Οι δύο υποψήφιοι που πέρασαν από τον πρώτο γύρο ήταν ο εκπρόσωπος της συντηρητικής συμμαχίας του Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη και των Φρουρών της Επανάστασης, Σαΐντ Τζαλίλι, και ο μετριοπαθής εκπρόσωπος της μεταρρυθμιστικής αντιπολίτευσης, Μασούντ Πεζεσκιάν.
Ο Τζαλίλι κατόρθωσε να ξεπεράσει το φαβορί -σύμφωνα με τις περισσότερες δημοσκοπήσεις- της συντηρητικής συμμαχίας, τον πρόεδρο του Κοινοβουλίου Μοχάμεντ Καλιμπάφ, επικεντρώνοντας στο ζήτημα της καταπολέμησης της διαφθοράς. Πρέπει να σημειωθεί ότι πριν από λίγο καιρό είχε αποκαλυφθεί μεγάλο σκάνδαλο με την επιδότηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας των εισαγωγών τσαγιού, που φαίνεται να επέδρασε σε μερίδα συντηρητικών ψηφοφόρων. Ο Τζαλίλι θεωρείτο συνεχιστής της διακυβέρνησης του εκλιπόντος Προέδρου Ραισί και υπέρμαχος της σκληρής πολιτικής έναντι των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή. Σε κοινωνικό επίπεδο, αναμενόταν να συνεχίσει την αυταρχική πολιτική στα ζητήματα κοινωνικής συμπεριφοράς, στοχεύοντας τις ελευθερίες των γυναικών στον δημόσιο χώρο.
Ο Πεζεσκιάν
Ο Πεζεσκιάν, καρδιοχειρουργός και πρώην υπουργός Υγείας στην κυβέρνηση Χαταμί, εκφράζει την πιο μετριοπαθή πτέρυγα των μεταρρυθμιστών. Είναι στην πολιτική για περίπου 45 χρόνια. Στην περίοδο της Ισλαμικής Επανάστασης, συγκρότησε μια ισλαμομαρξιστική οργάνωση νέων γιατρών και φοιτητών της Ιατρικής. Έχει υποστηρίξει την προσέγγιση με τις γειτονικές αραβικές χώρες και την ειλικρινή και άμεση διαπραγμάτευση με τις ΗΠΑ, ενώ έχει υπερασπιστεί σθεναρά τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα απέναντι στους συντηρητικούς που καταφέρονται εναντίον της. Σε κοινωνικό επίπεδο, είχε κάνει σκληρή κριτική στην κρατική καταστολή εναντίον του κινήματος των γυναικών και της νεολαίας. Προέρχεται από το ιρανικό Αζερμπαϊτζάν και η μητέρα του είναι κουρδικής καταγωγής, δίνοντας μεγάλη σημασία στην εφαρμογή των διατάξεων του Συντάγματος που προστατεύουν τα γλωσσικά και πολιτιστικά δικαιώματα των διαφόρων εθνοτήτων (Αζέρων, Κούρδων, Αράβων κλπ). Τέλος, απευθύνεται στους "μη προνομιούχους" και κατηγορείται για λαϊκισμό τύπου Αχμαντινετζάντ το 2005, ουσιαστικά απευθυνόμενος στη μεγάλη μάζα των χαμηλών μεσοστρωμάτων των πόλεων που πλήττονται από τις κυρώσεις.
Ο Πεζεσκιάν είναι πολύ προσεκτικός και κρατά ισορροπίες με τον ισχυρό πυρήνα του καθεστώτος. Δεν δίστασε να φορέσει στολή των Φρουρών της Επανάστασης για να υποστηρίξει δημόσια τον κεντρικό ρόλο τους στο ιρανικό κράτος. Η ισορροπητική γραμμή του δημιούργησε δισταγμούς στη ριζοσπαστική πτέρυγα των μεταρρυθμιστών να τον στηρίξουν. Έχει επίσης ένα προφίλ βαθιά θρησκευόμενου και βαθύ γνώστη των ιερών κειμένων, που τον κάνει προσφιλή στα συντηρητικά θρησκευόμενα τμήματα της ιρανικής περιφέρειας.
