Η πρόσφατη έρευνα για την ψυχική υγεία της δημοσιογράφου Νιόβης Αναζίκου στον ιστότοπο ETERON (εδώ) τεκμηριώνει τις τεράστιες ελλείψεις στον τομέα της ψυχικής υγείας και αναδεικνύει δομικά προβλήματα δυσλειτουργίας: Έλλειψη πολιτικής βούλησης για κεντρικό συντονισμό και αξιολόγηση, κατακερματισμός και απουσία συνεργασίας μεταξύ των μονάδων.
Η τεράστια απόκλιση που επισημαίνεται στην αρχή της έρευνας μεταξύ των στοιχείων που περιλαμβάνονται στον ψηφιακό χάρτη για την ψυχική υγεία που τηρεί το Υπουργείο Υγείας και των στοιχείων που παρείχε στη δημοσιογράφο ο ομοσπονδία των ΑΜΚΕ που παρέχουν υπηρεσίες ψυχικής υγείας χρηματοδοτούμενες από τον κρατικό προϋπολογισμό, εντυπωσιάζει και δείχνει το μέγεθος του προβλήματος. Επιπλέον, επισημαίνονται θέματα όπως οι γεωγραφικές ανισότητες στην παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας, η απουσία δικτύωσης και συνεργασίας των μονάδων ώστε να εξασφαλίζεται το «συνεχές της φροντίδας», η ανεπαρκής λειτουργία των Κοινοτικών Κέντρων Ψυχικής Υγείας, τα μεγάλα κενά εξειδικευμένου προσωπικού των μονάδων, η υψηλή συχνότητα ακούσιων νοσηλειών στις ψυχιατρικές κλινικές, οι τεράστιες ελλείψεις στην ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων, αλλά και η απουσία αξιολόγησης του συστήματος.
Τα παραπάνω επιβεβαιώνονται τόσο από πρόσφατες δημοσιεύσεις σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά, όσο και από εκθέσεις διεθνών οργανισμών όπως ο ΠΟΥ. Το τμήμα της έκθεσης του ΠΟΥ “Mental Health Atlas 2020” που αφορά στην Ελλάδα (1), επισημαίνει τόσο την απουσία στοιχείων σε πολλούς τομείς, αλλά και προγραμμάτων πρόληψης και προαγωγής της ψυχικής υγείας. Σε πρόσφατη δημοσίευση στο περιοδικό International Journal of Social Psychiatry, οι Kotsis et al. (2), επισημαίνουν την έλλειψη μεγάλου αριθμού δεικτών με τους οποίους αξιολογείται ένα σύστημα ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα εκείνων που αφορούν στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα υγείας, την προαγωγή της ψυχικής υγείας και την πρόληψη, τη συλλογή στοιχείων, δηλαδή εκείνων των στοιχείων που σχετίζονται με την πολιτική ψυχικής υγείας και τον σχεδιασμό, την προσβασιμότητα, τη συνεργασία και δικτύωση μεταξύ των υπηρεσιών και τη διασφάλιση της ποιότητας των υπηρεσιών. Τέλος σε άλλη μελέτη από την ίδια ερευνητική ομάδα, διαπιστώνονται τα μεγάλα κενά στην ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων (3).
Η μετέωρη ψυχιατρική μεταρρύθμιση
Συνοπτικά, διατρέχοντας την ιστορία της ανολοκλήρωτης ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα μπορούμε να επισημάνουμε τα εξής:
- Η δημόσια ψυχική υγεία τη δεκαετία του ΄80 χαρακτηριζόταν από μια ασυλικής μορφής περίθαλψη, χωρίς δομές κοινοτικής ψυχιατρικής, η οποία απείχε δραματικά από τη διαδικασία της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στις χώρες της δυτικής Ευρώπης. Με τον κανονισμό 815/84 με χρηματοδότηση από την ΕΕ άνοιξε ο κύκλος εκσυγχρονισμού των προνοιακών δομών αλλά η αποκάλυψη του κρατικού θεραπευτηρίου Λέρου, με τη διεθνή δημοσιότητα που απέκτησε, αποτέλεσε μια επώδυνη εθνική αφύπνιση ενεργοποιώντας μια σειρά από χρηματοδοτικά εργαλεία, κυρίως κοινοτικά, προκειμένου να υπάρχει πλήρης αποϊδρυματισμός όλων των ψυχιατρικών νοσοκομείων της χώρας, να μετασχηματιστούν σε ένα δίκτυο κοινοτικών δομών ψυχικής υγείας πλήρως τομεοποιημένων (με συγκεκριμένη περιοχή ευθύνης), να δημιουργηθούν ψυχιατρικά τμήματα στα γενικά νοσοκομεία και να διασφαλιστεί το συνεχές της φροντίδας μεταξύ όλων των υπηρεσιών του συστήματος με ενιαίο συντονισμό, καθοδήγηση, αξιολόγηση και διαρκή παρακολούθηση των δεικτών ποιότητας φροντίδας. Τα ευρωπαϊκά αυτά προγράμματα ήταν το ΛΕΡΟΣ 1, ΛΕΡΟΣ 2, ΨΥΧΑΡΓΩΣ 1, ΨΥΧΑΡΓΩΣ 2.
