Με την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, τα κομμουνιστικά κόμματα είδαν να πλήττεται η βαθύτατη ζώνη της ταυτότητάς τους. Το κεντρικό θεμέλιο ράγισε. Ο «κομμουνισμός δεν υφίσταται πλέον ως πολιτικό πρόγραμμα», έγραψε ο ιστορικός Ερικ Χόμπσμπαουμ. Οι δε βολονταριστικές προσπάθειες προβεβλημένων διανοουμένων να ανανεώσουν την «κομμουνιστική ιδέα», όπως ο Μπαντιού, ο Νέγκρι, ο Ζίζεκ, απέτυχαν. Ο «χώρος ουτοπίας» δεν ανασχεδιάστηκε πολιτικά. Σε κάποια βιβλία, ίσως· στην πραγματική πολιτική, ποτέ.
Παρότι η κεντρική ιδεολογική αναφορά έγινε συντρίμμια, η μετά το 1989 ριζοσπαστική Αριστερά κατάφερε γρήγορα, μέσα από πολλούς εσωτερικούς μετασχηματισμούς, να δημιουργήσει εκ νέου ζωτικό χώρο για την εκλογική της ανάπτυξη.
Ποιες, λοιπόν, είναι σήμερα οι εκλογικές επιδόσεις των κομμάτων της ριζοσπαστικής Αριστεράς, κυρίως της «νέας» ριζοσπαστικής Αριστεράς (θεωρώντας ως «παραδοσιακή» αυτήν που παρέμεινε πιο κοντά στο κομμουνιστικό μοντέλο); Διαφαίνεται ένα νέο κύμα ανόδου μετά εκείνο που συνδέθηκε με την οικονομική κρίση; Το ερώτημα είναι επίκαιρο. Ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου η δυναμική εμφάνιση στις ΗΠΑ μιας νέας γενιάς εικονοκλαστών αριστερών έχει ανανεώσει την ελπίδα στον χώρο του ευρωπαϊκού ριζοσπαστισμού. Οπως μετά το 1919 η Ευρώπη είχε γεμίσει με πολλούς μικρούς Λένιν, σήμερα, πολλά στελέχη της ευρωπαϊκής Αριστεράς μοιάζουν να έχουν βρει ένα νέο πρότυπο για να κτίσουν την πολιτική τους.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Τα vibes μοιάζουν καλά. Οι αριθμοί όμως;
Κόμματα σε πτώση
Οι σημερινές εκλογικές επιδόσεις τριών μεγάλων ωφελημένων της κρίσης χρέους, του ΣΥΡΙΖΑ, του ισπανικού Podemos, του πορτογαλικού Bloco, είναι απογοητευτικές. Σε ό,τι αφορά τον ΣΥΡΙΖΑ, η εικόνα είναι γνωστή.
Το Podemos έλαβε το εντυπωσιακό 20,7% της ψήφου το 2015 και το επίσης εντυπωσιακό 21,2% το 2016. Εχασε όμως την κρίσιμη μάχη· τη μάχη με τους σοσιαλιστές. Εκτοτε εισήλθε σε καθοδικό κανάλι. Με 12,3% στις εκλογές του 2023 (αλλά στο εσωτερικό ευρύτερης αριστερής συμμαχίας, της Sumar) και με 2% στις δημοσκοπήσεις του Σεπτεμβρίου (με τη Sumar στο 6%), ίσως βαίνει προς καταποντισμό – παρότι, ιδιαίτερα για τον χώρο της ριζοσπαστικής Αριστεράς, οι δημοσκοπήσεις πέφτουν συχνά έξω (μέχρι να πέσουν μέσα).
Ανάλογη είναι η πτωτική τάση στην Πορτογαλία. Το Bloco, κόμμα που έγινε ισχυρό την περίοδο της κρίσης, με μέσον όρο 6,3% τη δεκαετία του 2000 και 8,3% τη δεκαετία του 2010, έλαβε μόλις 4,4% το 2024 και μόνο 2% το 2025. Αντίστοιχα, το παραδοσιακό πορτογαλικό Κ.Κ., με 7,43% μέσον όρο στις εκλογές της δεκαετίας 2000 και 7,5% στη δεκαετία του 2010, κινείται πλέον σε ιστορικά χαμηλά: 3,2% στις εκλογές του 2024, 2,9% το 2025. Η πτώση των δύο κύριων δυνάμεων της πορτογαλικής Αριστεράς είναι μεγάλη.
