Το να επιχειρήσει κανείς να χωρέσει έναν αιώνα παρουσίας του Μίκη Θεοδωράκη σε ένα άρθρο ή σε ένα αφιέρωμα είναι σίγουρα ματαιοπονία. Ακόμη κι αν επιλέξει έναν από τα πεδία δραστηριοποίησής του πάλι στο ίδιο συμπέρασμα θα καταλήξει. Για να χρησιμοποιήσουμε μια προσφιλή στον ίδιο έκφραση θα ήταν σαν να προσπαθούσαμε να «χωρέσουμε ένα τάνκερ στη λίμνη των Ιωαννίνων». Είναι αναμφισβήτητα η πιο πληθωρική προσωπικότητα του 20ου (και όχι μόνο) αιώνα, κάθε του επιλογή, πράξη ή άποψη αποτελούσε γεγονός που επηρέαζε την κοινωνική ζωή.
Με δεδομένη αυτήν τη διαπίστωση κι έντονο φυσικά το στοιχείο της αφαίρεσης θα επιχειρήσουμε να σταθούμε στη δεκαετία 1958 -1967, στα χρόνια που ο Μίκης θα επηρεάσει καθοριστικά και την πολιτική και την πολιτιστική ζωή της χώρας δημιουργώντας μια ανεπανάληπτη διαλεκτική ενότητα μεταξύ των δύο αυτών πτυχών που λειτουργεί ως και τις μέρες μας, γεγονός που αποδεικνύεται από τον αριθμό και την ποικιλία των αφιερωμάτων και, κυρίως, από τη πρωτοφανή ανταπόκριση της κοινωνίας. Η παρουσία του στη δεκαετία αυτή θα χαρακτηριστεί από το διαλεκτικό σχήμα της συνέχειας και της τομής.
Μετά τη Μακρόνησο, όπου βασανίστηκε στα όρια της παράλυσης, το 1951 απολύεται οριστικά από τον στρατό και το 1954 μεταναστεύει στο Παρίσι και εγγράφεται στο Ωδείο. Σπουδάζει με τον Ολιβιέ Μεσιάν μουσική ανάλυση και διεύθυνση ορχήστρας με τον Εζέν Μπιγκό. Συνθέτει μουσική για το μπαλέτο της Λουντμίλα Τσέρινα, το Κόβεντ Γκάρντεν, το Μπαλέτο της Στουτγκάρδης και επίσης για τον κινηματογράφο. Το 1957 του απονέμεται το πρώτο βραβείο του Φεστιβάλ της Μόσχας από τον Σοστακόβιτς για το έργο του Σουίτα No 1 για πιάνο και ορχήστρα. Συγχρόνως συνθέτει έργα συμφωνικής μουσικής και μουσικής δωματίου. Όλοι περιμένουν την εμφάνιση ενός σημαντικού συνθέτη της κλασικής, όπως συνηθίσαμε να αποκαλούμε, μουσικής.
Ο «Επιτάφιος»
Όμως πρόκειται για τον Μίκη, σάρκα από τη σάρκα της ελληνικής κοινωνίας και του λαϊκού κινήματος, της μεγαλοσύνης και των αντιφάσεών τους. Όταν ήταν στο Παρίσι, το 1957, θα λάβει από τον Γιάννη Ρίτσο ένα αντίτυπο του «Επιτάφιου». Το εμβληματικό έργο, ο θρήνος της μάνας για τη δολοφονία του εργάτη Τάσου Τούση στα γεγονότα της Θεσσαλονίκης τον Μάη του 1936, είχε ανατυπωθεί το 1956. Όπως έγραφε στο αντίτυπο ο Ρίτσος «το βιβλίο τούτο κάηκε από τον Μεταξά στα 1938 κάτω από τους Στύλους του Ολυμπίου Διός».
Όπως εξομολογήθηκε ο ίδιος ο Μίκης, μια μέρα περιμένοντας στο αυτοκίνητο τη σύζυγό του, Μυρτώ, ξεφυλλίζει το βιβλίο του «Επιταφίου». Οι επαναστάσεις ξεκινούν από μικρές στιγμές: αρχίζει να μελοποιεί τα ποιήματα σημειώνοντας τις νότες στο περιθώριο των σελίδων. Μέσα σε λίγη ώρα είχε βρει τις βασικές μελωδίες και για τα 20 ποιήματα. Λογική συνέχεια, ας μην ξεχνούμε πως ο Ρίτσος τα 20 ποιήματα τα έγραψε μέσα σε λίγες ώρες και μάλιστα μέσα σε κρίση της φυματίωσής του.