- Οι προϋποθέσεις για μια ολοκληρωμένη ψυχιατρική μεταρρύθμιση είναι: πολιτική βούληση, εθνικό σχέδιο για την ψυχική υγεία, στοχευμένη επένδυση πόρων με αξιολόγηση, συμμετοχή των ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας και των οικογενειών τους, ηθικό πλαίσιο για την προστασία των δικαιωμάτων. Τα αποτελέσματα που επιβεβαιώνει η δημοσιογραφική έρευνα είναι προφανή: Τρία ψυχιατρικά νοσοκομεία δεν έχουν ακόμη μετασχηματιστεί, το δημόσιο σύστημα ψυχικής υγείας παραπαίει χωρίς αποτελεσματική διακυβέρνηση, ένας σημαντικός αριθμός πόρων επενδύθηκε σε ΜΚΟ και ΑΜΚΕ αμφιβόλου αξιοπιστίας, δεν υπάρχει αυτοαξιολόγηση και αξιολόγηση, η Ελλάδα έχει αρνητικό ρεκόρ στην ΕΕ ποσοστού αναγκαστικών νοσηλειών επί του συνόλου των ψυχιατρικών εισαγωγών (4)
- Έχοντας συμμετάσχει με συνέντευξη στη δημοσιογράφο στην συγκεκριμένη έρευνα, αλλά και με την εμπειρία μας τόσο από την ενασχόλησή μας στην παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας τόσο στο δημόσιο όσο και στον τομέα των ΑΜΚΕ, αλλά και ως επικεφαλής της έκθεσης για τη συνέχεια του προγράμματος «ΨΥΧΑΡΓΩΣ Γ’» το 2011(5), στο οποίο καταθέσαμε τότε τις προτάσεις μας για το σύστημα των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, καταθέτουμε ορισμένες προτάσεις.
Ελλείμματα διακυβέρνησης
Θα ξεκινήσουμε από την εμφανή, τόσο στην έρευνα της κ. Αναζίκου, όσο και στη διαπίστωση στην έκθεσή μας για το «ΨΥΧΑΡΓΩΣ Γ’» των μεγάλων ελλειμμάτων στη λεγόμενη «διακυβέρνηση» (governance) του συστήματος ψυχικής υγείας. Με τον όρο διακυβέρνηση εννοούμε όλους εκείνους τους μηχανισμούς και διαδικασίες που διασφαλίζουν τη διεύθυνση και τον έλεγχο του συστήματος ψυχικής υγείας. Αυτά προϋποθέτουν κατ’ αρχάς πολιτική βούληση, αλλά στο επίπεδο της διεύθυνσης, τη γνώση όλων των στοιχείων του συστήματος, τόσο όσον αφορά τις μονάδες και το προσωπικό τους, τις ελλείψεις και τις δυνατότητες κάλυψής τους, τους κανόνες λειτουργίας του και την ύπαρξη σχεδίου που θα δημιουργηθεί τόσο από τους ειδικούς αλλά και τους άμεσα ενδιαφερόμενους. Επιπλέον, θα πρέπει να έχει στη διάθεσή του μηχανισμούς αξιολόγησης, λογοδοσίας και ελέγχου που με διαφάνεια θα παρέχουν τα αποτελέσματά τους με στόχο τη βελτίωση και την καλύτερή του απόδοση. Θα πρέπει επίσης να μπορεί να σταθμίσει προτεραιότητες και να κατανείμει τους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους ανάλογα.
Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Ψυχική Υγεία (6), κατανέμει τα θέματα σε 10 άξονες δράσης, αλλά αυτό θα πρέπει να υλοποιηθεί μέσα από μηχανισμούς που αναμένεται να δημιουργηθούν, ενώ ο Νόμος 5129/24 για την ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης είναι ένα καλό βήμα για την αποκέντρωση του συστήματος, αλλά η πλήρης υλοποίηση του παραμένει ζητούμενο.