Το ίδιο ισχύει για το ριζοσπαστικό (με ισχυρές μαοϊκές ρίζες) Σοσιαλιστικό Κόμμα Ολλανδίας. Οι σοσιαλιστές έδωσαν νέα πνοή στον αριστερό ριζοσπαστισμό στη χώρα τους. Με μέσο όρο στη δεκαετία του 2010 το πολύ καλό 9,53%, ακολούθησαν έκτοτε μια καταθλιπτικά πτωτική πορεία με απόληξη τo 3,2% του 2023 και το 1,9% του 2025. Σπατάλησαν έτσι τη μεγάλη ιστορική ευκαιρία τους: ενώ το Εργατικό Κόμμα (σοσιαλδημοκρατικό) βυθιζόταν (μόνο 5,7% το 2017), δεν επωφελήθηκαν από την «πασοκοποίησή» του. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα, με 3% στις πρόσφατες δημοσκοπήσεις, είναι προς το παρόν ο μεγάλος ηττημένος της ολλανδικής Αριστεράς.
Η Ιταλία είναι μια περίπτωση μόνη της. Στη χώρα του ιστορικού PCI του 34,4% (1976), η ριζοσπαστική Αριστερά βιώνει απίστευτη κρίση. Το Κίνημα των 5 Αστέρων υπήρξε εμπόδιο στην ανάπτυξή της και εν μέρει ιδιότυπο υποκατάστατό της. Σήμερα, η Unione Popolare, ο κατεξοχήν αριστερός ριζοσπαστικός πόλος, είναι χωρίς κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Πάντως, στις εθνικές εκλογές του 2022 ένα νέο σχήμα, η Πράσινη και Αριστερή Συμμαχία, έλαβε 3,6%, ενώ στις ευρωεκλογές του 2024 έκανε ένα σημαντικότατο breakthrough με 6,8% της ψήφου και έξι ευρωβουλευτές (μόνον όμως οι δύο εντάχθηκαν στην ευρωομάδα της Αριστεράς). Μάλλον κάτι κινείται στην Ιταλία. Σε σύγκριση, βέβαια, με το ένδοξο παρελθόν, η μεγάλη εικόνα παραπέμπει σε μακρά βύθιση.
Το κυπριακό ΑΚΕΛ, μεγάλο και ιστορικό κόμμα, στη δεκαετία του 2000 είχε ως εκλογικό μέσον όρο το σημαντικό 32,9% και στη δεκαετία του 2010 το επίσης σημαντικό 29,2%. Η εξασθένηση, ωστόσο, μετά την άσκηση της εξουσίας κατά την οικονομική κρίση υπήρξε σοβαρή (2021: 22,3%, 2026: 23,9%). Δεν είναι όμως καταστροφική. Το ΑΚΕΛ παραμένει ένα από τα δύο μεγάλα κόμματα της Μεγαλονήσου.
Κόμματα σε άνοδο ή σταθερότητα
Αντιθέτως, στη Γαλλία, χώρα επίσης μακράς κομμουνιστικής παράδοσης, η Ανυπότακτη Γαλλία του Μελανσόν διατηρεί, από το 2017, το πλεονέκτημα έναντι των σοσιαλιστών. Επιπλέον, το διεύρυνε στις προεδρικές του 2022 (21,95%). Επίσης, έχει εδραιωθεί καλύτερα σε τοπικό επίπεδο. Ολα, όμως, θα κριθούν στις προεδρικές του επόμενου έτους. Ο Μελανσόν, με ρηξικέλευθο πρόγραμμα, βρίσκεται στο όριο και παίζει στα όρια. Και το απολαμβάνει. Η ενδεχόμενη επιτυχία του θα αποτελέσει στροφή για την ευρωπαϊκή Αριστερά και θετικό παράδειγμα. Η αποτυχία του θα λειτουργήσει σαν αντιπαράδειγμα.
