Η συμπλήρωση των 60 χρόνων από την ίδρυση της Ομοσπονδίας Ελληνικών Κοινοτήτων (OEK) στη Γερμανία αποτελεί ευκαιρία για απολογισμό και επανεκκίνηση. Από τη μαζική μετανάστευση της δεκαετίας του ’60 έως τη σύγχρονη εποχή της αυξημένης κινητικότητας και πολυπολιτισμικότητας, οι ελληνικές κοινότητες [1] της Γερμανίας και η ΟΕΚ λειτούργησαν ως πυλώνες για τη διατήρηση της ταυτότητας και την ενίσχυση της αλληλεγγύης και της συλλογικής εκπροσώπησης. Η ιστορία τους δείχνει πώς οι Έλληνες και Ελληνίδες της διασποράς κατάφεραν να οργανωθούν επιτυχημένα και να προοδεύσουν στις χώρες υποδοχής, προσαρμοζόμενοι/ες στις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές αλλαγές που σημειώνονταν στην Ευρώπη.
Ωστόσο, στη σημερινή εποχή, όπου οι προκλήσεις φαίνεται να είναι ακόμη περισσότερες, τόσο για τις ελληνικές κοινότητες όσο και για την ΟΕΚ, είναι σημαντικό να εξεταστεί σε βάθος η βιωσιμότητά τους και ο ρόλος της αποστολής τους. Κοινή πεποίθηση είναι ότι η βιωσιμότητα της ΟΕΚ και των οργανώσεων που την αποτελούν θα εξαρτηθεί σημαντικά από τη δυνατότητα να ανανεώσουν την οργανωτική βάση τους, να προσαρμοστούν στις ανάγκες της κοινωνίας και των νέων γενεών και να προωθήσουν σύγχρονες μορφές δικτύωσης και συμμετοχής. Η ΟΕΚ, ως ιστορικός θεσμός, καλείται να μετασχηματιστεί από «παραδοσιακό» όργανο εκπροσώπησης σε σύγχρονο, ευέλικτο φορέα, ικανό να εκφράσει έναν πολυδιάστατο και δυναμικό ελληνισμό της διασποράς, αντανακλώντας την πολυετή ιστορία της.
Η γένεση των κοινοτήτων: Η εποχή των «γκασταρμπάιτερ»
Η γένεση των κοινοτικών οργανώσεων πραγματοποιήθηκε ύστερα από τη μαζική μετανάστευση Ελλήνων εργατών, σε συνέχεια της συμφωνίας Ελλάδας – Γερμανίας το 1960. Τότε οι λεγόμενοι «γκασταρμπάιτερ» ξεκίνησαν να συγκροτούν τις πρώτες κοινότητες με στόχο την αλληλοβοήθεια, τη διατήρηση της εθνικής και πολιτιστικής ταυτότητας και της διασύνδεσης τους με την Ελλάδα, καθώς και την υπεράσπιση εργασιακών δικαιωμάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της δράσης για την προάσπιση των εργασιακών δικαιωμάτων αποτελεί η ίδρυση της Ελληνικής Κοινότητας Κολωνίας το 1962, η οποία συνέβαλε καθοριστικά στη συνδικαλιστική οργάνωση και εκπροσώπηση των Ελλήνων εργατών.
Η ίδρυση και ο ρόλος της ΟΕΚ
Καθώς οι ελληνικές κοινότητες και οργανώσεις αυξάνονταν αριθμητικά, το 1966 ιδρύεται η Ομοσπονδία Ελληνικών Κοινοτήτων στο Φέλμπαχ (Fellbach), κοντά στη Στουτγάρδη, με σκοπό να αποτελέσει τον βασικό φορέα εκπροσώπησης των Ελλήνων μεταναστών, τον συντονιστή των δράσεων των κοινοτήτων και τον διαμεσολαβητή με τις γερμανικές και ελληνικές πολιτειακές Αρχές. Είναι ενδεικτικό ότι την περίοδο της ακμής της η ΟΕΚ αριθμούσε περί τις 140-150 κοινότητες και είχε δεκάδες χιλιάδες ενεργά μέλη, αποτελώντας πυλώνα ενότητας του ελληνισμού στη Γερμανία.
