Η επίθεση στους Δίδυμους Πύργους 25 χρόνια πριν πυροδότησαν ένα σεισμικό κύμα που φάνηκε να διαλύει την παγκόσμια τάξη πραγμάτων.
Αυτός είναι πλέον «ένας διαφορετικός κόσμος», προειδοποιούσε το Κογκρέσο ο τότε πρόεδρος Τζορτζ Ουάσινγκτον Μπους. «Υπήρχε η εποχή πριν από την 11η Σεπτεμβρίου και η εποχή μετά από αυτήν», σχολίαζε ο υπουργός Εξωτερικών Κόλιν Πάουελ.
Είχαν δίκιο, γράφει ο John Bussey στην Wall Street Journal, που όμως διατηρεί μια ένσταση. Οι επιθέσεις ήταν μια μνημειώδης τραγωδία. Η παγκόσμια τάξη πραγμάτων πράγματι άλλαξε. Αλλά ήταν όσα ακολούθησαν - η αντίδραση των ΗΠΑ στην 11η Σεπτεμβρίου και όχι η ίδια η τρομοκρατία - που έκαναν τη διαφορά.
Η 11η Σεπτεμβρίου σηματοδότησε μια σοκαριστικά επιτυχημένη επίθεση από μια μη κρατική και σχετικά μικρή ομάδα Ισλαμιστών μαχητών. Οι ΗΠΑ, ωστόσο, εξαπέλυσαν μια κολοσσιαία στρατιωτική απάντηση: τον «Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας». Επιτέθηκαν σε δύο χώρες, η μία εκ των οποίων δεν είχε καμία εμπλοκή με την 11η Σεπτεμβρίου. Η ρητορική ήταν τόσο σαρωτική που η Ουάσινγκτον δανείστηκε ορολογία από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Ψυχρό Πόλεμο. Η Αμερική βρισκόταν πλέον αντιμέτωπη με έναν «Άξονα του Κακού».
{https://www.youtube.com/watch?v=a1tnRhIpzqQ}
Απορροφημένες από τον Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας, οι ΗΠΑ είχαν λιγότερη δυναμική να διαχειριστούν άλλες παγκόσμιες προτεραιότητες, όπως την καθοριστική άνοδο της Κίνας και μια ολοένα και πιο εχθρική Ρωσία. Αυτή η παραμέληση των μεταβαλλόμενων παγκόσμιων συσχετισμών ήταν που άλλαξε πραγματικά τον κόσμο.
Οι αμερικανοί ηγέτες ήταν «αναμφίβολα αποπροσανατολισμένοι» και «βρισκόμασταν συνεχώς εγκλωβισμένοι στον βάλτο των ατυχών περιπετειών μας στη Μέση Ανατολή», δήλωσε το 2019 ο Γουίλιαμ Μπερνς, ο οποίος υπηρέτησε σε πολλές κυβερνήσεις και αργότερα έγινε διευθυντής της CIA. «Φανταστείτε αν ένα μεγαλύτερο μέρος του χρόνου, της ενέργειας και των πόρων που δαπανήθηκαν στον Παγκόσμιο Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας είχε αντ' αυτού διατεθεί στη διαμόρφωση ενός θετικού οράματος για τον ρόλο της Αμερικής στην Ασία».
«Η Κίνα και η Ρωσία υποδέχτηκαν θετικά» τον Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας, έγραφε το 2008 ο αναλυτής Ρόμπερτ Κέιγκαν, «επειδή αποσπούσε τη στρατηγική προσοχή των Ηνωμένων Πολιτειών μακριά από αυτές».
Πολεμώντας στη Μέση Ανατολή, πιάστηκαν «στον ύπνο» στην Ευρώπη και την ανατολική Ασία
Ας θυμηθούμε τη θέση της Αμερικής λίγο πριν από την 11η Σεπτεμβρίου. Ήταν μια εποχή ισχύος και αισιοδοξίας. Οι ΗΠΑ είχαν κερδίσει τον Ψυχρό Πόλεμο και απολάμβαναν την παγκόσμια κυριαρχία. Η νίκη τους επί του Ιράκ στον Πρώτο Πόλεμο του Κόλπου εξακολουθούσε να αντηχεί: ένας αμερικανικός στρατός τόσο ισχυρός που μπορούσε να συντρίψει απειλές μακριά από την έδρα του, σε σύντομο χρονικό διάστημα και με ελάχιστες αμερικανικές απώλειες.
