Πενήντα χρόνια μετά είναι αυτονόητη η υπερπαραγωγή αναλύσεων, προσεγγίσεων και απόψεων για τη μεταπολίτευση. Τα γεγονότα εκείνων των ημερών, βεβαίως, έχουν γίνει ήδη ιστορία. Όπως συνολικότερα το παρελθόν, όμως, έχουν διηθηθεί και παραδίδονται μέσα από διαφορετικές και συχνά αποκλίνουσες οπτικές. Επιπλέον, κάθε φορά επικαιροποιούνται ερωτήματα, που απορρέουν σε συνάρτηση με το παρόν.
Οι αιτίες, οι συνθήκες και η αφορμή για την κατάρρευση της χούντας στις 23 Ιουλίου 1974 είναι πολύ γνωστές. Δεν χρειάζεται η συνδρομή σε κάποια συνωμοτική αντίληψη για την παράδοση της σκυτάλης από τους στρατιωτικούς στην αστική πολιτική ηγεσία. Έχουν διατυπωθεί, φυσικά, πολλά επιμέρους ερωτήματα και έχουν δοθεί διαφορετικές απαντήσεις στο πλαίσιο του κορυφαίου μετεμφυλιακού γεγονότος.
Από το μακρύ σχετικά κατάλογο θα ξεχωρίζαμε προλογικά μια μεγάλη εικόνα: Ένας χουντικός «πρόεδρος» και οι χουντικοί αρχηγοί των Ενόπλων Δυνάμεων, που παρέδωσαν τότε τη διακυβέρνηση στους πολιτικούς, παρέμειναν αμετακίνητοι στις θέσεις τους. Έστω και τυπικά ο πρώτος, αλλά ουσιαστικά οι άλλοι. Στους ίδιους, που ως συνένοχοι του «αόρατου δικτάτορα» Ιωαννίδη διέπραξαν το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου στην Κύπρο και την παρέδωσαν ανυπεράσπιστη στρατιωτικά στον «Αττίλα 1», ανατέθηκε ν΄ αντιμετωπίσουν τον «Αττίλα 2». Να υπερασπίσουν τον ελλαδικό χώρο, σηκώνοντας, ουσιαστικά, τα «χέρια ψηλά» στην προέλαση των Τούρκων…
Πρόκειται για μια εικόνα στην οποία αποτυπώνεται ένα «κλειδί» για μια άλλη από την κρατούσα οπτική της αναμφίβολα μεγάλης τομής στη νεότερη πορεία της χώρας. Η ανάδυση της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας σήμανε το τέλος της εποχής ,που εγκαινίασε ο Εμφύλιος Πόλεμος (1946-1949), είχε κατοχυρωθεί στα χρόνια της «καχεκτικής δημοκρατίας» και κορυφώθηκε στο επτάχρονο στρατιωτικό καθεστώς.
Η συγκεκριμένη εικόνα ανασύρεται για να υπογραμμιστεί ότι προβάλλει σε αυτή ευκρινώς μια «τομή στη συνέχεια», όπως πολύ χαρακτηριστικά έχει αποδοθεί η μετάβαση. Μέσα, όμως, σε συνθήκες όπου οι διεκδικήσεις για λαϊκή κυριαρχία, αποχουντοποίηση, και ουσιαστικό εκδημοκρατισμό , σε συνδυασμό με το ριζοσπαστικό φορτίο που είχε κληροδοτήσει η δυναμική του αντιδικτατορικού κινήματος , έβαλαν τη δική τους σφραγίδα. Το αποτέλεσμα ήταν η μεταπολίτευση να σημαδευτεί από τη δυναμική εμφάνιση κοινωνικών και πολιτικών κινημάτων , που με λόγο και πράξη καθόρισαν τις νέες ισορροπίες και τις προτεραιότητες της εποχής.
