Όταν μια αντιπροσωπεία κορυφαίων Ευρωπαίων υπουργών και αξιωματούχων προσγειώθηκε στην καλοκαιρινή ζέστη της Λιβύης για να συζητήσει το μεταναστευτικό με έναν υποστηριζόμενο από τη Ρωσία πολέμαρχο, διαπίστωσαν ότι είχαν πέσει σε πολιτική παγίδα, που έφερε την υπογραφή του Χαλίφα Χαφτάρ.
Περιμένοντας στο αεροπλάνο στη Βεγγάζη, ο επίτροπος Μετανάστευσης της Ε.Ε. Μάγκνους Μπρούνερ, μαζί με ανώτερους υπουργούς από την Ιταλία, την Ελλάδα και τη Μάλτα, ανακάλυψαν ότι οι συνομιλίες που είχαν προγραμματίσει με τον Χαλίφα Χαφτάρ είχαν καταστραφεί. Χωρίς τη σύμφωνη γνώμη των Ευρωπαίων, δύο ανώτεροι υπουργοί από τη διοίκηση του Χάφταρ στα ανατολικά της χώρας είχαν εμφανιστεί, επίσης, για να τους συναντήσουν.
Το πρόβλημα ήταν ότι αυτή η «κυβέρνηση» της Ανατολικής Λιβύης δεν αναγνωρίζεται ως νόμιμη από τα Ηνωμένα Έθνη — και η συνάντηση με υπουργούς του Χαφτάρ θα ισοδυναμούσε με την έμμεση αναγνώρισή τους από την Ε.Ε. Αυτό, σύμφωνα με πολλούς Ευρωπαίους αξιωματούχους, ήταν εξ αρχής ο στόχος του Χαφτάρ. Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα διπλωματικό φιάσκο, που όμοιό του δεν υπήρξε.
Όλα αυτά οδήγησαν στον έντονο εκνευρισμό του Χαφτάρ, ο οποίος τους πέταξε έξω από την πόλη, χωρίς να διεξαχθεί καμία συνομιλία για το μεταναστευτικό. Η απόπειρα της Ε.Ε. να ασχοληθεί με τα κυκλώματα διακίνησης ανθρώπων που δρουν στη Μεσόγειο κατέρρευσε, ενώ αξιωματούχοι και από τις δύο πλευρές αλληλοκατηγορούνταν για το χάος που δημιουργήθηκε.
Βάσει των συνεντεύξεων που διεξήχθησαν με πολλά άτομα που γνωρίζουν εκ των έσω τι συνέβη την Τρίτη και μίλησαν στο POLITICO υπό τον όρο της ανωνυμίας, αποκαλύπτεται όλο το παρασκήνιο της διαφωνίας που εκτροχίασε την αποστολή της Ε.Ε. για την επίλυση της κρίσης στα νότια σύνορά της.
Πίσω από όλα αυτά κρύβεται μια βαθύτερη προειδοποίηση για την Ευρώπη, με την υποψία ότι η Ρωσία του Βλαντιμίρ Πούτιν βρίσκει νέους τρόπους να προκαλέσει προβλήματα στην περιοχή.
«Ομάδα της Ευρώπης»
Είναι γεγονός πως η διαχείριση του μεταναστευτικού αποτελεί ένα μείζον ζήτημα για την Ε.Ε., ενώ η αντιμετώπιση της διαδρομής από τη Βόρεια Αφρική προς την Ελλάδα και την Ιταλία αποτελεί εδώ και χρόνια μια από τις δυσκολότερες δοκιμασίες για τις Βρυξέλλες.
Το ταξίδι του Μπρούνερ είχε ως στόχο να δείξει αυτό που οι αξιωματούχοι της Ε.Ε. θέλουν να αποκαλούν «Ομάδα της Ευρώπης» εν δράσει, αντιμετωπίζοντας τη μεταναστευτική κρίση. Η «Ομάδα της Ευρώπη» αποτελεί ορολογία των Βρυξελλών για μια συνδυασμένη διπλωματική επίδειξη δύναμης κατά την οποία τα πιο ισχυρά θεσμικά όργανα της Ε.Ε. - όπως η Επιτροπή και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων - συνεργάζονται με τις χώρες μέλη «ώστε η κοινή εξωτερική δράση να γίνει κάτι περισσότερο από το άθροισμα των μερών της».
Ο Μπρούνερ επιβιβάστηκε σε αεροπλάνο μαζί με τον Έλληνα Υπουργό Μετανάστευσης Θάνο Πλεύρη, τον Ιταλό Υπουργό Εσωτερικών Ματέο Πιαντεντόζι και τον Μαλτέζο Υπουργό Εσωτερικών Μπάιρον Καμιλέρι. Ο πρώτος τους προορισμός στη Λιβύη ήταν η Τρίπολη, έδρα της διεθνώς αναγνωρισμένης Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας.
