Η πιο σημαντική ομιλία στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός έγινε από τον πρωθυπουργό του Καναδά Μαρκ Κάρνεϊ. Ήταν μια σπάνια δημόσια παραδοχή, από εν ενεργεία πρωθυπουργό, ότι το διεθνές σύστημα, όπως λειτούργησε τις τελευταίες δεκαετίες, έχει ήδη περάσει σε άλλη φάση.
Ο Μαρκ Κάρνεϊ δεν είναι ένας συνηθισμένος πολιτικός. Έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας του διαχειριζόμενος μεγάλες κρίσεις, από τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 μέχρι το Brexit και την πανδημία. Ως κεντρικός τραπεζίτης - Καναδά και Βρετανίας - και στέλεχος πολυεθνικών και διεθνών οργανισμών ξέρει πολύ καλά πώς λειτουργεί η ισχύς πίσω από τους θεσμούς και τις αγορές.
Και ακριβώς γι’ αυτό, η ομιλία του Κάρνεϊ στο Νταβός αφορά άμεσα την ΕΕ και χώρες όπως η Ελλάδα: κράτη που δεν ανήκουν στις μεγάλες δυνάμεις, αλλά ούτε μπορούν να θεωρηθούν περιφερειακά αμελητέα· χώρες που κινούνται στο γεωπολιτικό «ενδιάμεσο» και συχνά πληρώνουν το κόστος στρατηγικών ψευδαισθήσεων που καλλιεργούνται αλλού.
Το βασικό μήνυμα του Καναδού πρωθυπουργού είναι σαφές: η διεθνής τάξη που βασιζόταν σε κανόνες, θεσμούς και προβλέψιμες ισορροπίες δεν υποχωρεί σταδιακά, αλλά έχει ήδη καταρρεύσει στην πράξη. Η επίκληση του διεθνούς δικαίου και της πολυμερούς συνεργασίας, όταν δεν συνοδεύεται από πραγματική ισχύ και ανθεκτικότητα, καταλήγει –όπως είπε– να λειτουργεί ως συλλογική αυταπάτη.
Για την Ελλάδα, αυτή η διαπίστωση δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι βιωμένη εμπειρία, από τη δεκαετή οικονομική κρίση μέχρι τις επαναλαμβανόμενες κρίσεις ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου η επιλεκτική εφαρμογή των κανόνων έγινε κανόνας.
Η αξία της ομιλίας Κάρνεϊ για την Ευρώπη και την Ελλάδα βρίσκεται κυρίως στη μετατόπιση του κέντρου βάρους: από το «ποιος έχει δίκιο» στο «ποιος αντέχει». Σε έναν κόσμο όπου το εμπόριο, η ενέργεια, οι αλυσίδες εφοδιασμού και η χρηματοδότηση μετατρέπονται σε εργαλεία πίεσης, η κυριαρχία παύει να είναι αφηρημένη έννοια και γίνεται πρακτική ικανότητα.
Η Ελλάδα γνωρίζει τι σημαίνει οικονομική εξάρτηση χωρίς επαρκείς εναλλακτικές και τι σημαίνει γεωπολιτική πίεση χωρίς ισχυρή αποτρεπτική βάση. Υπό αυτή την έννοια, η ανάλυση Κάρνεϊ λειτουργεί περισσότερο ως υπόμνηση παρά ως μάθημα.
Ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική περίπτωση έχει και η έμφαση που έδωσε ο Μαρκ Κάρνεϊ στον ρόλο των μεσαίων δυνάμεων. Η Ελλάδα, όπως και πολλές
άλλες χώρες, δεν μπορεί να διαπραγματεύεται αποτελεσματικά μόνη της απέναντι σε ισχυρότερους παίκτες, ούτε να βασίζεται αποκλειστικά σε διμερείς σχέσεις προστασίας.
Η ιδέα ότι η κυριαρχία ασκείται μέσα από ευέλικτες συμμαχίες –στην άμυνα, στην ενέργεια, στην περιφερειακή σταθερότητα– δεν είναι ξένη προς την ελληνική εμπειρία των τελευταίων ετών (ενδεικτική είναι στρατηγική σχέση Ελλάδος - Ισραήλ). Η διαφορά είναι ότι ο Κάρνεϊ τη διατυπώνει όχι ως συγκυριακή τακτική, αλλά ως δομικό στρατηγικό μοντέλο για τον κόσμο που έρχεται.
Εξίσου κρίσιμο είναι το μήνυμα ότι η στρατηγική αυτονομία δεν είναι πολιτικό σύνθημα, αλλά μακροχρόνια επένδυση. Για την Ελλάδα και την ΕΕ αυτό μεταφράζεται σε τρεις συγκεκριμένους άξονες: ενεργειακή ανθεκτικότητα, παραγωγική και βιομηχανική ανασυγκρότηση, και αξιόπιστη αμυντική ισχύ.
Χωρίς αυτά, η επίκληση αρχών και διεθνούς δικαίου κινδυνεύει να εκληφθεί όχι ως ηθικό πλεονέκτημα, αλλά ως ένδειξη αδυναμίας. Όπως το έθεσε ωμά ο ίδιος, τα κράτη κερδίζουν το δικαίωμα να υπερασπίζονται αξίες όταν έχουν μειώσει την ευαλωτότητά τους σε αντίποινα.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση συνολικά –και για την Ελλάδα ειδικότερα– ίσως το πιο ενοχλητικό αλλά και χρήσιμο στοιχείο της ομιλίας είναι η απόρριψη της νοσταλγίας.
Η προσδοκία ότι ο κόσμος θα επιστρέψει σε μια προβλέψιμη, φιλελεύθερη διεθνή τάξη λειτουργεί συχνά ως άλλοθι αδράνειας. Για μια χώρα που βρίσκεται σε περιοχή αυξημένης γεωπολιτικής τριβής, αυτή η αναμονή δεν είναι απλώς αφελής· είναι επικίνδυνη.
Η ομιλία του Μαρκ Κάρνεϊ έχει σημασία για την Ελλάδα γιατί επιβεβαιώνει κάτι που η ελληνική στρατηγική σκέψη συχνά αποφεύγει να πει καθαρά: ότι η ασφάλεια, η ευημερία και η κυριαρχία δεν εξασφαλίζονται με ρητορική προσήλωση σε κανόνες, αλλά με ισχύ, συμμαχίες και ρεαλισμό αξιών. Όχι κυνισμό, αλλά επίγνωση. Όχι απομόνωση, αλλά ανθεκτική διασύνδεση.
Σε έναν κόσμο όπου, όπως είπε χαρακτηριστικά, «αν δεν είσαι στο τραπέζι, είσαι στο μενού», η Ελλάδα και η ΕΕ δεν έχουν πλέον την πολυτέλεια να προσποιούνται πως όλα βαίνουν καλώς, όταν οι αναθεωρητικές πολιτικές δεν εκφράζονται μόνο από χώρες όπως η Ρωσία η Τουρκία αλλά και από την ηγεσία των ΗΠΑ.
