Αν ο σχεδιασμός του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας υποτίθεται πως ήταν η απάντηση της Ευρώπης και της Ελλάδας στην πανδημία και στις νέες κρίσεις – κλιματική, ενεργειακή, κοινωνική - τότε η πρόσφατη αναθεώρησή του μοιάζει περισσότερο με επιστροφή σε ένα παλιό, αποτυχημένο μοντέλο ανάπτυξης. Ένα μοντέλο πελατειακό, αντιδημοκρατικό και οπωσδήποτε χωρίς προοπτική.
1. Από την πράσινη μετάβαση στο τσιμέντο.
Η βασική στόχευση της αρχικής στρατηγικής του ΤΑΑ ήταν η «πράσινη και ψηφιακή μετάβαση». Όμως η σημερινή ελληνική εκδοχή του ΤΑΑ, όπως τροποποιήθηκε, είναι ενδεικτική της πολιτικής παρακμής. Από τα 108 έργα που είτε τροποποιούνται είτε απεντάσσονται, κυρίαρχη είναι η επιλογή έργων παραδοσιακής κατασκευαστικής αντίληψης - χωρίς κοινωνικό ή περιβαλλοντικό αντίκρισμα.
Η ελληνική κυβέρνηση αποσύρει:
- κρίσιμα έργα εξοικονόμησης ενέργειας δημοσίων κτιρίων,
- δράσεις αναδάσωσης και πράσινης πολιτικής (όπως το Εθνικό Σχέδιο Αναδάσωσης),
- επενδύσεις σε πράσινες καινοτομίες για μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ),
- τα Περιφερειακά Κέντρα Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή,
- έργα προστασίας και διαχείρισης της βιοποικιλότητας.
Αντί αυτών, αυξάνονται κατακόρυφα οι προϋπολογισμοί έργων υποδομής αμφίβολης ωφελιμότητας, ενώ επανέρχονται με αυξημένο κόστος παλιές εργολαβίες που ήδη καθυστερούν - όπως ο ΒΟΑΚ και σιδηροδρομικά έργα με μηδενική διαβούλευση.
2. Η αποδόμηση της πράσινης χρηματοδότησης
Το Ταμείο Ανάκαμψης αποτελούσε μια μοναδική ευκαιρία για την πράσινη μεταρρύθμιση της ελληνικής οικονομίας. Αντί για επενδύσεις σε αποκεντρωμένες ενεργειακές κοινότητες, στα δίκτυα μεταφοράς και αποθήκευσης ενέργειας, στις δημόσιες μεταφορές και στη διαχείριση των υδάτων, βλέπουμε συστηματική εγκατάλειψη έργων με ρητή περιβαλλοντική στόχευση.
Αποσύρονται ή υποβαθμίζονται:
- Η εθνική βάση δεδομένων φυσικού περιβάλλοντος,
- Οι δημόσιες επενδύσεις για τη δασική προστασία και τη διαχείριση πυρκαγιών,
- Η στήριξη βιώσιμων γεωργικών πρακτικών,
- Η δημιουργία Περιφερειακών Κέντρων Κλιματικής Προσαρμογής και αντίστοιχων μηχανισμών τοπικής ανθεκτικότητας.
Ο πυρήνας της πράσινης συμφωνίας υπονομεύεται από μια λογική «πράσινου βαψίματος», όπου ακόμη και προγράμματα «πράσινων δανείων» για μεγάλες επιχειρήσεις βαφτίζονται πολιτικές βιωσιμότητας.
3. Κοινωνικά δικαιώματα ή κοινωνικό ξέπλυμα;
Η αναθεώρηση του ΤΑΑ φανερώνει με δραματικό τρόπο την απουσία στρατηγικής για την κοινωνική συνοχή, η οποία θα έπρεπε να αποτελεί βασική προϋπόθεση και στόχο της πράσινης μετάβασης. Την ώρα που αποσύρονται κρίσιμες επενδύσεις όπως:
- προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης για ευάλωτες ομάδες,
- έργα ψηφιακού εκσυγχρονισμού του δημόσιου συστήματος υγείας,
- κοινωνικές κατοικίες και προσβάσιμες υποδομές για ΑμεΑ,
- αναβάθμιση των Κέντρων Υγείας και ενίσχυση της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας,
προκρίνονται δράσεις που εξυπηρετούν κυρίως την ενίσχυση μεγάλων οικονομικών παικτών, χωρίς ικανό κοινωνικό αποτύπωμα. Η ενίσχυση της ανθεκτικότητας των τοπικών κοινωνιών - ιδίως των πιο ευάλωτων - δεν θεωρείται πλέον θεμελιώδης στόχος της ανάκαμψης αλλά δευτερεύουσα μέριμνα. Η εγκατάλειψη του κοινωνικού σκέλους του Ταμείου συνιστά όχι απλώς πολιτική οπισθοχώρηση αλλά στρατηγική αποσταθεροποίησης. Η ανθεκτικότητα της κοινωνίας, σε καιρούς ανισότητας και ακρίβειας, αντιμετωπίζεται όχι ως στόχος, αλλά ως εμπόδιο.
