Η επόμενη μέρα της Ουγγαρίας δεν είναι τόσο απλή όσο φαίνεται: Η ήττα του Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία δεν είναι μια απλή αλλαγή κυβέρνησης. Δεν χωράει εύκολα σε τίτλους τύπου «επιστροφή στη δημοκρατική κανονικότητα», όσο κι αν πολλοί στην Ευρώπη έσπευσαν να το πουν. Υπάρχει ανακούφιση, και είναι λογικό. Αλλά αν σταθούμε εκεί, θα χάσουμε την ουσία.
Ο Πέτερ Μαγιάρ δεν εμφανίστηκε ξαφνικά για να γκρεμίσει ένα κατεστημένο. Προέρχεται από αυτό. Μεγάλωσε πολιτικά μέσα στο Fidesz, κινήθηκε στους ίδιους μηχανισμούς, γνωρίζει καλά πώς λειτουργεί το σύστημα. Η σύγκρουσή του ήταν με τον Όρμπαν, όχι με το μοντέλο εξουσίας που διαμορφώθηκε όλα αυτά τα χρόνια. Αυτή η διαφορά είναι κρίσιμη. Γιατί άλλο πράγμα η απομάκρυνση ενός προσώπου και άλλο η αλλαγή μιας ολόκληρης πολιτικής κουλτούρας.
Το δεύτερο δεν γίνεται από τη μια μέρα στην άλλη και συνήθως δεν γίνεται χωρίς σύγκρουση. Σε ζητήματα όπως η μετανάστευση, η έμφαση στην εθνική κυριαρχία ή η στάση απέναντι στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, οι αποστάσεις δεν είναι τόσο μεγάλες όσο φαίνονται εκ πρώτης όψεως. Αυτό από μόνο του λέει πολλά για το τι μπορεί να ακολουθήσει στις σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το πιο δύσκολο κομμάτι βρίσκεται αλλού.
Βαθιά θεσμικό το πρόβλημα στην Ουγγαρία
Δεκαέξι χρόνια εξουσίας αφήνουν αποτύπωμα, όχι μόνο πολιτικό αλλά βαθιά θεσμικό. Δημιουργούν δίκτυα, εξαρτήσεις, μια ολόκληρη λογική λειτουργίας του κράτους. Αυτά δεν αλλάζουν με μια εκλογική νίκη, ακόμη κι αν αυτή είναι ισχυρή. Τα δικαστήρια, τα μέσα ενημέρωσης, οι ανεξάρτητες αρχές δεν διορθώνονται αυτόματα. Η Πολωνία το δείχνει ξεκάθαρα. Η κυβέρνηση άλλαξε, αλλά η προσπάθεια αποκατάστασης συνεχίζεται βήμα βήμα, με δυσκολίες και αντιστάσεις.
Η στάση της Ευρώπης
Αξίζει να σταθούμε και στη στάση της ίδιας της Ευρώπης τα προηγούμενα χρόνια. Η υποχώρηση του κράτους δικαίου στην Ουγγαρία ήταν ορατή. Παρ’ όλα αυτά, οι αντιδράσεις ήταν αργές και συχνά διστακτικές. Οι πολιτικές ισορροπίες, η ανάγκη για συναινέσεις, η απροθυμία σύγκρουσης με μια κυβέρνηση εντός του Συμβουλίου λειτούργησαν ανασταλτικά. Οι πιέσεις τελικά ήρθαν. Το πάγωμα των ευρωπαϊκών κονδυλίων είχε αποτέλεσμα. Αλλά η καθυστέρηση επέτρεψε σε πολλές από τις στρεβλώσεις να παγιωθούν. Και αυτό δεν είναι μια θεωρητική διαπίστωση. Είναι ένα μάθημα που αφορά και το μέλλον. Το πιο επικίνδυνο λάθος τώρα θα ήταν να θεωρηθεί ότι ο Όρμπαν ανήκει στο παρελθόν. Η επιρροή του δεν περιοριζόταν ποτέ εντός της Ουγγαρίας. Έχει διαμορφώσει σχέσεις, έχει επηρεάσει πολιτικές δυνάμεις, έχει συμβάλει στη διαμόρφωση μιας ευρύτερης πολιτικής τάσης στην Ευρώπη και πέρα από αυτήν. Αυτή η πραγματικότητα δεν αλλάζει επειδή χάθηκε μια εκλογική μάχη.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν άλλαξε κυβέρνηση η Ουγγαρία. Αυτό είναι δεδομένο. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν μπορεί να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο λειτούργησε το κράτος τα τελευταία χρόνια, αν υπάρχουν οι προϋποθέσεις για να αποκατασταθούν ισορροπίες που έχουν διαταραχθεί σε βάθος. Τέτοιες διαδικασίες δεν είναι ούτε γρήγορες ούτε γραμμικές. Προχωρούν με βήματα, με πισωγυρίσματα, με συγκρούσεις που συχνά δεν φαίνονται στα πρωτοσέλιδα. Η δημοκρατία δεν χάνεται ξαφνικά. Φθείρεται σταδιακά και για τον ίδιο λόγο η επαναφορά της δεν είναι στιγμιαία.
Η ήττα του Όρμπαν έχει σημασία, αλλά από μόνη της δεν λύνει το πρόβλημα. Αυτό που ανοίγει είναι μια νέα, πιο απαιτητική φάση και αυτή θα κριθεί στην πράξη, όχι στους τίτλους.
(Ο Σάκης Αρναούτογλου είναι Ευρωβουλευτής ΠΑΣΟΚ, Μέλος της Αντιπροσωπείας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τις σχέσεις με τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας)