Από δω και πέρα «της ιστορίας η ρόδα», για να θυμηθούμε πάλι τον Ρίτσο αρχίζει να κυλά γρήγορα. Τον Φεβρουάριο του 1960 θα επιστρέψει στην Ελλάδα, εν τω μεταξύ έχει στείλει το έργο στον Μάνο Χατζηδάκη που τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου θα το ενορχηστρώσει και θα το ηχογραφήσει με τη Νανά Μούσχουρη. Υπέροχο αισθητικά το αποτέλεσμα όμως εδώ θα αστράψει η καλλιτεχνική αλλά πρωτίστως η Πολιτική (το Π κεφαλαίο) μεγαλοφυία του Μίκη. Το Σεπτέμβρη κυκλοφορεί ο δικός του Επιτάφιος ηχογραφημένος στην Columbia με το Γρηγόρη Μπιθικώτση και στα σεγόντα την Καίτη Θύμη. Στα μπουζούκια ο Μανώλης Χιώτης, με το Γιάννη Καραμπεσίνη – σε κάποια τραγούδια.
Μιλάει ο ίδιος στην Ένωση Κρητών Φοιτητών:
«Η εκτέλεση του «Επιταφίου» με την Μούσχουρη μας δίνει έναν Επιτάφιο λυρικό, επιτάφιο αδελφής σε αδελφό και αγαπημένης σε αγαπημένο πιότερο, παρά μάνας σε γιό… Για μένα η φωνή του Μπιθικώτση έχει μια άλλη ομορφιά. Γιατί είναι ο καθένας μας που τραγουδάει με τη φωνή του. Είναι ο βαρκάρης, ο ζευγάς, ο σωφέρ, ο φοιτητής, ο φαντάρος, ο εμποράκος – είναι ο νεοέλληνας είτε μας αρέσει είτε δεν μας αρέσει. Κι αν ο πρώτος «Επιτάφιος» είναι λυρικός και επιθαλάμιος, ο δεύτερος είναι για τις αγορές και τα σοκάκια, εκεί που το παλικάρι λαχάνιασε και αγάπησε, πριν φάει μια σφαίρα στην καρδιά.»
Η αυτοκριτική του Ρίτσου, η απάντηση του Μίκη για τα μπουζούκια
Ακολουθεί πολιτικός και καλλιτεχνικός σεισμός: Άρθρα υπέρ και κατά, ακόμη κι ο Ρίτσος στην αρχή είναι επιφυλακτικός, όμως αργότερα θα αναγνωρίσει το λάθος του:
«Ήμουν λάθος! Ακριβώς εκεί ο Επιτάφιος συνάντησε τους απλούς ανθρώπους. Κι εκείνοι του δόθηκαν με τη σειρά τους. Κατάλαβαν το ποίημα. Το έκαναν δικό τους!»
Θα συναντήσει αντιδράσεις από τον δικό του κόσμο, την αριστερά. «Μπουζούκια και ρεμπέτες στα ποιήματα του Ρίτσου»; Τα «άγια τοις κυσί»! Ο Θεοδωράκης σε άρθρο του που δημοσιεύθηκε στο τεύχος 74-75 της «Επιθεώρησης Τέχνης» απαντά στους επικριτές του:
«Έχοντας συνειδητοποιήσει από πού προέρχεται ο «Επιτάφιος» οδηγήθηκα υπεύθυνα και σοβαρά στο λαϊκό περίβλημα και συνοδεία, δηλαδή στο μπουζούκι. Αυτό αν θέλετε υπήρξε και μια ανάγκη αλλά και ένα πείραμα. Η σκέψη μου είναι η εξής: Μπορούμε να πάρουμε ό,τι καλό υπάρχει στο μπουζούκι, ό,τι καλό υπάρχει στους ρυθμούς, στους μελωδικούς τρόπους στο στιλ της λαϊκής μουσικής και δίνοντάς του ένα καινούργιο να δώσουμε μια νέα ώθηση στο λαϊκό τραγούδι. Δε νομίζω πως υπάρχει μεγαλύτερη δόξα για ένα ποιητή από το να τραγουδιέται από το λαό. Υπάρχει λέξη μήπως, μέσα στον Μπιθικώτση που να μην λέγεται καθαρά, σωστά και με το αληθινό της συναισθηματικό νόημα; Έχετε καλό αισθητήριο, έχετε καλή θέληση; Πέστε μας τότε συγκεκριμένα, χειροπιαστά, πού σε ποια λέξη, σε ποιο νόημα, προδόθηκε η ποίηση του Ρίτσου;».