Αυτή η αισιόδοξη νοοτροπία διαμόρφωσε τη στρατηγική πριν από την 11η Σεπτεμβρίου. Πολλοί αμερικανοί ηγέτες πίστευαν ότι η ένταξη των εθνών στην παγκόσμια οικονομία θα τα έκανε να μοιάσουν περισσότερο στη Δύση και θα μείωνε την πιθανότητα να διεξάγουν πολέμους. Η Κίνα και η Ρωσία ήταν κεντρικής σημασίας σε αυτό το σχέδιο.
«Όσο περισσότερο εντάσσουμε την Κίνα στον κόσμο, τόσο περισσότερο ο κόσμος θα φέρει αλλαγή και ελευθερία στην Κίνα», δήλωνε ο πρόεδρος Μπιλ Κλίντον. Η Ουάσινγκτον πρωτοστάτησε στην ενσωμάτωση της Κίνας και καλωσόρισε τη Ρωσία στην ομάδα των εθνών G-7, μετατρέποντάς την σε G-8.
Υπήρχαν και πρακτικοί λόγοι: Η Κίνα είχε να διαθέσεις περισσότερους από ένα δισεκατομμύριο νέους καταναλωτές για τις αμερικανικές επιχειρήσεις. Η τεράστια προσφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου της Ρωσίας βοηθούσε στην τροφοδοσία της Ευρώπης και της παγκόσμιας οικονομίας.
Παρά την αισιοδοξία, οι προειδοποιήσεις δεν έλειπαν. «Δυστυχώς, μια πολιτική εμπλοκής είναι καταδικασμένη να αποτύχει», έγραφε ο αναλυτής Τζον Μέρσαϊμερ στο βιβλίο του «The Tragedy of Great Power Politics» το 2001. «Αν η Κίνα εξελιχθεί σε οικονομική υπερδύναμη, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα μετατρέψει την οικονομική της ισχύ σε στρατιωτική και θα προσπαθήσει να κυριαρχήσει στη Βορειοανατολική Ασία... Εν ολίγοις, η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι προορισμένες να γίνουν αντίπαλοι καθώς η ισχύς της Κίνας θα αυξάνεται».
Ο Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι, πρώην σύμβουλος εθνικής ασφαλείας των ΗΠΑ, ήταν εξίσου κατηγορηματικός στο βιβλίο του «Η Μεγάλη Σκακιέρα» το 1997: «Είναι επιτακτική ανάγκη να μην εμφανιστεί κανένας ευρασιατικός διεκδικητής ικανός να κυριαρχήσει στην Ευρασία και, κατά συνέπεια, να αμφισβητήσει την Αμερική».
Λίγο μετά την επίθεση στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου και το Πεντάγωνο, και τη συντριβή της πτήσης 93 της United κοντά στο Σάνκσβιλ της Πενσυλβάνια, οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Αφγανιστάν για να εξαρθρώσουν την Αλ Κάιντα, η οποία είχε οργανώσει τις επιθέσεις. Σε μια ιστορική αποτυχία των υπηρεσιών πληροφοριών, οι ΗΠΑ εισέβαλαν επίσης στο Ιράκ, εν μέρει για να κατασχέσουν όπλα μαζικής καταστροφής που τελικά δεν υπήρχαν.
{https://www.youtube.com/watch?v=YmhJ-pJRinE}
Ακολούθησαν δύο μακροχρόνιοι πόλεμοι, που στοίχισαν τη ζωή σε περισσότερους από 7.000 αμερικανούς στρατιώτες και εκατοντάδες χιλιάδες Αφγανούς και Ιρακινούς στρατιωτικούς, αστυνομικούς και πολίτες, σύμφωνα με μελέτη του Πανεπιστημίου Brown. Οι συρράξεις αυτές - ένας σύνθετος συνδυασμός πολέμου και οικοδόμησης θεσμών (nation-building) - κόστισαν στις ΗΠΑ τρισεκατομμύρια δολάρια και προκάλεσαν αναταραχή στη Νότια Ασία και τη Μέση Ανατολή.
Απορρόφησαν επίσης μεγάλο μέρος της προσοχή διαδοχικών αμερικανικών κυβερνήσεων. Η εξωτερική πολιτική συνεχίστηκε σε πολλά μέτωπα, αλλά καθώς ο κόσμος διολίσθαινε ξανά στον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων, οι ΗΠΑ φάνηκαν να καταλαμβάνονται εξ απήνης.