Από την εγκατάσταση στην ενσωμάτωση
Κατά τις δεκαετίες 1970–1990, όταν οι ελληνικές κοινότητες πέρασαν από τη φάση της προσωρινής εγκατάστασης στη μόνιμη παρουσία, οι βασικές λειτουργίες τους διευρύνθηκαν με την ίδρυση πολιτιστικών κέντρων και σχολείων, τη διοργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων και τη στήριξη της δεύτερης γενιάς μεταναστών. Κοινότητες όπως του Βερολίνου αυτοοργανώθηκαν και ανέπτυξαν πολιτιστική δραστηριότητα και σημαντικό κοινωνικό ρόλο. Σήμερα εκτιμάται ότι ζουν στη Γερμανία περί τους 450.000 Έλληνες, με υψηλό βαθμό κοινωνικής ένταξης.
Προκλήσεις και κρίση εκπροσώπησης
Όμως, τα τελευταία 15-20 χρόνια παρατηρείται κρίση στη λειτουργία πολλών ελληνικών κοινοτήτων, λόγω μείωσης της συμμετοχής των μελών τους, γήρανσης του ενεργού πληθυσμού, γραφειοκρατικής αδράνειας και μετατροπής ορισμένων κοινοτήτων σε «τυπικές δομές», αλλά και λόγω των διαφοροποιημένων αναγκών των μεταναστών της κρίσης του 2010, οι οποίοι διαθέτουν υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο και δραστηριοποιούνται σε διάφορα δίκτυα.
Η ΟΕΚ στη σύγχρονη εποχή: προσαρμογή και μεταρρύθμιση
Στο πλαίσιο της ευρύτερης κρίσης που αντιμετωπίζουν οι οργανώσεις των Ελλήνων/νίδων μεταναστών λόγω των πολλαπλών προκλήσεων, η ΟΕΚ έχει επιλέξει να προωθήσει ενέργειες αναδιάρθρωσης και εκσυγχρονισμού, όπως την εκκαθάριση των μητρώων της, την ενίσχυση της θεσμικής νομιμοποίησής της και την αναζήτηση του νέου ρόλου. Σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία, η ΟΕΚ –ως το μοναδικό δευτεροβάθμιο θεσμικό όργανο των ελληνικών κοινοτήτων στη Γερμανία– είναι αποφασισμένη να διαμορφώσει τη νέα αποστολή της με συλλογικότητα, υπευθυνότητα και διαφάνεια. Μακριά από ατομικισμούς και προσωπικές στρατηγικές που αποδυναμώνουν το κοινό όραμα, η ΟΕΚ είναι προσηλωμένη στο να διαδραματίσει ακόμη πιο ενεργό ρόλο στα δρώμενα των παροικιών. Συντονίζοντας και προτείνοντας κατευθύνσεις στις ελληνικές κοινότητες, η ΟΕΚ θα πρέπει να αποφύγει να περιοριστεί στον ρόλο του διαχειριστή των υποθέσεων των ελληνικών κοινοτήτων και να αποτελέσει φορέα ουσιαστικής ανανέωσης και συλλογικής συμμετοχής, προωθώντας τον διάλογο ανάμεσα στους φορείς και ενδυναμώνοντας τη συνεργασία και την ενότητα ανάμεσα στις κοινότητες ώστε να αποφευχθεί ο κατακερματισμός. Καθώς η παρουσία, η διαδρομή και το κύρος της είναι αποτέλεσμα συλλογικών αγώνων, προσπαθειών και θυσιών, η ΟΕΚ καλείται να διαφυλάξει αυτή την παρακαταθήκη.
Οι κοινωνίες αλλάζουν ραγδαία. Ζούμε σε μια περίοδο έντονης αβεβαιότητας, γεμάτη αντιφάσεις, κοινωνικές εντάσεις και διεθνείς συγκρούσεις. Εξελίσσονται πόλεμοι, κρίσεις και ανακατατάξεις, που δημιουργούν ένα αίσθημα ανασφάλειας και προβληματισμού. Οι ανάγκες του μετανάστη της δεκαετίας του ’60 δεν είναι ίδιες με αυτές του σημερινού. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ρόλος των κοινοτήτων και της ΟΕΚ έχει εκλείψει. Σε αυτό το περιβάλλον, η ΟΕΚ είναι απαραίτητο να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της.