Η επιτυχία του Πεζεσκιάν να περάσει στον πρώτο γύρο, πολλώ δε μάλλον η τελική επικράτησή του, αποτέλεσε έκπληξη και για το καθεστώς. Η συντηρητική συμμαχία επέτρεψε την κάθοδο του στις εκλογές, δίνοντας έτσι την εικόνα πλουραλισμού σε αυτές, αλλά φρόντισε να αποκλείσει δύο πρώην προέδρους: τον δημοφιλή μεταρρυθμιστή Χασάν Ρουχανί (2013-2021) και τον επίσης δημοφιλή στα φτωχότερα στρώματα συντηρητικό αλλά αντίθετο στον ηγετικό πυρήνα του καθεστώτος Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ (2005-2013). Η κίνηση της συντηρητικής συμμαχίας να αποκλείσει κάθε άλλο δημοφιλή μεταρρυθμιστή ή γενικά αντιπολιτευόμενο υποψήφιο βοήθησε ακόμη περισσότερο την εκλογή του Πεζεσκιάν, αφού ήταν η μοναδική επιλογή για να εκφραστεί η δυσαρέσκεια προς τις πολιτικές της συντηρητικής συμμαχίας. Το κλειδί για την νίκη του Πεζεσκιάν στο δεύτερο γύρο ήταν η αύξηση της συμμετοχής από το ιστορικό χαμηλό 40% στον πρώτο γύρο, στο 48% στο δεύτερο. Είναι πάντως χαρακτηριστικό ότι με την εξαίρεση της εκλογής Αχμαντινετζάντ το 2005, σε όσες προεδρικές εκλογές υπήρχε μεταρρυθμιστής υποψήφιος τις κέρδισε.
Τα κοινωνικά προβλήματα
Ο πληθωρισμός παραμένει μια από τις κύριες οικονομικές προκλήσεις για τους πολίτες του Ιράν. Το 2024 ονομάστηκε από τον Ανώτατο Θρησκευτικό Ηγέτη, Αγιατολάχ Χαμενεΐ, ως «έτος ελέγχου του πληθωρισμού». Αυτό αντικατοπτρίζει την πολιτική σημασία του πληθωρισμού στο Ιράν. Πολλαπλά επεισόδια υποτίμησης του νομίσματος έχουν αποδυναμώσει το ριάλ και έχουν επιδεινώσει τον πληθωρισμό. Τον Μάρτιο του 2023, ο ετήσιος πληθωρισμός για τις μέσες τιμές καταναλωτή έφτασε σχεδόν το 64% και ο πληθωρισμός για ορισμένα είδη διατροφής είχε ξεπεράσει το 90%. Από την αρχή του πολέμου στη Γάζα, το ριάλ πέρασε από ένα ακόμη επεισόδιο υποτίμησης. Τον Ιανουάριο του 2023, όταν η κυβέρνηση πρότεινε τον προϋπολογισμό για το τρέχον έτος, τα συνολικά προγραμματισμένα έσοδα από υδρογονάνθρακες ήταν περίπου 20 δισεκατομμύρια δολάρια. Αυτό βασιζόταν σε έναν μη ρεαλιστικό στόχο εξαγωγής τουλάχιστον 1,4 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου την ημέρα, με τιμή 85 δολάρια ανά βαρέλι, μιας και το Ιράν προσφέρει μειωμένη τιμή την Κίνα, τον μεγαλύτερο αγοραστή των υδρογονανθράκων του.