«Ενώ οι ΗΠΑ είχα εμπλακεί στη Μέση Ανατολή και τη Νότια Ασία... η γεωπολιτική ισορροπία μετατοπίστηκε εις βάρος των ΗΠΑ τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ανατολική Ασία, εξαιτίας της ανάδυσης μιας πιο επιθετικής Ρωσίας και μιας πιο ικανής και διεκδικητικής Κίνας», έγραψε το 2021 ο Ρίτσαρντ Χάας, πρώην επικεφαλής του Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων (CFR).
Όταν η Ρωσία εισέβαλε στη Γεωργία (επί προεδρίας Τζορτζ Μπους) και στη συνέχεια κατέλαβε την Κριμαία (επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα), οι απαντήσεις της Δύσης απέτυχαν να αποτρέψουν τον περαιτέρω επεκτατισμό. Η Ρωσία εξαπέλυσε αργότερα πόλεμο πλήρους κλίμακας κατά της Ουκρανίας. Πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι η Δύση έπρεπε να είχε επιβάλει πολύ αυστηρότερες κυρώσεις στη Ρωσία και να είχε εξοπλίσει καλύτερα τους ευάλωτους γείτονές της.
«Ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας είναι το αποτέλεσμα μιας αποτυχημένης αποτροπής», γράφει ο Μπεν Χότζες, πρώην διοικητής των αμερικανικών δυνάμεων στην Ευρώπη. «Δεν είμασταν έτοιμοι ούτε ενωμένοι στο να αναγνωρίσουμε ότι η Ρωσία αποτελούσε πραγματική απειλή».
Το Κινεζικό Σοκ
Όσον αφορά την Κίνα, στο μεταξύ είχε λάβει χώρα μια αληθινή γεωπολιτική καμπή, η οποία δεν σχετιζόταν με την τρομοκρατία. Συνέβη στις 11 Δεκεμβρίου 2001, την ώρα που οι ΗΠΑ βομβάρδιζαν τις σπηλιές της Τορά Μπορά στο Αφγανιστάν και ο πρόεδρος Μπους ηγείτο μιας παγκόσμιας τελετής για τη συμπλήρωση τριών μηνών από την 11η Σεπτεμβρίου.
Εκείνη την ημέρα, η Κίνα εντάχθηκε επίσημα στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ).
Η είσοδος της Κίνας στον ΠΟΕ, την οποία υποστήριξαν θερμά η Ουάσινγκτον και ο αμερικανικός επιχειρηματικός κόσμος, άνοιξε περαιτέρω την οικονομία της χώρας στο παγκόσμιο εμπόριο και της έδωσε μεγαλύτερη πρόσβαση στις ξένες αγορές. Ο αντίκτυπος ήταν άμεσος. Τα κινεζικά προϊόντα κατέκλυσαν τις διεθνείς αγορές. Ξένες εταιρείες συρρέουν στην Κίνα, μεταφέροντας παραγωγικές δραστηριότητες σε αυτή τη ζώνη χαμηλότερου κόστους. Εργοστάσια στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες έκλεισαν και θέσεις εργασίας χάθηκαν.
Οι αντιδράσεις από εταιρείες και κυβερνήσεις άρχισαν να αυξάνονται: Υποστήριζαν πως η Κίνα έκλεβε πνευματική ιδιοκτησία, πίεζε ξένες εταιρείες να μεταφέρουν τεχνογνωσία ως αντάλλαγμα για την πρόσβαση στην αγορά της, χειραγωγούσε το νόμισμά της για να ενισχύσει τις εξαγωγές, επιδοτούσε τις κρατικές της βιομηχανίες δίνοντάς τους αθέμιτο πλεονέκτημα και παραβίαζε ή παρέκαμπτε τις δεσμεύσεις της στον ΠΟΕ.
{https://www.youtube.com/watch?v=lpI575rjPEM}
Η ταχύτητα της ανόδου της Κίνας εξέπληξε ολόκληρο τον πλανήτη. Οι ετήσιες εξαγωγές αγαθών εκτοξεύτηκαν στα 3,58 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2024, από 266 δισεκατομμύρια δολάρια το 2001. Το μερίδιό της στις παγκόσμιες εξαγωγές αυξήθηκε στο 15% από 4%. Οι οικονομικοί αναλυτές ονόμασαν αυτή τη δομική αναταραχή «Το Κινέζικο Σοκ».