Αν και δεν επιτεύχθηκε καμία συμφωνία για το μεταναστευτικό, η συζήτηση στην Τρίπολη ήταν εγκάρδια και η συνάντηση εξελίχθηκε ομαλά και όπως είχε προγραμματιστεί.
Έπειτα, όμως, προσγειώθηκαν στο διεθνές αεροδρόμιο Μπενίνα της Βεγγάζης — και τότε ξεκίνησαν τα προβλήματα.
Ο σημασία του απεσταλμένου
Ο πρέσβης της Ε.Ε. Νίκολα Ορλάντο που έγινε ευρύτερα γνωστός στη διπλωματική σκηνή της Λιβύης με το ξυρισμένο κεφάλι, τα γυαλιά με τετράγωνο σκελετό και τα κομψά, ναυτικά μπλε κοστούμια, φαίνεται ναι γνωρίζει από καιρό τα θέματα της χώρας, καθώς στο παρελθόν είχε διατελέσει αναπληρωτής πρέσβης της Ιταλίας στην Τρίπολη και ήταν στα καθήκοντά του να οργανώσει τις συναντήσεις.
Ο Ορλάντο και οι σύντροφοί του γνώριζαν τους κινδύνους που συνεπάγεται η συναλλαγή με τον Χαφτάρ: Ο πολέμαρχος ελέγχει τον Εθνικό Στρατό της Λιβύης και είναι de facto κυβερνήτης της ανατολικής Λιβύης από το 2017, διοικώντας την περιοχή ως στρατιωτική δικτατορία, με κάποια υποστήριξη από τη Ρωσία. Η Ε.Ε. δεν είχε ποτέ θεσμική σχέση με τη διοίκησή του.
Όταν το ευρωπαϊκό αεροπλάνο σταμάτησε στον διάδρομο της Βεγγάζης και τους υποδέχτηκαν απροειδοποίητα δύο υπουργοί του Χαφτάρ, ο Ορλάντο βρέθηκε στο στόχαστρο.
Οι υπουργοί της Ιταλίας, της Ελλάδας και της Μάλτας τού είπαν να κατέβει μόνος του από το αεροπλάνο και να πάει να μιλήσει με την πλευρά του Χάφταρ. Όλοι συμφώνησαν ότι, σε καμία περίπτωση, δεν έπρεπε να φωτογραφηθούν οι Ευρωπαίοι υπουργοί και αξιωματούχοι με τους εκπροσώπους του Χαφτάρ — γιατί κάτι τέτοιο θα έστελνε ένα διεθνές μήνυμα πως η Ε.Ε. αναγνώριζε μια διοίκηση που η πλειονότητα της διεθνούς κοινότητας δεν θεωρεί νόμιμη.
Ο Ορλάντο προχώρησε μόνος του για να συνομιλήσει αυτοπροσώπως με τους δύο υπουργούς της Ανατολικής Λιβύης και τηλεφωνικά με το γραφείο του Χαφτάρ.
Τελικά, του διαβεβαίωσαν ότι οι Ευρωπαίοι —που στο μεταξύ παρέμεναν μέσα στο αεροπλάνο— μπορούσαν να αποβιβαστούν και να περιμένουν, μακριά από τον ήλιο, στο πιο άνετο VIP σαλόνι του αεροδρομίου, με την υπόσχεση ότι δε θα τραβηχτούν φωτογραφίες.
Η αθέτηση των υποσχέσεων
Οι Λίβυοι φαίνεται πως αθέτησαν αμέσως τη δέσμευσή τους και άρχισαν να φωτογραφίζουν τους Ευρωπαίους και τους Λίβυους υπουργούς καθώς περίμεναν να μάθουν αν θα μπορούσαν να ξεκινήσουν οι συνομιλίες.
Καθώς το Ορλάντο συνέχισε να προσπαθεί να διασώσει την κατάσταση, έγινε σαφές ότι ο Χάφταρ δεν ήταν ευχαριστημένος. Ήθελε αυτή τη φωτογραφία με τους υπουργούς του να συναντούν μερικούς από τους πιο υψηλόβαθμους πολιτικούς της Ε.Ε., συμπεριλαμβανομένου του επιτρόπου Μπρούνερ.
Στο τέλος, η πλευρά της Ε.Ε. πρότεινε έναν συμβιβασμό. Παρά τις επιφυλάξεις τους για το καθεστώς της ανατολικής Λιβύης, θα προχωρούσαν στη διεξαγωγή μιας συνάντησης με παρόντες τους υπουργούς του Χαφτάρ- αλλά μόνο υπό τον όρο ότι δε θα δημοσιοποιούνταν καμία φωτογραφία που να δείχνει ότι αυτή είχε πραγματοποιηθεί.
Ο Χαφτάρ, σύμφωνα με τις πληροφορίες, εξοργίστηκε, κήρυξε τον Μπρούνερ «ανεπιθύμητο πρόσωπο» (persona non grata) και διέταξε όλους τους Ευρωπαίους να επιστρέψουν στο αεροπλάνο και να αποχωρήσουν.