Τον Μίκη θα δικαιώσει η λαϊκή αποδοχή. Ο «Επιτάφιος» θα ξεπεράσει τις 80.000 πωλήσεις ενώ η καθημερινή ανταπόκριση ξεπερνά κάθε προσδοκία. Ο δρόμος είχε χαραχτεί. Το 1961 κυκλοφορεί το « «Επιφάνια – Αβέρωφ», σε ποίηση Γιώργου Σεφέρη. Κι Σεφέρης αρχικά είχε επιφυλάξεις για τη μελοποίηση ποιημάτων του, όμως με τον καιρό αναγνώρισε τη δύναμη αυτής της γέφυρας με το κοινό:
«Νομίζω ότι ο Θεοδωράκης, με τη μουσική του, έδωσε πνοή στα λόγια μου και τα έκανε να ζήσουν αλλιώς. Αυτός είναι ίσως ο πιο αληθινός διάλογος ανάμεσα στην ποίηση και τη μουσική.»
Η δήλωση του Οδυσσέα Ελύτη για το «Άξιον Εστί»!
Θα ακολουθήσουν μελοποιήσεις των Βάρναλη, Αναγνωστάκη, Ελευθερίου και άλλων. Το 1964 μελοποιεί το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη. Σε κοινή συνέντευξη Τύπου όπου παρουσιάστηκε το έργο στις 17 Οκτωβρίου 1964, ο Ελύτης δηλώνει:
«…Το ‘Άξιον εστί’ – ποίηση αφιερωμένη στην ποίηση – είχε την καλή τύχη να μελοποιηθή από τον Θεοδωράκη… Το κουράγιο του Μίκη Θεοδωράκη να γράψει μουσική σε έργο που η δυσκολία του στίχου είναι τεράστια, αποτελεί σταθμό στην ελληνική μουσική. Η αρχιτεκτονική της μουσικής του ακολουθεί τόσο πιστά την αρχιτεκτονική του κειμένου που εγώ απόρησα»
Το 1965 μελοποιεί την «Μπαλάντα του Μάουτχάουζεν» του Ιάκωβου Καμπανέλλη και τις «Μικρές Κυκλάδες», του Οδυσσέα Ελύτη και το 1966 η «Ρωμιοσύνη» του Γιάννη Ρίτσου κορυφώνει αυτήν την αληθινή επανάσταση στην πολιτιστική ζωή του τόπου.
Η κυβέρνηση Καραμανλή απαγορεύει τη μουσική του από την Ελληνική Ραδιοφωνία
Μόνο όμως πολιτιστική επανάσταση; Προφανώς όχι! Ο ίδιος από την πρώτη στιγμή και πολύ σύντομα οι πάντες συνειδητοποιούσαν πως αυτή η τομή στον πολιτισμό επηρεαζόταν και επηρέαζε καθοριστικά τις συγκλονιστικές πολιτικές εξελίξεις, βάδιζε χέρι χέρι μαζί τους. Οι εκλογές του 1958 και η εντυπωσιακή επιτυχία της ΕΔΑ, μέσα σε συνθήκες τρομοκρατίας και παρανομίας είχε διαμορφώσει ένα νέο σκηνικό. Το μετεμφυλιακό καθεστώς με την καθοδήγηση των υπερατλαντικών συμμάχων του θα σκληρύνει την κάθε μορφής καταστολή με αποκορύφωμα το σχέδιο «Περικλής» που θα οδηγήσει στις εκλογές βίας και νοθείας του 1961.
Η κυβέρνηση Καραμανλή αρχικά απαγόρευσε τη μετάδοση της μουσικής του από το Ε.Ι.Ρ., την Ελληνική Ραδιοφωνία. Η απάντηση του Μίκη ήταν και πάλι πρωτοποριακή: Εγκαινίασε τη μορφή της Λαϊκής Συναυλίας όπου «οι δημιουργοί, ο ποιητής και ο συνθέτης, μαζί με το λαϊκό τραγουδιστή και τους ηθοποιούς που απήγγελλαν και τους μουσικούς που ερμήνευαν, βγαίνουν από τα τείχη των Αθηνών, πηγαίνουν στη συνοικία, στην επαρχία, κοιτάζουν πρόσωπο με πρόσωπο τον παραγκωνισμένο, τον εγκαταλειμμένο ακροατή της συνοικίας και της επαρχίας».