Μαζί με τον οικονομικό πλούτο ήρθε και η στρατιωτική ισχύς. Η Κίνα στρατιωτικοποίησε τη Νότια Κινεζική Θάλασσα, κατασκευάζοντας τεχνητά νησιά και φυλάκια και αμφισβητώντας τους γείτονές της. Έθεσε σε λειτουργία το πρώτο της αεροπλανοφόρο το 2012, το δεύτερο το 2019 και το τρίτο το 2025. Στην πρόσφατη συνάντησή τους στο Πεκίνο, ο κινέζος ηγέτης Σι Τζινπίνγκ προειδοποίησε τον πρόεδρο Τραμπ για τους κινδύνους της «Παγίδας του Θουκυδίδη» - μια γεωπολιτική θεωρία που περιγράφει τον κίνδυνο σύγκρουσης όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί την κυριαρχία μιας ήδη ισχυρής, καθιερωμένης υπερδύναμης
Η καθυστερημένη αντίδραση σε ένα παιχνίδι «χαμένο»
Πολλοί διπλωμάτες και αναλυτές υποστηρίζουν ότι οι ΗΠΑ, αποπροσανατολισμένες από τους πολέμους τους, έχασαν το μομέντουμ για να αντιμετωπίσουν την Κίνα και να διαχειριστούν την άνοδό της. Καθυστερήσαν να καταστείλουν τις εμπορικές πρακτικές της Κίνας μέσω των ρητρών διασφάλισης του ΠΟΕ και άλλων κυρώσεων. Θα μπορούσαν να είχαν δημιουργήσει εναλλακτικούς εμπορικούς συνασπισμούς και να καθυστερήσουν την ένταξη της Κίνας σε αυτούς μέχρι να αλλάξει συμπεριφορά. Η Αμερική θα έπρεπε να είχε ενισχύσει τη στρατιωτική της παρουσία και τις συμμαχίες της στον Ειρηνικό. Οι ίδιοι αναλυτές αναγνωρίζουν ότι η Κίνα θα άφηνε αργά ή γρήγορα το οικονομικό της αποτύπωμα· το ερώτημα ήταν πόσο γρήγορη και αποσταθεροποιητική θα ήταν αυτή η διαδικασία.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, αξιωματούχοι της κυβέρνησης Μπους απουσίαζαν από αρκετές σημαντικές περιφερειακές συνόδους στην Ασία, όπως αυτές του Συνδέσμου Κρατών της Νοτιοανατολικής Ασίας (ASEAN). «Πού είναι η αμερικανική ηγεσία;» διερωτήθηκε αξιωματούχος της Σιγκαπούρης σε συνέντευξή του το 2006.
Η κυβέρνηση Ομπάμα ανακοίνωσε τη μετατόπιση του στρατηγικού ενδιαφέροντος προς την Ασία και προσπάθησε να δημιουργήσει έναν εναλλακτικό εμπορικό συνασπισμό, την Εταιρική Σχέση του Ειρηνικού (TPP), που αρχικά απέκλειε την Κίνα. Μέχρι τότε, όμως, πολλοί αμερικανοί είχαν απογοητευτεί από τις εμπορικές συμφωνίες. Η εγχώρια πολιτική ακύρωσε τη συμμετοχή των ΗΠΑ στο σχέδιο.
Οι κυβερνήσεις Τραμπ και Μπάιντεν επέβαλαν δασμούς, ελέγχους εξαγωγών και ενέταξαν κινεζικές εταιρείες σε μαύρες λίστες. Όμως η Κίνα είχε προσπεράσει προ πολλού το σημείο καμπής. Το μοντέλο του κρατικού καπιταλισμού της, το τεράστιο βιομηχανικό οικοσύστημα, ο μακροπρόθεσμος επενδυτικός ορίζοντας και η ικανότητά της να παρακάμπτει τους δυτικούς περιορισμούς είχαν γίνει υπερβολικά αποτελεσματικά. Η ανάπτυξή της συνεχίστηκε.
Φυσικά, η τροχιά της Κίνας είχε τεθεί σε κίνηση δεκαετίες πριν από την 11η Σεπτεμβρίου, όταν ξεκίνησε την οικονομική φιλελευθεροποίηση το 1978. Η Ουάσινγκτον δεν ήταν η μόνη που βοήθησε την Κίνα να οικοδομήσει την οικονομική της ισχύ τα επόμενα χρόνια. Ίσως η μεγαλύτερη κινητήριος δύναμη καθ' όλη τη διάρκεια να ήταν οι ίδιες οι δυτικές επιχειρήσεις.