Οι ελληνικές κοινότητες δεν πρόκειται να ανακτήσουν τη μαζικότητα του παρελθόντος. Όμως, τα προβλήματα των μεταναστών δεν έχουν εξαφανιστεί. Υπάρχουν πολλές προκλήσεις στους τομείς της εκπαίδευσης, της εργασίας, της στέγασης, της αναγνώρισης τίτλων σπουδών και των κοινωνικών δικαιωμάτων, και οι ελληνικές κοινότητες και η ΟΕΚ οφείλουν να ανταποκριθούν, υιοθετώντας μια πιο σύγχρονη και δυναμική προσέγγιση με διεκδικητικό προσανατολισμό. Σε μια εποχή όπου η κοινωνική ένταξη, η ουσιαστική συμμετοχή, η άνοδος του ρατσισμού, οι διευρυνόμενες ανισότητες, η κλιματική κρίση και η πρόσβαση σε κοινωνικά δικαιώματα βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας αντιπαράθεσης στη Γερμανία, οι ελληνικές κοινότητες και η ΟΕΚ οφείλουν να αρθρώσουν πολιτικό λόγο, εκπροσωπώντας συλλογικά τις ανάγκες και τα δικαιώματα των μελών τους, ιδίως των νεότερων γενεών.
Ο ρόλος των κοινοτήτων και της ΟΕΚ μπορεί να επαναπροσδιοριστεί, ώστε να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες κοινωνικές και δημογραφικές μεταβολές. Αυτό προϋποθέτει την αναγνώριση της ποικιλομορφίας της ελληνικής διασποράς και την ενίσχυση της συμμετοχής της τρίτης και τέταρτης γενιάς, αλλά και των μεταναστών της περιόδου της δημοσιονομικής κρίσης. Μέσα από την οργάνωση στοχευμένων δράσεων —όπως η ενημέρωση για τα εργασιακά δικαιώματα, τις ευκαιρίες απασχόλησης, τις δυνατότητες εκπαίδευσης και άλλα κρίσιμα κοινωνικά ζητήματα που επηρεάζουν την καθημερινότητα— οι κοινότητες και η ΟΕΚ μπορούν να επιτελέσουν ουσιαστικό ρόλο, ανταποκρινόμενες αποτελεσματικά στην αποστολή τους. Οι προκλήσεις της ψηφιακής εποχής μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσω του ψηφιακού μετασχηματισμού των κοινοτήτων και της ΟΕΚ και με την ανάπτυξη δραστηριοτήτων σε διαδικτυακές πλατφόρμες. Επίσης, με την αναπροσαρμογή του τρόπου συμμετοχής των μελών, ώστε η διαδικασία συμμετοχής να είναι πιο ευέλικτη, άμεση και προσβάσιμη. Τέλος, το ζήτημα της εκπροσώπησης μπορεί να επιλυθεί μέσω της ανανέωσης της ενίσχυσης της συμμετοχής των νέων στα κοινοτικά δρώμενα. Οι κοινότητες και η ΟΕΚ μπορούν να καλλιεργήσουν διαφορετικά επίπεδα συμμετοχής όπως:
- την ουσιαστική συμμετοχή και ένταξη με δικαιώματα
- την απλή συμμετοχή/παρουσία σε δράση
- τη συνεργασίας με γερμανικούς και ευρωπαϊκούς φορείς
- τη συνεργασία με άλλες μεταναστευτικές οργανώσεις και φορείς
Τα δε ζητήματα της ελληνικής ταυτότητας και του ελληνικού πολιτισμού μπορεί να προσεγγιστούν υπό το πρίσμα των διαφορετικών εκφράσεων της «ελληνικότητας» σε ένα πολυπολιτισμικό πλαίσιο. Παρά τις δυσκολίες, είναι κρίσιμο να εξακολουθήσουν να λειτουργούν οι ελληνικές κοινότητες στη Γερμανία και η ΟΕΚ ως φορείς πολιτισμού και συλλογικής δράσης, επαναπροσδιορίζοντας τον ρόλο τους και δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για ένα νέο μέλλον με συμμετοχή, ευθύνη, συλλογική βούληση και δέσμευση.
[1] Ο όρος «κοινότητες» αναφέρεται στις οργανώσεις των Ελλήνων/νίδων μεταναστών και όχι στις παροικίες, που είναι ευρύτερος όρος.
(Ο Νίκος Αθανασιάδης είναι Γραμματέας της Ομοσπονδίας Ελληνικών Κοινοτήτων στη Γερμανία – Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
