρόνια.
Η τροποποίηση του Πρωτοκόλλου που συμφωνήθηκε το 2016 στο Κιγκάλι της Ρουάντα επικυρώθηκε από το 80% εκείνων που είχαν υπογράψει την αρχική συνθήκη. Η τροποποίηση προβλέπει την μείωση των υδροφθορανθράκων (ΗFCs) που, αν και δεν καταστρέφουν το στρώμα του όζοντος, είναι θερμοκηπικά αέρια και υποστηρίζει την αντικατάσταση τους από ουσίες με μικρότερο κλιματικό αποτύπωμα που ξεκίνησαν να χρησιμοποιούνται πιο πρόσφατα.
Παρόλα αυτά, η μελλοντική εξέλιξη των επιπέδων της ηλιακής υπεριώδους ακτινοβολίας που φτάνει στο έδαφος είναι αρκετά αβέβαιη, κυρίως λόγω της μεταβολής του κλίματος.
Έλεγχος των επιπέδων του όζοντος
Σύμφωνα με την Διεθνή Επιτροπή Όζοντος, η έκρηξη του υποθαλάσσιου ηφαιστείου Hunga τον Ιανουάριο του 2022 διοχέτευσε μια άνευ προηγουμένου ποσότητα υδρατμών στη στρατόσφαιρα και έδωσε μια μοναδική ευκαιρία να ελεγχθεί το στρατοσφαιρικό όζον και η ακρίβεια των ατμοσφαιρικών μοντέλων βάσει των οποίων παραμετροποιείται.
Αν και, τόσο τα αιωρούμενα σωματίδια όσο και οι υδρατμοί που διοχετεύθηκαν στη στρατόσφαιρα άλλαξαν προσωρινά την δυναμική και τις χημικές διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα σε αυτή, οι παρατηρήσεις δεν ξέφυγαν πολύ από τις προβλέψεις των μοντέλων.
Το ηφαιστειακό νέφος δεν έφτασε στις πολικές περιοχές του νότιου ημισφαιρίου αρκετά νωρίς το 2022 έτσι ώστε να καταστραφεί το στρατοσφαιρικό όζον της Ανταρκτικής από τα μόρια χλωρίου που περιέχονται στις ουσίες του.
Αντίθετα, τον χειμώνα του 2023 καταγράφηκαν πρωτοφανείς συγκεντρώσεις υδρατμών στην Ανταρκτική που συνέβαλαν στον άνευ προηγουμένου πρώιμο σχηματισμό ενώσεων του χλωρίου και κατ’ επέκταση στην καταστροφή του όζοντος κατά τον Μάιο και τον Ιούνιο. Παρόλα αυτά, το ποσό του χλωρίου που μετατράπηκε σε τέτοιου τύπου ενώσεις ήταν πολύ μικρότερο σε σχέση με αυτό που παρατηρείται κατά τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο, όταν το ηλιακό φως επιστρέφει στην Ανταρκτική.
Κατά συνέπεια, οι επιπρόσθετοι υδρατμοί από την έκρηξη του ηφαιστείου Hunga είχαν συνολικά μικρό αντίκτυπο στην τρύπα του όζοντος το 2023.
Νέες πιθανές απειλές
Μελέτες που δημοσιεύθηκαν κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους υπογραμμίζουν ότι, παρά την επιτυχία του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ, υπάρχει ανάγκη για περαιτέρω έρευνα σχετικά με νέες πιθανές απειλές.
Ενδεικτικά, σύμφωνα με μια από τις στα στρατοσφαιρικά αερολύματα υπάρχουν υψηλές συγκεντρώσεις αλουμινίου και άλλων μετάλλων, τα οποία προέρχονται από διαστημικά σκάφη που καταστρέφονται στην ανώτερη ατμόσφαιρα κατά την επαναφορά τους από το διάστημα. Ο όγκος των μετάλλων που αποτίθενται στην ατμόσφαιρα από αυτή την διαδικασία αναμένεται μελλοντικά να πλησιάσει εκείνο των μετεωριτών εξαιτίας της ραγδαίας αύξησης του αριθμού των μικρών δορυφόρων που θα εκτοξευθούν τα ερχόμενα χρόνια.
Στην ίδια μελέτη τονίζεται η ανάγκη κατανόησης των μηχανισμών μέσω των οποίων τα μέταλλα αυτά μπορούν να επηρεάσουν τη συγκέντρωση του όζοντος.
Το Διεθνές Συμπόσιο του Όζοντος 2024
Η μεγάλη συμμετοχή στο Διεθνές Συμπόσιο Όζοντος του 2024 (QOS) που έλαβε χώρα στις ΗΠΑ τον περασμένο Ιούλιο αποτυπώνει το συνεχιζόμενο ισχυρό ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για το όζον της στρατόσφαιρας και της τροπόσφαιρας, τις διεργασίες που καθορίζουν τις μεταβολές στις συγκεντρώσεις του και τις επιπτώσεις των μεταβολών αυτών.
Ένα από τα βασικά θέματα του συνεδρίου ήταν η αναμενόμενη παύση των μετρήσεων της κατακόρυφης κατανομής αερίων διαφορετικών από το όζον από το διάστημα, οι οποίες είναι απαραίτητες για να διαχωριστεί η επίδραση των δυναμικών και χημικών διεργασιών που το επηρεάζουν.
Μετά τον αναμενόμενο τερματισμό της διαστημικής αποστολής Aura της NASA που είναι εξοπλισμένη με το πολύ σημαντικό όργανο Microwave Limb Sounder (MLS) και την σταδιακή κατάρρευση του Καναδικού οργάνου ACE-FTS (που εκτοξεύθηκε το 2003), δε θα υπάρχουν πλέον στρατοσφαιρικές μετρήσεις των μακρόβιων ιχνοαερίων (που χρησιμοποιούνται για να ανιχνευθούν μεταβολές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία) και πολλών αερίων που εμπλέκονται στην χημεία του όζοντος.
Αυτό θα αυξήσει την εξάρτηση από τις μετρήσεις που πραγματοποιούνται από τα περιορισμένα όργανα που βρίσκονται είτε στο έδαφος, είτε σε αεροσκάφη και σε μπαλόνια και θα οδηγήσει στην ανάγκη για μεγαλύτερες δαπάνες για μετρήσεις σε μια εποχή που οι δαπάνες για την έρευνα μειώνονται συνεχώς.
Η Διεθνής Επιτροπή Όζοντος διαπιστώνει με ανησυχία μείωση τόσο των δαπανών για την έρευνα σχετικά με το όζον, όσο και του αριθμού των επιστημόνων που ασχολούνται με αυτή.
Καθοριστική κρίνεται ωστόσο η συνεχής επαγρύπνηση και οι συνεχείς μετρήσεις χρησιμοποιώντας τα πιο σύγχρονα μοντέλα έτσι ώστε να διασφαλιστεί ότι τα επίπεδα του όζοντος συνεχίζουν να εξελίσσονται όπως αναμένεται, ανταποκρινόμενα στην εφαρμογή του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ και την κλιματική αλλαγή.
*Το θέμα του Εορτασμού της Διεθνούς Ημέρας για την Προστασία του Στρώματος του Όζοντος του 2024 είναι «Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ: Ενίσχυση της Δράσης για το Κλίμα».