«Για τρεις δεκαετίες», έγραψε τον Μάιο ο Shane Tedjarati, πρώην στέλεχος των εταιρειών Honeywell και Deloitte στην Κίνα, «οι δυτικές πολυεθνικές ακολούθησαν μια στρατηγική που ήταν λογική από τρίμηνο σε τρίμηνο, αλλά συσσωρευτικά αυτοκαταστροφική: τη συστηματική μεταφορά παραγωγικής ικανότητας, επιχειρησιακής τεχνογνωσίας, μηχανικής πειθαρχίας και έμμεσης πρόσβασης στην αγορά προς την Κίνα, με αντάλλαγμα χαμηλότερο κόστος, υψηλότερα περιθώρια κέρδους και βραχυπρόθεσμες αποδόσεις στους μετόχους». Το επώδυνο αποτέλεσμα: «δημιούργησαν τους ίδιους τους ανταγωνιστές που τώρα χτυπούν την πόρτα μας».
Το τέλος της παγκοσμιοποίησης όπως την ξέραμε
Η αδυναμία της Αμερικής να διαχειριστεί τις συνέπειες της ανόδου της Κίνας τροφοδότησε το ρήγμα στην παγκόσμια τάξη πραγμάτων κι έφερε την οργή των ΗΠΑ ενάντια στην παγκοσμιοποίηση. Οι πόλεμοι, η μετανάστευση και μια αλληλένδετη χρηματοπιστωτική κρίση που ανάγκασε εκατομμύρια Αμερικανούς να χάσουν τα σπίτια τους επιδείνωσαν περαιτέρω το πολιτικό κλίμα. Έως το 2025, μόλις το 17% των Αμερικανών εμπιστευόταν την κυβέρνηση ότι πράττει το σωστό, σύμφωνα με το Pew Research Center.
Αυτή η δυσαρέσκεια τροφοδότησε ένα υπόγειο ρεύμα απομονωτισμού και εθνικισμού, ενισχύοντας την άνοδο του κινήματος «America First» του Ντόναλντ Τραμπ. Πολλοί υποστηρικτές του MAGA αμφισβητούν ή απορρίπτουν μεγάλο μέρος της υφιστάμενης πολυμέρειας, που βασίζεται σε κανόνες της παγκόσμιας τάξης - το ΝΑΤΟ, τις ευρωπαϊκές συμμαχίες, τον ΠΟΕ - θεωρώντας ότι δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους.
Τίποτα από αυτά δεν είναι εντελώς νέο. Ο αυτοματισμός, η εξωτερική ανάθεση εργασιών (outsourcing) και ο ξένος ανταγωνισμός μετασχημάτιζαν ήδη την εργατική τάξη της Αμερικής, όταν η απασχόληση στη βιομηχανία κορυφωνόταν το 1979. Οι θέσεις εργασίας μεταφέρονταν στο Μεξικό, την Ταϊβάν και άλλες αγορές φθηνότερου εργατικού δυναμικού. Το «Ιαπωνικό Σοκ» είχε πλήξει την αμερικανική αυτοκινητοβιομηχανία πριν από το «Κινεζικό Σοκ».
{https://www.youtube.com/watch?v=C9fKcPWwbXU}
Ωστόσο, η δυσαρέσκεια απέκτησε ισχυρότερη πολιτική φωνή στα χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Παρόμοια αναταραχή, τροφοδοτούμενη εν μέρει από την άνοδο της Κίνας, εξαπλώθηκε στην Ευρώπη, φέρνοντας μαζί της την άνοδο του ευρωσκεπτικισμού και της ξενοφοβίας. Ο λόγος κατά της παγκοσμιοποίσης έγινε παγκόσμιος.
Όσοι έζησαν τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου αισθάνονται ότι εκείνη η ημέρα συγκλόνισε τον κόσμο. Πράγματι τον συγκλόνισε - κυρίως μέσα από τις αποφάσεις που έλαβε η Αμερική στη συνέχεια, αλλά και από τις παρεμβάσεις που παρέλειψε.
Ο νέος αιώνας κυριαρχείται από τις ίδιες δυνάμεις που υπήρχαν από καιρό. Η παγκοσμιοποίηση, οι κοινωνικές ανατροπές και ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων είναι τεκτονικές μετατοπίσεις που βρίσκονταν σε εξέλιξη πριν από τις τρομοκρατικές επιθέσεις. Η 11η Σεπτεμβρίου από μόνη της δεν δημιούργησε αυτή τη νέα παγκόσμια τάξη. Όμως η ημέρα εκείνη και ο απόηχός της διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο - έναν ρόλο που σημαδεύτηκε από (τουλάχιστον) μια τραγωδία, εσφαλμένους υπολογισμούς και σοβαρές συνέπειες.