Ο Ηλίας Νικολακόπουλος το συνοψίζει αυτό εύστοχα: «Συνολικά, η περίοδος αυτή χαρακτηρίστηκε από µια έντονη αμφισημία μεταξύ συνέχειας και τομής. Η συνέχεια αποτυπώνεται καταρχάς στον ίδιο τον επίσημο όρο που χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τα τεκταινόµενα: η αποκατάσταση της δημοκρατίας… Η μετάβαση από τη δικτατορία στη δημοκρατία έθετε ένα κρίσιμο δίληµµα: συνολική αποστασιοποίηση από το παρελθόν ή ρήξη µόνο µε τη συγκεκριμένη παρένθεση της επτάχρονης δικτατορίας. Η απόφαση της πρώτης μεταδικτατορικής Βουλής ήταν ότι η δημοκρατία δικαίω ουδέποτε κατελύθη. Με βάση αυτή τη λογική, η δικτατορία υπήρξε απλώς µία παρένθεση βίαιης εκτροπής και ακολούθησε η επιστροφή στο δημοκρατικό πολίτευμά. Τα όσα συνέβησαν την περίοδο 1974-1975 ξεπερνούσαν προφανώς την έννοια της αποκατάστασης, είναι ενδεικτική, όμως, η χρήση του όρου για τις προθέσεις της κυβέρνησης Καραμανλή να διατηρήσει τον έλεγχο και το χαρακτήρα της μετάβασης, άρα και της νέας συνθήκης που έμπαινε η χώρα…»
Μεταπολίτευση, αποκατάσταση της δημοκρατίας, επάνοδος στον κοινοβουλευτισμό, πολιτική αλλαγή ή κάτι άλλο; Ποιος είναι πιο κατάλληλος και ακριβής όρος για την περίοδο, που άρχισε να διαδραματίζεται από κείνο τον ιστορικό Ιούλιο ;
Για τον πρώτο χαρακτηρισμό υπάρχει γενική συμφωνία σ'ένα πολιτειακό επίπεδο. Ουδείς αμφισβητεί, ανεξαρτήτως πως ακριβώς ονομάζει τη μεταβολή, ότι πρόκειται για αλλαγή του καθεστώτος: Από τη στρατιωτική δικτατορία σε πολιτική κυβέρνηση, στον κοινοβουλευτισμό και μετά από τη βασιλεία στην προεδρευόμενη δημοκρατία.
Η υιοθέτηση ενός ή άλλου όρου για να χαρακτηριστεί η αλλαγή του καθεστώτος, δεν είναι «αθώα» και χωρίς συνέπειες. Με το χαρακτηρισμό «αποκατάσταση» ανοίγει ένα κεφάλαιο , όπου πρωταγωνιστεί αποκλειστικά σχεδόν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, με επίλογο ότι η δικτατορία ήταν κάτι το «στιγμαίο».
Αντίστροφη μέτρηση
Η αντίστροφη μέτρηση για την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας άρχισε με το πραξικόπημα στην Κύπρο στις 15 Ιουλίου 1974. Πέντε μέρες αργότερα, με την εισβολή των τουρκικών στρατευμάτων στο νησί, τίποτα δεν μπορούσε να την αποτρέψει.
Ο πρώτος βασικός λόγος ήταν η ανικανότητα της στρατιωτικής ηγεσίας ν΄ ανταποκριθεί στον μοναδικό ρόλο της: την προάσπιση του ελλαδικού χώρου. Το στρατιωτικό καθεστώς αποδείχτηκε παντελώς ανίκανο ακριβώς εκεί , όπου εξ ορισμού καλούνταν να δικαιολογήσει την ύπαρξή του. Μια σχετικά άγνωστη λεπτομέρεια είναι πως η στρατιωτική απραξία επιχειρήθηκε να δικαιολογηθεί με τη διάδοση της φήμης για συγκέντρωση «κομμουνιστικών στρατευμάτων» στα βόρεια σύνορα της χώρας! Ξαναμπήκε σε λειτουργία το …πλυντήριο του από Βορρά κινδύνου εκείνες τις ώρες.
Ο δεύτερος καθοριστικός παράγοντας ήταν η πλήρης αδυναμία της χούντας να καταπνίγει, πια, τα αντιδικτατορικά αισθήματα της συντριπτικής πλειονότητας του λαού. Η γενική επιστράτευση στις 20 Ιουλίου άλλαξε ριζικά το τοπίο. Μ ένα μέρος των λαϊκών δυνάμεων οπλισμένο στους στρατώνες, χάθηκε κάθε έλεγχος «τάξεως και ασφαλείας». Ο παραδοσιακός φόβος της χούντας από τον «εχθρό λαό», έπαιρνε εφιαλτικές διαστάσεις. Από τη στιγμή εκείνη η πολιτική αλλαγή στη χώρα ήταν πια ζήτημα ωρών.