Στη Γερμανία, το κόμμα της Αριστεράς (Die Linke) διασώθηκε, και με πολύ ψηλά το κεφάλι, στις εκλογές του 2025 (8,8% έναντι 4,9% στις εκλογές του 2021 και μόλις 2,7% στις ευρωεκλογές του 2024). Απέφυγε έτσι, με αλλαγή ηγεσίας και μοντέρνα εκστρατεία, ένα αποτέλεσμα που όλα έδειχναν ότι θα είναι μοιραίο. Εάν προστεθεί σε αυτό το 4,9% της Ζάρα Βάγκενκνεχτ, η Αριστερά στα αριστερά του SPD έλαβε αθροιστικά 13,7% – το υψηλότερο ποσοστό μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σήμερα το Die Linke κινείται δημοσκοπικά στο σημαντικό 11%. Παρατηρούμε «αναγέννηση της κλασικής Αριστεράς», έγραψε ο δημοσκόπος Μάνφρεντ Γκίλνερ. Αναμφίβολα πρόωρο, αλλά ενδεικτικό.
Η μεγάλη έκπληξη, ωστόσο, είναι βελγική. Το Κόμμα Εργασίας (PTB-PVDA) είναι ένα κόμμα κλασικής, μέχρι και σήμερα, κομμουνιστικής κουλτούρας, με ισχυρές μαοϊκές αναφορές. Είναι περήφανο για τον δημοκρατικό συγκεντρωτισμό του και διατηρεί τον στόχο του σοσιαλισμού στο ρεπερτόριό του. Δεν είχε δε ποτέ υπερβεί το 1% έως τις εκλογές του 2010 (1,55%). Eκτοτε εμφανίζει ισχυρή ανοδική πορεία. Με 3,72% το 2014, 8,62% το 2019 και 9,9% το 2024, το Κόμμα Εργασίας αποτελεί σημαντικό νέο παίκτη στη χώρα της σοκολάτας και των ευρωπαϊκών θεσμών. Στις δημοσκοπήσεις του Ιουνίου καταγράφεται στο 21% (και πρώτο στις Βρυξέλλες). Παρότι θεωρώ το μέλλον του αβέβαιο, τα προηγούμενα είναι βέβαια.
Για τις σκανδιναβικές χώρες, λόγω περιορισμένου χώρου, θα απλοποιήσω υπερβολικά. Στη Φινλανδία, η Αριστερή Συμμαχία, με 7,1% στις εκλογές του 2023, βρίσκεται δημοσκοπικά στο 11%. Στη Σουηδία, όπου ψηφίζουν σήμερα Κυριακή, το Αριστερό Κόμμα, με 6,8% το 2022, κινείται δημοσκοπικά στο 8%. Στη Δανία, η Κόκκινηπράσινη Συμμαχία ανέβηκε από 5,1% το 2022 στο 6,3% το 2026, αλλά έχει υποχωρήσει σε σύγκριση με τη δεκαετία του 2010. Στις τρεις αυτές χώρες η ριζοσπαστική Αριστερά κινείται σταθεροποιητικά, αλλού λίγο ανοδικά (Φινλανδία, Σουηδία), αλλού λίγο πτωτικά (Δανία). Κάνουν μικρούς κύκλους γύρω από τον εαυτό τους.
Πτώση ή νέο κύμα ανόδου;
Το ερώτημα είναι αν διαφαίνεται ένα νέο κύμα ανόδου της ριζοσπαστικής Αριστεράς στην Ευρώπη μετά εκείνο της οικονομικής κρίσης. Η δε αναφορά στις τελευταίες δημοσκοπήσεις αποσκοπεί στο να «πιάσει» μια κίνηση που, όπως στις ΗΠΑ, ενδεχομένως είναι πολύ πρόσφατη και εν εξελίξει.