Η ιρανική κοινωνία παρουσιάζει σημεία γήρανσης σε σχέση με το 2010 και ο μέσος όρος ηλικίας είναι 34 έτη έναντι 26 ετών το 2010. Παραμένει όμως ένας πολύ δυναμικός ηλικιακά πληθυσμός με σχετικά υψηλή εξειδίκευση που έχει συγκεντρωθεί στα μεγάλα αστικά κέντρα (75%). Περίπου 3,6 εκατομμύρια νέοι φοιτητές και νέες φοιτήτριες εγγράφονται κάθε χρόνο στα ιρανικά πανεπιστήμια με τις φοιτήτριες να φτάνουν ακόμη και το 60% του συνόλου. Η ανεργία στις ηλικίες 18-25 φτάνει το 25% ενώ στις γυναίκες το ποσοστό αυτό ξεπερνά το 50%. Το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα προβλέπουν ότι η οικονομία του Ιράν θα σημειώσει μέτρια ανάπτυξη γύρω στο 2-3% το 2024, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα υπάρξουν σημαντικές αλλαγές στις διεθνείς κυρώσεις και στις τιμές του πετρελαίου. Είναι προφανές ότι αυτή η ανάπτυξη δεν είναι σε καμία περίπτωση αρκετή για να απορροφηθεί ο κοινωνικός/εργασιακός δυναμισμός.
Η σχέση με τη Δύση
Ο νέος Ιρανός πρόεδρος θα προσπαθήσει να αντιμετωπίσει τα προβλήματα με μια συνολική διαπραγμάτευση με τη Δύση με σκοπό να χαλαρώσουν οι κυρώσεις, να προσελκυστούν επενδύσεις και να σταματήσει η οικονομική αιμορραγία του Ιράν προς τους συμμάχους του στην περιοχή, ιδίως τη Συρία που έχει στοιχίσει περίπου 30 δισεκατομμύρια δολάρια στην ιρανική οικονομία. Δεν θα πρέπει να περιμένουμε θεαματικές κινήσεις λόγω των ισορροπιών που πρέπει να κρατήσει με τον Αλί Χαμενεΐ και τους Φρουρούς της Επανάστασης. Εκείνο που πρέπει να αναμένουμε είναι μια πολιτική χαλάρωσης των κανόνων κοινωνικής συμπεριφοράς (μαντήλα κ.ά.), προστασίας δικαιωμάτων των γυναικών και των εθνοτικών ομάδων (Αζέροι, Κούρδοι, Άραβες) και σταδιακής άρσης των περιορισμών στην ελεύθερη έκφραση.
Ο Πεζεσκιάν είναι πολύ πιθανό να βρεθεί στο μέσον του ανταγωνισμού για τη διαδοχή του υπέργηρου Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη και σίγουρα θα βρει απέναντί του το συντηρητικό ιερατείο, τους Φρουρούς της Επανάστασης και τους οικονομικούς κύκλους που συνδέονται με αυτή τη συμμαχία. Η στήριξή του θα έρθει από τα δυναμικά χαμηλά μεσοστρώματα των μεγάλων πόλεων. Αν καταφέρει με βάση την οικονομία να συγκροτήσει μια συμμαχία με τους εμπόρους των παζαριών και ένα μέρος του ιερατείου, τότε πολλά μπορεί να αλλάξουν στο Ιράν. Κρίσιμη θα είναι η συμπεριφορά της Δύσης και κυρίως των μεγάλων ευρωπαϊκών κρατών. Θα αφήσουν άλλη μια ευκαιρία για αλλαγή στο Ιράν να πάει χαμένη, όπως έγινε με τις θητείες του Χαταμί και του Ρουχανί και τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα; Θα ακολουθήσουν την αμερικανική στρατηγική για συνεχή πίεση ώστε να επιτευχθεί η εσωτερική κατάρρευση του Ιράν, όπως θεωρούν στην Ουάσιγκτον ότι συνέβη με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης;
(Ο Σωτήρης Ρούσσος είναι Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Θρησκείας στη Μέση Ανατολή στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Το βιβλίο του «Επανάσταση και Εξέγερση στη Μέση Ανατολή» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutenberg)