Όπως είναι αναμενόμενο, αυτό το φιάσκο προκάλεσε άμεσα αλληλοκατηγορίες και επικρίσεις. Πώς μπόρεσε η ευρωπαϊκή πλευρά να επιτρέψει να βρεθεί σε μια τόσο ευάλωτη θέση, ώστε ο Χαφτάρ να τους παγιδεύσει με έναν φωτογραφικό φακό, επιδιώκοντας διεθνή αναγνώριση; Αν γνώριζαν ότι υπήρχαν τέτοιοι κίνδυνοι, γιατί δεν είχαν προετοιμαστεί καλύτερα;
«Μπαλάκι» οι ευθύνες
Οι ευθύνες στράφηκαν αμέσως προς τις Βρυξέλλες, με αξιωματούχους από τη Ρώμη και την Αθήνα να διαρρέουν ιδιωτικά ότι η ομάδα της Ε.Ε. «κρέμασε» τους υπόλοιπους.
Ακόμη και εντός των θεσμών της Ένωσης, υπήρξαν υπόγειες επικρίσεις, κυρίως προς την διπλωματική υπηρεσία της Ε.Ε., την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (EEAS), η οποία θεωρήθηκε υπεύθυνη για την κακή διαχείριση της αποστολής.
Σύμφωνα με ορισμένους εμπλεκόμενους, ήταν γνωστοί οι κίνδυνοι να στήσει παγίδα ο Χαφτάρ, αλλά αποφάσισαν να δοκιμάσουν την τύχη τους, ελπίζοντας ότι θα μπορέσουν να το λύσουν αυτοπροσώπως επί τόπου, αν κάτι πήγαινε στραβά.
«Οι Βρυξέλλες και οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι έχουν πλήρη επίγνωση ότι ο επίτροπος και οι υπουργοί έπεσαν σε παγίδα σε μια απέλπιδα προσπάθεια να κατευνάσουν τον Χάφταρ για τον εκβιασμό του με το μεταναστευτικό.Τώρα η Κομισιόν και η Ιταλία, που σκέφτηκαν την αποστολή τη χειρότερη δυνατή στιγμή, δέχονται επίθεση, με άλλους να αντιτίθενται σε περαιτέρω παραχωρήσεις και συνθηκολόγηση με τον Χαφτάρ, έναν σταθερό σύμμαχο της Ρωσίας», δήλωσε ένα πρόσωπο που γνωρίζει τη συζήτηση στις Βρυξέλλες.
Την Παρασκευή, η Επιτροπή επιβεβαίωσε ότι η «Ομάδα της Ευρώπης» θα προσπαθήσει ξανά. Η πρόεδρος της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν συμφώνησε με τους ηγέτες της Ιταλίας, της Ελλάδας και της Μάλτας να συνεχίσουν να πιέζουν, όταν συναντήθηκαν στο περιθώριο της συνόδου κορυφής για την υποστήριξη της Ουκρανίας στη Ρώμη την Πέμπτη.
Εκπρόσωπος της Επιτροπής δήλωσε ότι η πρόεδρος και οι άλλοι ηγέτες συμφώνησαν «να συνεχίσουν τις επαφές με τη Λιβύη και να συνεχίσουν την προσέγγιση της «Ομάδας της Ευρώπης», μεταξύ άλλων με την εκ νέου αποστολή της αντιπροσωπείας της στη Λιβύη για τη συνέχιση της επίσκεψης». Η ιδέα, σύμφωνα με τον εκπρόσωπο, θα ήταν να συνεργαστεί με «και τις δύο πλευρές» στη Λιβύη, με το υπονοούμενο ότι αυτό θα περιλάμβανε την ανατολική πλευρά που κυβερνάται από τον Χαφτάρ.
Δεν είναι ακόμη σαφές πότε ακριβώς θα πραγματοποιηθεί η νέα αποστολή, ούτε ποιοι θα την απαρτίζουν.
Ένας μεγάλος κίνδυνος είναι ότι η Ρωσία του Πούτιν βλέπει πλέον την ανατολική Λιβύη και τις μεταναστευτικές διαδρομές της στη Μεσόγειο ως μια ακαταμάχητη ευκαιρία για την αποσταθεροποίηση της Ε.Ε. Ο Χάφταρ έχει πραγματοποιήσει πολλαπλές συναντήσεις με Ρώσους υπουργούς και ο στρατός του έχει λάβει υποστήριξη από τον ρωσικό στρατό.
«Κανείς δεν ξέρει πραγματικά τι να κάνει», δήλωσε το ίδιο πρόσωπο που γνωρίζει τις συζητήσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω. «Αλλά είναι σαφές ότι ο κατευνασμός δε λειτουργεί και ότι ο Χαφτάρ θα συνεχίσει να ζητά περισσότερα, προωθώντας έτσι τα ρωσικά συμφέροντα στη Λιβύη με αντάλλαγμα μια χούφτα λιγότερους μετανάστες που θα προσγειωθούν στην Κρήτη».