Τα αποτελέσματα είναι σαφή, αν και μεικτά. Σε χώρες ισχυρής αριστερής ριζοσπαστικής παράδοσης, όπως η Ελλάδα, η Ιταλία, η Κύπρος, η Ισπανία και η Πορτογαλία, αλλά και σε μια χώρα κρίσιμη, την Ολλανδία της pasokification, η τάση είναι εξόχως πτωτική (λιγότερο στην Κύπρο). Χωρίς ισχυρή αλλαγή τάσης –γιατί απλή αλλαγή τάσης θα υπάρξει– στις πέντε χώρες του Νότου, ένα νέο διευρυμένο κύμα ανόδου απλώς δεν θα διαμορφωθεί.
Εν τούτοις, σίγουρα κάτι κινείται, κάτι γίνεται. Σύμφωνα με το Europe Elects (που καλύπτει περισσότερες χώρες από αυτές που αναλύονται εδώ) η γενική τάση είναι ανοδική. Εκτιμάται σε πάνω από 10% σε σύγκριση με το περίπου 8% του 2024. Οι αριθμοί του, όμως, στηρίζονται σε επισφαλή αποτελέσματα δημοσκοπήσεων.
Η περίπτωση πάντως του Βελγίου, η κρίσιμη (και για την Ε.Ε.) περίπτωση της Γαλλίας, η ανάκαμψη στη Γερμανία, ακόμη και η περιορισμένη και αβέβαιη ανοδική τάση των κομμουνιστών στην Αυστρία, δείχνουν ότι κάτι κινείται. Η σούπερ επίδοση της φινλανδικής Αριστερής Συμμαχίας στις ευρωεκλογές του 2024 συνιστά επίσης ένδειξη σε αυτή την κατεύθυνση. Με ηγέτη τότε τη χαρισματική Λι Αντερσον, το VAS έλαβε 17,32% της ψήφου, μετατρέποντας την αναμέτρηση σε «oneparty and one-woman show». Και ξεπέρασε εκλογικά τους σοσιαλδημοκράτες. Εστω και αν, κατόπιν, υποχώρησε, ευρισκόμενο στο (εν τούτοις, πολύ καλό) 11% της πρόθεσης ψήφου.
Σε κάθε περίπτωση, γενικευμένη άνοδος (= εκλογικό κύμα) δεν υπάρχει, ωστόσο, λίγες αλλά ενδεικτικές επιτυχίες είναι ορατές.
«Σοσιαλδημοκρατία ναι, αλλά plus!»
Η ανάλυση που προηγήθηκε ήταν αυστηρά εκλογική. Και έδειξε ότι όσες και όσοι κοιτάνε πολύ προς τις ΗΠΑ, προς τον Μαμντάνι και τους εκεί δημοκρατικούς σοσιαλιστές, χάνουν από το οπτικό πεδίο τους τα κοντινά πλάνα. Η Γηραιά Ηπειρος δεν βρίσκεται –για τον παρόντα χρόνο και παρά τη μεγάλη εκλογική υποχώρηση της σοσιαλδημοκρατίας– σε ένα νέο κύκλο διευρυμένης ανόδου της ριζοσπαστικής Αριστεράς.
Εάν «ο κομμουνισμός δεν υφίσταται πλέον ως πολιτικό πρόγραμμα», το «κομμουνιστικό πάθος» (Μαρκ Λαζάρ) έχει παραμείνει ζωντανό, παρότι ουσιωδώς μεταλλαγμένο. Ο άλλοτε «επαναστατικός μεταρρυθμισμός» έχει μετασχηματιστεί σε έναν ιδιότυπο «νεορεφορμισμό» σοσιαλδημοκρατικής μορφής. Κάτι σαν αριστερή σοσιαλδημοκρατία. Αυτό έχει συμβεί στις περισσότερες περιπτώσεις. Ή, όπως είπε, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ο Τάινι Κοξ, γραμματέας του ολλανδικού ριζοσπαστικού Σοσιαλιστικού Κόμματος (παραφράζω): «Σοσιαλδημοκρατία ναι, αλλά plus!». Αυτό το ιδεολογικό και προγραμματικό «plus» απαιτεί από μόνο του ένα άρθρο.
(Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι μέλος της διοικούσας επιτροπής του Κέντρου Πολιτικών Ερευνών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, ειδικός σύμβουλος στο ΕΛΙΑΜΕΠ- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την «Καθημερινή» της Κυριακής)