Τότε ξεκίνησε η διαδικασία για την αναζήτηση λύσης, που θα επέτρεπε στον στρατό, τις συντηρητικές δυνάμεις, την άρχουσα τάξη και το «συμμαχικό παράγοντα» για μια μεταβολή «από τα πάνω», που να εγγυάται τον έλεγχο της κατάστασης. Μια συνέχεια κι όχι μια ριζική τομή στο παραδοσιακό σύστημα εξουσίας ή μια αλλαγή «από τα κάτω».
Η χουντική στρατιωτική ηγεσία «αυτονομείται» από τον «αόρατο δικτάτορα» Ιωαννίδη. Όλες οι μαρτυρίες και τα γεγονότα συγκλίνουν ότι από τις 20-21 Ιουλίου άρχισε να κινείται για την πολιτικοποίηση του καθεστώτος. Σε συνεννόηση με τον «εμφανή δικτάτορα-πρόεδρο» Γκιζίκη και σ΄ επαφή με Αμερικανούς, όπως προκύπτει έμμεσα. Μια μέρα μετά προαναγγέλλεται από την Ουάσιγκτον ότι στην Ελλάδα «πραγματοποιείται πολιτική μεταβολή» (δήλωση Κίσινγκερ το βράδυ της 22ας Ιουλίου).
Στο μεταξύ, οργίαζαν οι φήμες περί επικείμενης ανατροπής του στρατιωτικού καθεστώτος. Μία απ αυτές έφερε τον διοικητή του Γ Σώματος Στρατού στρατηγό Ντάβο, με θωρακισμένες δυνάμεις να κατεβαίνει από τη Θεσσαλονίκη προς την πρωτεύουσα.
Η φημολογία επεκτάθηκε όταν ξένοι ραδιοσταθμοί μετέδιδαν διακήρυξη-τελεσίγραφο 250 αξιωματικών. Μ' αυτή ζητούνταν ο σχηματισμός κυβέρνησης υπό την προεδρία του Κ. Καραμανλή.
Το πυρηνικό ερώτημα
Το ερώτημα, όμως, «μετά τη δικτατορία τι;» εξακολουθούσε να παραμένει αναπάντητο μέσα στο γενικευμένο χάος.
Από τη χούντα συνολικά και τις διάφορες ομάδες στους κόλπους της εξετάστηκαν διάφορες λύσεις. Το ζητούμενο, σε ηγετικό επίπεδο χουντικών, ήταν η μετάβαση σε κάποια μορφή ελεγχόμενης διακυβέρνησης, χωρίς ουσιαστική αμφισβήτηση της πρωτοκαθεδρίας του στρατιωτικού μηχανισμού και των δομών εξουσίας. Βεβαίως, σε κάθε περίπτωση της ασυλίας. Το ανυπέρβλητο εμπόδιο ήταν η παρουσία του λαϊκού παράγοντα. Με την εμφάνισή του στο προσκήνιο – έστω και έμμεση αρχικώς- μπορούσαν να δρομολογηθούν απρόβλεπτες και ανεξέλεγκτες καταστάσεις, όπως πολλοί πρωταγωνιστές των ημερών ομολογούν.
Μονόδρομος ήταν η πολιτικοποίηση του στρατιωτικού καθεστώτος. Ακόμη και ο Ιωαννίδης είχε συμφωνήσει, με όρους που ανατράπηκαν στην πορεία. Αλλά το πώς και με ποιους ήταν άδηλο και σε σχέδια επί χάρτου.
