Μια έρευνα στο σπήλαιο Μπάσουρα στη βορειοδυτική Ιταλία έφερε στο φως νέα στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι της Ύστερης Ανώτερης Παλαιολιθικής Εποχής μετακινούνταν σε βαθιά υπόγεια περάσματα πριν από περίπου 14.400 χρόνια.
Οι ερευνητές συνδύασαν μελέτες γύρης, ανάλυση κάρβουνου, αρχαιολογικές ανασκαφές και πειραματικές δοκιμές για να αναπαραστήσουν τις μεθόδους φωτισμού που χρησιμοποίησε μια μικρή ομάδα επισκεπτών της Επιγραβέττιας περιόδου, των οποίων τα αποτυπώματα σώζονται ακόμα στο εσωτερικό του σπηλαίου.
Το σπήλαιο Μπάσουρα, που βρίσκεται κοντά στην πόλη Τοϊράνο της Λιγουρίας, συγκαταλέγεται μεταξύ των σημαντικότερων προϊστορικών σπηλαιολογικών τοποθεσιών στην Ιταλία. Το σπήλαιο διατηρεί ένα μονοπάτι από απολιθωμένα ανθρώπινα αποτυπώματα, ίχνη που άφησε ένας κυνίδης (ζώο της οικογένειας των σκύλων/λύκων) που συνόδευε την ομάδα, σημάδια από κάρβουνο σε τοίχους και οροφές, καθώς και μεγάλα αποθέματα καταλοίπων από αρκούδες των σπηλαίων.
Οι αρχαιολόγοι μελέτησαν για πρώτη φορά την τοποθεσία κατά τη δεκαετία του 1950. Οι πρώτοι ερευνητές απέδωσαν τα αποτυπώματα σε Νεάντερταλ, αν και η μετέπειτα ραδιοχρονολόγηση τοποθέτησε την επίσκεψη πολύ αργότερα, κατά την Επιγραβέττια περίοδο, στο τέλος της τελευταίας Εποχής των Παγετώνων.
Το 2016, το διεπιστημονικό πρόγραμμα «Bàsura Revisited» ξεκίνησε μια νέα φάση έρευνας. Ένας από τους στόχους επικεντρώθηκε στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι προϊστορικοί επισκέπτες κινούνταν σε ένα σύστημα σπηλαίων που εκτείνεται σε μήκος περίπου 800 μέτρων. Οι ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν σε μια περιοχή γνωστή ως «Αίθουσα των Μυστηρίων», όπου είχαν τεκμηριωθεί προηγουμένως αποτυπώματα, σημάδια από δάχτυλα και ίχνη άνθρακα.
Οι ερευνητές συνέλεξαν δείγματα γύρης από ιζήματα και εξέτασαν θραύσματα άνθρακα που ανακτήθηκαν από τα ανώτερα στρώματα του αποθέματος. Το αρχείο της γύρης δείχνει ένα τοπίο στο οποίο κυριαρχούσε η ανοιχτή βλάστηση της στέπας, διάσπαρτη με δάση πεύκων. Φυτά που σχετίζονται με ψυχρά και ξηρά περιβάλλοντα, συμπεριλαμβανομένης της Αρτεμισίας (Artemisia) και αρκετών μελών της οικογένειας της μαργαρίτας, εμφανίζονταν συχνά στα δείγματα. Η γύρη των δέντρων εντοπίστηκε σε μικρότερες ποσότητες. Η πλειονότητα της δενδρώδους γύρης ανήκε στη δασική πεύκη (Scots pine) και σε συγγενικά είδη πεύκου.
Drawing: D. Arobba. Credit: Arobba et al., Quaternary International (2026); CC BY 4.0
Η ομάδα βρήκε στοιχεία που υποδηλώνουν ότι το μεγαλύτερο μέρος της γύρης μεταφέρθηκε στο σπήλαιο μέσω των αρκούδων των σπηλαίων. Προηγούμενες μελέτες είχαν εντοπίσει απολιθωμένα υπολείμματα τριχών, φυτικούς ιστούς και φυτόλιθους που διατηρούνταν μέσα στα ιζήματα. Οι αρκούδες που κινούνταν στο γύρω τοπίο πιθανότατα μετέφεραν κόκκους γύρης στο τρίχωμά τους πριν εισέλθουν στο σπήλαιο για να πέσουν σε χειμερία νάρκη. Η διείσδυση του νερού από το εξωτερικό του σπηλαίου συνέβαλε επίσης στη συσσώρευση φυτικού υλικού.
Τα κατάλοιπα του κάρβουνου προσέφεραν άμεσες ενδείξεις για την ανθρώπινη δραστηριότητα. Οι αρχαιολόγοι ταυτοποίησαν 56 θραύσματα άνθρακα από την Αίθουσα των Μυστηρίων. Περισσότερα από τα μισά ανήκαν στο είδος Pinus sylvestris (δασική πεύκη) ή σε παρόμοια είδη πεύκου. Τα περισσότερα κομμάτια προέρχονταν από νεαρά κλαδιά με διάμετρο μικρότερη από δύο ή τρία εκατοστά. Μόνο ένα μικρό ποσοστό προερχόταν από μεγαλύτερα ξύλα.
