Η περίπτωση της Κύπρου είναι ενδεικτική και πολλαπλώς διδακτική για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και η Ευρωπαϊκή άμυνα στο μέτρο και βαθμό που αυτή υπάρχει. Με τον τρόπο που αντιμετώπισαν την εξωτερική απειλή στη Κύπρο χώρες μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με την Ελλάδα πρώτη απ’ όλες (ως όφειλε), σπεύδοντας να προσφέρουν βοήθεια και συνδρομή.
Ο Γάλλος πρόεδρος Εμ. Μακρόν επισκέφθηκε μάλιστα τη Μεγαλόνησο και διακήρυξε ότι «επίθεση εναντίον της Κύπρου είναι επίθεση εναντίον της Ευρώπης». Ενώ ο Έλληνας πρωθυπουργός τόνισε ότι «σπιθαμή Ευρωπαϊκού εδάφους δεν θα μείνει απροστάτευτη» από εξωτερική επιβουλή εννοείται. Αλλά το παράδοξο της Κυπριακής περίπτωσης είναι ότι η συνδρομή προσφέρθηκε από Ευρωπαϊκές χώρες μεν αλλά σε διμερή βάση η κάθε μία, έξω δηλαδή από το πλαίσιο της κοινής Ευρωπαϊκής άμυνας (ΚΠΑΑ/CSDP) καθώς η Κύπρος δεν θέλησε για διάφορους λόγους να χρησιμοποιήσει το σχετικό άρθρο της Συνθήκης, τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής δηλαδή (άρθρο 42,7 ΣΕΕ). Παρά το γεγονός που, όπως είπε ο πρωθυπουργός, η συνδρομή των Ευρωπαϊκών κρατών (Ελλάδα, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Ολλανδία) αντανακλούσε τη λογική και φιλοσοφία του εν λόγω άρθρου.
Γιατί το ενδιαφέρον, αν και περίεργο, είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει κοινή πολιτική για την ασφάλεια και άμυνα (Common Security and Defence Policy – CSDP / ΚΠΑΑ). Δεν διαθέτει βέβαια κοινή άμυνα (common defence) αν και η ύπαρξη της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής σε συνδυασμό με άλλα συναφή άρθρα της Συνθήκης τις προσδίδουν ένα ισχυρό πρόπλασμα κοινής άμυνας . Η ΚΠΑΑ υπήρξε το προϊόν ιστορικής εξελικτικής διαδικασίας.
Μετά τις σχετικές αποτυχίες της δεκαετίας 1950, η ΚΠΑΑ επανήλθε ως στόχος της Ένωσης στο πλαίσιο της Συνθήκης του Μάαστριχτ (1993) και μετά από διαδοχικές επεξεργασίες στο πλαίσιο άλλων Συνθηκών, Άμστερνταμ (1997) και Νίκαιας (2000), αποκρυσταλλώθηκε σε ένα σύστημα δομών, στόχων και μέσων στη Συνθήκη της Λισαβόνας που διέπει σήμερα τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθρα 42-46). Σύμφωνα με τη σχετική διάταξη (42,2) «η κοινή πολιτική ασφάλειας και άμυνας περιλαμβάνει τον προοδευτικό προσδιορισμό κοινής αμυντικής πολιτικής της Ένωσης. Η κοινή αμυντική πολιτική θα οδηγήσει στην κοινή άμυνα όταν το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο λάβει σχετική απόφαση με ομοφωνία. Στην περίπτωση αυτή, συνιστά στα κράτη μέλη την έκδοση της απόφασης αυτής σύμφωνα με τους αντίστοιχους συνταγματικούς τους κανόνες. »
Η θέσπιση της ΚΠΑΑ από την ΕΕ συνάντησε τη σφοδρή αντίδραση των ΗΠΑ οι οποίες θεώρησαν ότι με τον τρόπο αυτό υπονομεύεται το ΝΑΤΟ. Γι’ αυτό και συγκατατέθηκαν στη θέσπισή της με βάση την αποδοχή των 3D’s από την Ένωση (διατύπωση Μ. Ολμπράιτ). Ένα από τα D προέβλεπε «τη μη duplication», τον μη διπλασιασμό των υφιστάμενων δομών του ΝΑΤΟ (αρχηγείο, διοίκηση, κλπ.). Στη βάση αυτή διαμορφώθηκε η δομή της ΚΠΑΑ με τα πολιτικά όργανα για τη διαχείρισή της (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Συμβούλιο Υπουργών, Ύπατη Εκπρόσωπο ΚΕΠΠΑ και διάφορες Επιτροπές) και υποτυπώδη στρατιωτικά όργανα με προεξέχουσα τη Στρατιωτική Επιτροπή (EUMC) αλλά και πλέγμα άλλων Επιτροπών, κλπ. Και βεβαίως από το 2004 λειτουργεί ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Άμυνας (European Defence Agency – EDA) ενώ με την προοπτική ανάπτυξης των στρατιωτικών ικανοτήτων της Ένωσης (ReArm Europe) προστίθενται νέες δομές και εξειδικευμένα ταμεία (όπως λ.χ. το SAFE).
Η ΚΠΑΑ αναλαμβάνει μετά από απόφαση των πολιτικών οργάνων δύο τύπου αποστολές (missions) στη βάση της γενικότερης λειτουργίας διαχείρισης κρίσεων, στρατιωτικές και πολιτικές (civilian) αποστολές που συγκροτούνται από δυνάμεις των κρατών μελών. Σήμερα λειτουργούν 20 αποστολές, 11 στρατιωτικές, 8 πολιτικές και μία μικτή. (Οι ΑΣΠΙΔΕΣ στην περιοχή του Κόλπου είναι μία από τις αποστολές). Για κάθε αποστολή υπάρχει ξεχωριστή διοίκηση/αρχηγείο. Για τις ΑΣΠΙΔΕΣ το αρχηγείο βρίσκεται στην Ελλάδα (Λάρισα).
Η ανάπτυξη της ΚΠΑΑ και ιδιαίτερα γνήσιας κοινής άμυνας δυσχεραίνεται κάπως από τις διαφορετικές αντιλήψεις που υπάρχουν στην ΕΕ-27, αν και η επιθετικότητα της Ρωσίας και η αποστασιοποίηση των ΗΠΑ/Τραμπ από την ασφάλεια της Ευρώπης έχουν δώσει νέα ώθηση στη διαδικασία.
Οι διχογνωμίες αφορούν κυρίως:
(i) την πρόσληψη των απειλών ασφάλειας με σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις Βόρειες χώρες (έμφαση στη Ρωσία) και Νότιες χώρες (έμφαση σε άλλες απειλές).
(ii) την ανάγκη ή μη συγκρότησης Ευρωπαϊκού στρατού. Ορισμένες χώρες (π.χ. Ισπανία) είναι φανατικά υπέρ ενώ άλλες ιδιαίτερα επιφυλακτικές.
(iii) τις σχέσεις με τις ΗΠΑ και τη σκοπιμότητα εμβάθυνσης της στρατηγικής αυτονομίας a la Μακρόν.
Η εμπειρία της Κύπρου ανέδειξε μεταξύ άλλων τα ελλείμματα της ΚΠΑΑ αλλά και τις αναγκαίες κινήσεις για την κάλυψή τους, όπως την ανάγκη για κοινή διοίκηση, κ.α.
(Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ. Από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρης κυκλοφορεί το νέο του βιβλίο «Πέρα από τα Στερεότυπα. Νέα Προοδευτική Εξωτερική και Ευρωπαϊκή Πολιτική»- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Νέα Σαββατοκύριακο»)