Η αστυνομία άρχισε να εμποδίζει την πραγματοποίηση των συναυλιών και έτσι αυτές άρχισαν ν’ αποκτούν πολιτικό χαρακτήρα. Οι απαγορεύσεις των τραγουδιών του τον αναγόρευσαν σε πολιτικό σύμβολο της αριστεράς και του ευρύτερου δημοκρατικού χώρου. Η μουσική του, ακόμη και τα λαϊκά, ερωτικά τραγούδια του υψώνονται σε σύμβολα των καταπιεσμένων, των διωκόμενων και των Αριστερών.
Το εντυπωσιακό είναι πως αυτό που η δεξιά και ο ξένος παράγοντας συνειδητοποίησε γρήγορα δυσκολεύτηκε ή και αρνήθηκε να αποδεχθεί ο φυσικός πολιτικός χώρος του Μίκη, η αριστερά. Ο καθηγητής Πολιτικής και Συνταγματικής Ιστορίας Παύλος Πετρίδης σημειώνει στο έργο του «Ο πολιτικός Θεοδωράκης»:
«Ωστόσο η επίσημη Αριστερά δεν κατενόησε τον αναγεννητικό και τον ενωτικά πολιτικό χαρακτήρα της καλλιτεχνικής του προσπάθειας.»
Ο σταθμός της ίδρυσης της Νεολαίας Λαμπράκη
Αυτή η πορεία στη συγκλονιστική δεκαετία του 1960 θα έχει ως σταθμό την ίδρυση της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη. Τον Μάη του 1963 παρακρατικοί δολοφονούν τον βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη. Ο Μίκης την επόμενη κιόλας μέρα, στις 24 Μάη, βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη:
«Ήλθα στη Θεσσαλονίκη για να παρασταθώ στον αγώνα ζωής και θανάτου ενός Έλληνα αγωνιστή της δημοκρατίας και της ειρήνης. Είμαι υπεύθυνος καλλιτέχνης του λαού μας και νιώθω πως η θέση μου είναι εκεί που κτυπά ο φασισμός. […] Γι’ αυτό, το αίμα που χύθηκε δεν πρέπει να μας χωρίσει, αλλά να μας ενώσει σε ένα πελώριο μέτωπο, που θα συντρίψει τους βδελυρούς δολοφόνους. Οι ώρες είναι κρίσιμες. Δεν χωρούν δισταγμοί. Θέλει αρετή και τόλμη η ελευθερία.»
Όπως και στον πολιτισμό έτσι και στην πολιτική θα συλλάβει την απαίτηση της στιγμής. Στις 29 Μάη γράφει και κυκλοφορεί μια μπροσούρα:
Ο Λαμπράκης ζει! Ο Λαμπράκης-ήρωας του ελληνικού λαού μάς έδειξε τον μοναδικό δρόμο: Είναι ο δρόμος της πάλης. Της πάλης μέχρις εσχάτων! Στη φασιστική οργάνωση του εχθρού ο ελληνικός λαός θα πρέπει να αντιτάξει τη δημοκρατική οργάνωση του μαζικού κινήματος. […]Το Μέτωπο για τη Δημοκρατία στην Ελλάδα θα πρέπει να είναι η μεγαλειώδης συνάθροιση όλης της δημοκρατικής μας νεολαίας.»
Στις 8 Ιουνίου 1963 ιδρύθηκε η Δημοκρατική Κίνηση Νέων Γρηγόρης Λαμπράκης, στην τελετή ίδρυσης στο θέατρο «Διάνα» μίλησε ο Μίκης που έριξε και το σύνθημα «κάθε νέος και Λαμπράκης». Αυτό που ακολούθησε ήταν πρωτοφανές, τα 2.000 αρχικά μέλη μέσα σε λίγους μήνες ξεπέρασαν τις 70.000, σε κάθε γωνιά της Ελλάδας δημιουργήθηκαν οργανώσεις, στις περισσότερες περιπτώσεις με πρωτοβουλία των ίδιων των νέων.
Η εξάπλωση της επιρροής τςη Δ.Ν.Λ. έστρεψε τα πυρά του κρατικού μηχανισμού, αστυνομίας και παρακράτους, ενάντιά της με όλα τα μέσα. Συλλήψεις, βία, διάλυση συγκεντρώσεων, συκοφαντία. Ταυτόχρονα εντάθηκε και η επίθεση από την πλευρά της Ένωσης Κέντρου. Αυτό όπως αποδείχθηκε όχι μόνο δεν ανέκοψε την πορεία της, αντίθετα ενίσχυσε τον όμορφο μύθο της, την καθιστούσε πιο ελκυστική στα μάτια της νεολαίας.