Αυτά τα αποτελέσματα αμφισβήτησαν μια μακροχρόνια ερμηνεία. Οι παλαιότεροι ερευνητές είχαν υποθέσει ότι οι προϊστορικοί επισκέπτες μετέφεραν μεγάλους πυρσούς φτιαγμένους από χοντρά κλαδιά. Τα νέα στοιχεία δείχνουν μια διαφορετική λύση. Τα απανθρακωμένα υπολείμματα υποδηλώνουν ότι οι άνθρωποι βασίζονταν σε μικρά κλαδιά πεύκου, τα οποία συνέλεγαν από ζωντανά δέντρα και τα προετοίμαζαν για χρήση ως φορητές πηγές φωτός.
Για να ελέγξουν αυτή την πιθανότητα, οι ερευνητές πραγματοποίησαν μια σειρά πειραμάτων σε ένα γειτονικό σπήλαιο με περιβαλλοντικές συνθήκες παρόμοιες με εκείνες του Μπάσουρα. Κλαδιά δασικής πεύκης που αντιστοιχούσαν στα αρχαιολογικά δείγματα ξεράθηκαν και κάηκαν υπό ελεγχόμενες συνθήκες. Στις δοκιμές συμμετείχαν πέντε άτομα, αντικατοπτρίζοντας τον αριθμό των ατόμων που είχαν ταυτοποιηθεί από τις μελέτες των αποτυπωμάτων.
Credit: Arobba et al., Quaternary International (2026), CC BY 4.0
Τα πειράματα μέτρησαν τη διάρκεια της φλόγας, την ορατότητα, την κατανάλωση καυσίμου και την ευκολία μετακίνησης μέσα από σκοτεινά περάσματα. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι δύο αναμμένα κλαδιά πεύκου παρείχαν αρκετό φως για μια ομάδα πέντε ατόμων που κινούνταν σε σειρά (ο ένας πίσω από τον άλλον). Μόλις τα μάτια των συμμετεχόντων προσαρμόστηκαν στο σκοτάδι, η ορατότητα εκτεινόταν σε περίπου δέκα μέτρα. Οι μικρές φλόγες παρήγαγαν λίγο καπνό και μείωναν την αντανάκλαση σε σύγκριση με τους μεγαλύτερους πυρσούς.
Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι η ασφαλέστερη διάταξη περιλάμβανε την τοποθέτηση μιας πηγής φωτός κοντά στο μπροστινό μέρος της ομάδας και μιας άλλης στο πίσω μέρος. Τα μέλη της ομάδας διατηρούσαν επαφή τοποθετώντας το χέρι τους στον ώμο του προπορευόμενου, κάτι που τα βοηθούσε να κινούνται μέσα από στενά περάσματα και γύρω από τους σχηματισμούς του σπηλαίου.
Η κατανάλωση καυσίμου αποδείχθηκε σχετικά χαμηλή. Ένα αναμμένο κλαδί έχανε περίπου τέσσερα εκατοστά μήκους ανά λεπτό κατά τη διάρκεια της κίνησης στο σπήλαιο. Με βάση αυτές τις μετρήσεις, οι ερευνητές υπολόγισαν ότι μια ομάδα που ταξίδευε από την είσοδο προς την Αίθουσα των Μυστηρίων και πίσω θα χρειαζόταν περίπου είκοσι κλαδιά πεύκου μήκους περίπου τριάντα εκατοστών. Ολόκληρο το ταξίδι διήρκεσε πιθανότατα γύρω στις δύο ώρες.
Τα πειράματα απέδωσαν ακόμα ένα σημαντικό αποτέλεσμα. Τα σημάδια από κάρβουνο που έμειναν στους τοίχους του σπηλαίου κατά τη διάρκεια των δοκιμών έμοιαζαν πολύ με τα ίχνη που έχουν διατηρηθεί στο εσωτερικό του σπηλαίου Μπάσουρα. Μικρά θραύσματα άνθρακα συσσωρεύτηκαν επίσης κάτω από αυτά τα σημάδια, ταιριάζοντας με το αρχαιολογικό μοτίβο που τεκμηριώθηκε κατά τη διάρκεια των ανασκαφών.
Σύμφωνα με τη μελέτη, τα μικρά κλαδιά πεύκου προσέφεραν μια αποτελεσματική λύση για τις υπόγειες μετακινήσεις. Καιγόντουσαν αρκετά ώστε να υποστηρίξουν παρατεταμένη κίνηση, παρήγαγαν περιορισμένο καπνό και μείωναν τις απαιτήσεις σε καύσιμα. Τα στοιχεία από τις αναλύσεις γύρης και κάρβουνου δείχνουν ότι τα πεύκα αποτελούσαν σημαντικό μέρος του τοπικού περιβάλλοντος, καθιστώντας το κατάλληλο ξύλο εύκολα διαθέσιμο στις ομάδες της Επιγραβέττιας περιόδου που ζούσαν στην περιοχή.
Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης αρκετά θραύσματα κάρβουνου παγιδευμένα μέσα σε έναν αναπτυσσόμενο σπηλαιόθεμο (σταλακτιτικό υλικό) σε άλλο σημείο του σπηλαίου. Οι ραδιοχρονολογήσεις έδειξαν ότι αυτά τα δείγματα ανήκουν σε διαφορετικές περιόδους από το περίφημο μονοπάτι των αποτυπωμάτων. Η προέλευσή τους παραμένει αβέβαιη, αν και υποδηλώνουν επιπλέον επεισόδια ανθρώπινης παρουσίας μέσα στο σπήλαιο, πολύ μετά το τέλος του ταξιδιού που καταγράφηκε από τα αποτυπώματα.
Πηγή: archaeologymag.com