Τα παραπάνω, προϋποθέτουν την υποστήριξη του συστήματος διακυβέρνησης σε επίπεδο καταγραφής στοιχείων και αξιοποίησής τους για λόγους παρακολούθησης (monitoring), αξιολόγησης και λογοδοσίας. Η καθιέρωση δεικτών που θα απεικονίζουν την αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητα του συστήματος, την ποιότητα παροχής των υπηρεσιών και την ικανοποίηση των ληπτών των υπηρεσιών ψυχικής υγείας είναι απαραίτητη.
Επίσης, απαραίτητο στοιχείο είναι η διεξαγωγή ερευνών τόσο για την αποτύπωση των αναγκών του πληθυσμού (επιδημιολογικές έρευνες), όσο και για την λειτουργία των μονάδων ψυχικής υγείας. Η επισκόπηση βάσεων όπως το Pubmed, μας δείχνει τη φτωχή παραγωγή παρόμοιων ερευνών στη χώρα μας, οι οποίες επίσης είναι ασυντόνιστες και, οι περισσότερες, δεν ασχολούνται με το σύστημα αυτό καθ’ εαυτό, αλλά με κάποια στοιχεία του, ανάλογα με το ερευνητικό ενδιαφέρον των ερευνητών. Η δημιουργία ενός Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας με στόχο την έρευνα και την υποστήριξη του συστήματος ψυχικής υγείας είναι αναγκαία. Αυτό πρέπει να στελεχωθεί από επιστήμονες τόσο από τον τομέα της ψυχικής υγείας, των συναφών ανθρωπιστικών επιστημών ,αλλά και της επιστήμης της στατιστικής και επιδημιολογίας, όπως και τη χρήση και ανάλυση ψηφιακών δεδομένων και της Τεχνητής Νοημοσύνης. Η αποστολή του πρέπει να αφορά στην ανά τακτά διαστήματα διεξαγωγή επιδημιολογικών ερευνών μέσω των οποίων θα εκτιμάται η ψυχική υγεία του πληθυσμού, αλλά και η παρακολούθηση της λειτουργίας και της αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας του συστήματος ψυχικής υγείας. Μέσω αυτών θα μπορεί να καθορίζει προτεραιότητες, όπως για παράδειγμα σε περίπτωση γεωγραφικών ανισοτήτων στην παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας, σοβαρότητας των ψυχικών διαταραχών, ευπαθών ομάδων, επικέντρωσης στους λεγόμενους κοινωνικούς προσδιοριστές της ψυχικής υγείας (φτώχεια, ανεργία, ποιότητα περιβάλλοντος), αλλά και σε νέες παθολογίες όπως η εξάρτηση από τα ΜΚΔ, η επίδραση της Τεχνητής Νοημοσύνης, κλπ.
Εκδημοκρατισμός και συμπερίληψη
Μια ιδιαίτερα σημαντική συστοιχία θεμάτων αφορά στην προάσπιση των δικαιωμάτων των ληπτών των υπηρεσιών ψυχικής υγείας και τη διασφάλιση της παροχής σε αυτούς της αναγκαίας φροντίδας και τεκμηριωμένων θεραπευτικών παρεμβάσεων, σε θεραπευτικά περιβάλλοντα υψηλής ποιότητας, με σεβασμό των δικαιωμάτων τους και την κατά το δυνατό αποφυγή της ακούσιας νοσηλείας, η οποία, όταν δεν είναι δυνατόν να αποφευχθεί, θα πρέπει να γίνεται με τους καλύτερους δυνατούς όρους. Θέματα όπως η διασφάλιση της ποιότητας στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, η ύπαρξη θεραπευτικών πρωτοκόλλων και προστασίας των ληπτών των υπηρεσιών και του προσωπικού, όπως και της μεταφοράς του για εξέταση με ειδικά διαμορφωμένα οχήματα (ψυχιατρικό ΕΚΑΒ που έχει νομοθετηθεί), περιλαμβάνονται σε αυτή τη συστοιχία θεμάτων.
Ένα επίσης σημαντικό θέμα που αφορά τη λεγόμενη «συνέχεια στη φροντίδα» που στη χώρα μας θα χαρακτηρίζονταν ως «ασυνέχεια στη φροντίδα» τονίζει την ανάγκη δικτύωσης των μονάδων ψυχικής υγείας που πρέπει να λειτουργούν ως συνεργαζόμενα στοιχεία του συστήματος, παρέχοντας στον ασθενή τις αναγκαίες γι’ αυτόν θεραπευτικές παρεμβάσεις. Η δικτύωση αυτή περιλαμβάνει επίσης και φορείς εκτός του συστήματος ψυχικής υγείας, τον τομέα της γενικής υγείας, με βασικό κορμό την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, αλλά και τις κοινωνικές υπηρεσίες, την τοπική αυτοδιοίκηση, αλλά ακόμα και ανεπίσημους φορείς που λειτουργούν στο πλαίσιο της κοινότητας.