Ο στρατηγός Μπονάνος, για παράδειγμα, γράφει στις αναμνήσεις του, ότι μετά τη συμφωνία των αρχηγών των ενόπλων δυνάμεων για την πολιτικοποίηση του καθεστώτος, βολιδοσκόπησε τον Γαρουφαλιά και απέσπασε τη συγκατάθεσή του, ώστε ο τελευταίος να ηγηθεί της νέας κυβερνήσεως, που θα διαδεχόταν τη χουντική κυβέρνηση του Ανδρουτσόπουλου. Προσθέτει πως στις 23 Ιούλη 1974 - ύστερα από συνεννόηση με τους άλλους αρχηγούς των ενόπλων δυνάμεων και πριν ακόμη λάβει χώρα η ιστορική σύσκεψη πολιτικών και στρατιωτικών - επισκέφθηκε τον «πρόεδρο» Γκιζίκη και διαβίβασε το αίτημα της στρατιωτικής ηγεσίας για αλλαγή κυβέρνησης. Παρέδωσε, μάλιστα, και σημείωμα με τους όρους της, που έπρεπε να αποδεχθεί η νέα κυβέρνηση. Οι όροι αυτοί, όπως τους παραθέτει ο Μπονάνος, ήταν: «Χορήγησις γενικής αμνηστίας, μη συμμετοχή κομμουνιστών στη νέαν κυβέρνησι, τους υπουργούς Εθνικής Αμύνης και Δημ. Τάξεως, μέχρι της αναδείξεως Βουλής, να επιλέγουν αι Ενοπλαι Δυνάμεις, ενέργεια εκλογών μετά παρέλευσιν έτους, μη επαναφορά αποτάκτων και αποστράτων αξιωματικών εν ενεργεία… Οι όροι αυτοί ετέθησαν στη σύσκεψη πολιτικών και στρατιωτικών που ακολούθησε, αλλά απερρίφθησαν από τους πολιτικούς…» Άλλες μαρτυρίες, όπως αυτή του Γ. Μαύρου, μιλούν για δύο μόνο όρους που απορρίφθηκαν και αυτοί. Ο ένας απαιτούσε να μην τεθεί άμεσα θέμα προσφυγής στις εκλογές και ο δεύτερος να παραμείνουν τα υπουργεία Εθνικής Αμύνης, Εσωτερικών και Ασφαλείας (Δημοσίας Τάξεως) υπό τον έλεγχο του στρατού.
Όμως, συνδιαλλαγή με ορισμένους, τουλάχιστον, από τους όρους υπήρξε κι αυτό το δείχνει, εκτός των άλλων, η σύνθεση της πρώτης κυβέρνησης .
Τελικά, την τελευταία στιγμή, μέσα από δαιδαλώδεις διαδρομές, εμφανίζεται σαν «από μηχανής θεός» ο Κ. Καραμανλής. Το πρόσωπο, που ενσάρκωσε τον συμβιβασμό όλων των κέντρων δύναμης και εξουσίας, που είχαν καθοριστικό λόγο στην πολιτική αλλαγή της 24ης Ιουλίου. Η λύση σφράγισε τις κατοπινές πολιτικές εξελίξεις για άλλη μια εφταετία.
Στο ερώτημα γιατί ο αυτοεξόριστος στο Παρίσι αρχηγός της Δεξιάς κι όχι άλλος πολιτικός, η απάντηση είναι σύνθετη. Μια πρώτη ,απλή και πειστική , η οποία συνήθως στις σχετικές διηγήσεις-αναλύσεις παρακάμπτεται, είναι επειδή και ο ίδιος το επιδίωξε. Αυτοβούλως ή σ΄ επαφή με άλλα κέντρα και πρόσωπα. Αμέσως μετά το πραξικόπημα στην Κύπρο και την ανατροπή του Μακαρίου είχε σπεύσει δημοσίως ν΄ απευθυνθεί στις ένοπλες δυνάμεις (κι όχι στο λαό!) δηλώνοντας: «Δια την προσπάθειαν αποκαταστάσεως της ομαλότητος και της εθνικής συμφιλιώσεως τίθεμαι εις την διάθεσιν της χώρας». Υπάρχουν και αρκετές άλλες ενδείξεις εκείνο το διάστημα , αλλά και ευρύτερα για τη «διαθεσιμότητα» Καραμανλή.
(ΑΥΡΙΟ: ΠΩΣ ΚΑΤΑΛΗΞΑΜΕ ΣΤΗ ΛΥΣΗ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ- ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΣΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ)