Ο Μίκης αξιοποίησε την τέχνη ως εργαλείο πολιτικής αφύπνισης – οργάνωσε συναυλίες, εκδηλώσεις, πορείες και περιοδείες στις συνοικίες για να φέρει την πολιτική στην καθημερινότητα της νεολαίας. Αυτή κατεύθυνση υιοθετήθηκε και από τη βάση , οι οργανώσεις της έγιναν κυψέλες μόρφωσης, πολιτισμού, ψυχαγωγίας, αθλητισμού συνδέοντας την πολιτική και στις ιδέες της αριστεράς με την καθημερινότητα της νεολαίας, δίνοντας απτά δείγματα μιας άλλης στάσης ζωής.
Η πολύπλευρη αυτή δραστηριότητα δεν σήμαινε απώλεια της πολιτικής ταυτότητας. Όπως έλεγε ο ίδιος ο Μίκης:
«Η συντριπτική πλειοψηφία των νέων μελών της Κίνησης πίστευαν και οι ίδιοι ότι μπαίνοντας στην Κίνησή μας έμπαιναν ταυτόχρονα στον χώρο της Αριστεράς. […] Ύστερα από ένα χρόνο περίπου οδηγηθήκαμε στη συγχώνευση της κίνησης με τη Νεολαία ΕΔΑ και τη δημιουργία, στις 14 Σεπτεμβρίου 1964, της Δημοκρατικής Νεολαίας Γρηγόρης Λαμπράκης ως μοναδικής νεολαίας της ελληνικής Αριστεράς».
Η επιλογή αυτή προκάλεσε και προκαλεί ακόμη συζήτηση κι αντιπαραθέσεις. Το βέβαιο είναι πως η Δ.Ν.Λ. και η δράση της υπήρξε καταλύτης για να διαμορφωθεί ένα πολιτικό και πολιτιστικό ρεύμα που κέρδισε μεγάλο μέρος της νεολαίας, θα τολμούσαμε να πούμε την πλειοψηφία της, σε σύγκρουση με το μετεμφυλιακό κράτος. Υπήρξε το εργαστήρι που οδήγησε σε κορυφαίες πολιτικές στιγμές, όπως το Πολυτεχνείο, αλλά και στην ιδεολογική και πολιτιστική ηγεμονία των «ηττημένων του εμφυλίου», αυτό το πολιτικό παράδοξο που βίωσε η Ελλάδα μετά τη μεταπολίτευση.
Μια πορεία που δεν ήταν ανέφελη
Φυσικά μια τέτοια πορεία και μάλιστα σε τέτοιες συνθήκες δεν ήταν (και δεν θα μπορούσε να ήταν) ανέφελη. Πολλές από τις πλευρές των δραστηριοτήτων του Μίκη δέχτηκαν – συχνά σωστή – κριτική, κριτική που θα ενταθεί μετά την μεταπολίτευση κυρίως για τις αντιφατικές πολιτικές επιλογές του, δεν θα ήταν υπερβολή αν τις χαρακτηρίζαμε αλλοπρόσαλλες. Αυτό είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο, όταν μια προσωπικότητα εκτίθεται σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής φυσικά θα υποστεί και αυστηρή κριτική.
Αυτό όμως που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι πως την τρομερή δεκαετία 1958 -1967, όταν η Ελλάδα αλλά κι ο κόσμος ολόκληρος «πήγαινε κι ερχόταν» οι μεγαλοφυείς επιλογές του και η πράξη του, και στον τομέα του πολιτισμού εν γένει και στον τομέα της πολιτικής, επηρέασαν αποφασιστικά το κοινωνικό γίγνεσθαι σε βαθμό που καμιά άλλη προσωπικότητα δεν πέτυχε. Και η επιρροή αυτή ήταν συγκλονιστικά θετική με κριτήριο την προσφορά στον αγώνα για το όραμα μιας κοινωνίας ειρήνης και δικαιοσύνης. Αυτή είναι η τελική αποτίμηση για τον άνθρωπο που, όπως ο Αισχύλος θεώρησε ως καθοριστική στιγμή της ζωής του, αυτή που έπρεπε να τον συνοδεύει αιώνια πως «Πολέμησε στον Μαραθώνα», επίλεξε ως δική του καθοριστική στιγμή πως «Πολέμησε τον Δεκέμβρη».
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι συγγραφέας)
(Φωτογραφίες: ΑP/Αριστοτέλης Σαρρηκώστας, Sooc, Εurokinissi)