4. Ένα ταμείο για λίγους: διακυβέρνηση χωρίς διαφάνεια
Η αναθεώρηση οπως και το αρχικό σχέδιο δεν πέρασε από δημόσια διαβούλευση. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με όρους κυβερνητικής αδιαφάνειας, χωρίς ουσιαστική λογοδοσία. Η συγκεντρωτική δομή του ΤΑΑ σε Ελλάδα και ΕΕ προβληματίζει - όμως στην ελληνική περίπτωση, αγγίζει το όριο του πολιτικού αυταρχισμού: μηχανισμοί παρακολούθησης απουσιάζουν, οι τοπικές κοινωνίες είναι απόντες και η κοινωνία των πολιτών απλώς αγνοείται.
5. Ένα χαμένο εργαλείο για τη δίκαιη μετάβαση
Η πιο σημαντική απουσία είναι αυτή της στρατηγικής για τη δίκαιη μετάβαση. Αντί να αποτελέσει γέφυρα μεταξύ των κοινωνικών, παραγωγικών και κλιματικών προκλήσεων, το ΤΑΑ μετατρέπεται σε εργαλείο για την αναπαραγωγή του ίδιου μοντέλου: μεγάλες υποδομές, μηδενικός κοινωνικός αντίκτυπος, διαχειριστική προχειρότητα.
Η επιλογή αυτή γίνεται ακόμη πιο οδυνηρή αν συνυπολογίσουμε ότι η Ελλάδα είναι η πλέον κλιματικά ευάλωτη χώρα της ΕΕ. Το κόστος της απραξίας ήδη το πληρώνουμε με ανθρώπινες ζωές, απώλειες στο ΑΕΠ και καταστροφές οικοσυστημάτων.
Ένα Ταμείο για την Ανθεκτικότητα των Ανθρώπων και τη ανάκαμψη της Φύσης
Η πολιτική μας πρόταση δεν είναι τεχνικό παρακολούθημα. Είναι ριζικά διαφορετική στρατηγική. Ο ΚΟΣΜΟΣ ζητά:
1. Επείγουσα ανακατεύθυνση πόρων προς την τοπική κλιματική ανθεκτικότητα: έργα για φυσικές υποδομές, πρόληψη πυρκαγιών και πλημμυρών, ενίσχυση της γεωργικής ανθεκτικότητας.
2. Στήριξη των φτωχών νοικοκυριών και ενεργειακή δημοκρατία: ενεργειακές κοινότητες, ενεργειακές αναβαθμίσεις κατοικιών, υποδομές κοινής ωφέλειας σε γειτονιές.
3. Μεταφορές για όλους: δημόσιες συγκοινωνίες, πράσινη αστική κινητικότητα, προσβασιμότητα για όλους.
4. Επαναφορά της κοινωνικής πολιτικής στο επίκεντρο: υποδομές κοινωνικής φροντίδας, παιδική μέριμνα, ψηφιακή δημόσια υγεία.
5. Δημοκρατικός έλεγχος και λογοδοσία: διαφάνεια σε όλα τα στάδια, υποχρεωτική συμμετοχή της κοινωνίας πολιτών, δημοκρατική εποπτεία.
Συμπέρασμα: ένα εργαλείο που μπορεί να αλλάξει χέρια
Η αναθεώρηση του Ταμείου Ανάκαμψης είναι πολιτική πράξη. Και ως τέτοια πρέπει να κριθεί: από τη σκοπιά των συμφερόντων που υπηρετεί και αυτών που αγνοεί. Αυτή η πολιτική δεν είναι ούτε αναπτυξιακή ούτε ανθεκτική. Είναι μια στρατηγική αποτυχία, για την οποία οι πολίτες έχουν δικαίωμα να απαιτήσουν απαντήσεις.
Η μάχη για ένα διαφορετικό Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας - ανθρώπινο, πράσινο και δίκαιο - δεν δίνεται πια εντός του υπάρχοντος πλαισίου: η κυβέρνηση αποφασίζει χωρίς διαβούλευση, χωρίς λογοδοσία. Η πραγματική μάχη, όμως, τώρα ξεκινά - για έναν νέο ευρωπαϊκό μηχανισμό ανάκαμψης που θα υπηρετεί την κοινωνική συνοχή, την κλιματική ανθεκτικότητα και τη δημοκρατική συμμετοχή. Από τις τοπικές κοινωνίες και τα κοινωνικά κινήματα, μέχρι τις ευρωπαϊκές κάλπες και τα κοινοβούλια, χτίζεται το έδαφος για μια άλλη πολιτική. Γιατί η δίκαιη μετάβαση δεν είναι σύνθημα: είναι η ίδια η δυνατότητα να υπάρχουμε συλλογικά, σε έναν βιώσιμο πλανήτη.
Αν το 2020 είχαμε την ευκαιρία, το 2025 έχουμε την ευθύνη.