Η δημιουργία των περιφερειακών συστημάτων ψυχικής υγείας είναι ένα θετικό βήμα, αλλά η ταυτόχρονη κατάργηση των γεωγραφικά οριζόμενων τομέων ψυχικής υγείας αναμένεται να δημιουργήσει προβλήματα στην υλοποίηση της αποστολής τους. Επιπλέον, το σύστημα, πέραν των κοινών για όλους τους γεωγραφικούς τομείς υπηρεσιών (κοινοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, ψυχιατρικές κλινικές γενικών νοσοκομείων, κινητές μονάδες ψυχικής υγείας, κ.λπ.), οφείλει να δημιουργήσει εξειδικευμένες μονάδες για συγκεκριμένες σοβαρές ψυχικές διαταραχές όπως οι μονάδες έγκαιρης παρέμβασης στην ψύχωση, οι μονάδες διαταραχών πρόσληψης τροφής, όπως και μονάδες για τον αυτισμό, την άνοια, κλπ.
Νέες ανάγκες, νέες προκλήσεις
Η προκήρυξη των νέων μονάδων για τον αυτισμό και την άνοια πρέπει να ιδωθεί θετικά, αλλά η κατανομή τους πρέπει να αποτελέσει τμήμα ενός γενικότερου σχεδίου για τη χώρα. Το ίδιο ισχύει και για τις μονάδες έγκαιρης παρέμβασης στην ψύχωση, οι οποίες μετά από 3 χρόνια λειτουργίας αναμένεται να αξιολογηθούν, αλλά και για τις δύο μονάδες για τις διαταραχές πρόσληψης τροφής. Η κατανομή παρόμοιων μονάδων στη χώρα μπορεί να γίνει μόνο αξιοποιώντας επιδημιολογικά δεδομένα, τόσο εθνικά όσο και τοπικά, αλλά και εκείνα από τη χρήση των υπαρχουσών υπηρεσιών, πράγμα που επαναφέρει την ανάγκη για τη δημιουργία του Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας που θα μπορούσε να φέρει εις πέρας παρόμοια καθήκοντα.
Τέλος, η συμμετοχή των ίδιων των ληπτών των υπηρεσιών ψυχικής υγείας και των οικογενειών τους σε όλα τα επίπεδα λήψης αποφάσεων που τους αφορούν, είναι αναγκαία. Το σύνθημα «τίποτα για εμάς χωρίς εμάς» κυριαρχεί τις τελευταίες δεκαετίες στα εθνικά συστήματα υγείας της Ευρώπης, και σε αυτά, οι λήπτες και οι οικογένειές τους παίζουν όλο και μεγαλύτερο ρόλο.
Τα βασικά χαρακτηριστικά της ενδυνάμωσης όπως εκφράζονται από οργανωμένους συλλόγους οικογενειών και ληπτών είναι τα εξής :
- Αυτονομία.
- Αξιοπρέπεια και σεβασμός
- Διαπραγματευτική ισχύς – Δυνατότητα συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων
- Πρόσβαση σε πληροφορίες και πόρους
- Εκπαίδευση ληπτών ή μελών οικογενειών σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας (ομότιμη συμπαράσταση)
- Δράσεις συνηγορίας ( Advocacy) – Διεκδίκηση , καταγγελία, νομική υποστήριξη
- Συμμετοχή σε έρευνα ( Experts by experience) για την ποιότητα της φροντίδας
- Αξιολόγηση υπηρεσιών, σχεδιασμός προγραμμάτων και δράσεων.
Οι απαραίτητες αλλαγές
Δεν θα έπρεπε να παραλείψουμε εδώ τα θέματα που αφορούν στο προσωπικό των μονάδων ψυχικής υγείας, που χρειάζονται οργανωμένο πλαίσιο εποπτείας και στήριξης. Η απουσία αξιόπιστων στοιχείων για τους αριθμούς του προσωπικού που υπηρετεί στις μονάδες ψυχικής υγείας ανά ειδικότητα αλλά και των επαγγελματικών δεξιοτήτων που κατέχουν, αλλά και η αντιστοίχισή τους με τις ανάγκες των ληπτών, είναι ένα σημαντικό πρόβλημα. Αυτό αφορά τόσο στην εκπαίδευσή τους, αλλά και στον προγραμματισμό των προσλήψεων ανάλογα με τις ανάγκες των υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Οι πρόσφατες πρωτοβουλίες για την δημιουργία ΝΠΔΔ για το επάγγελμα του ψυχολόγου και της ειδικότητας του ψυχοθεραπευτή είναι θετικές, όμως η απουσία στοιχείων για το θέμα και η ανάγκη δημιουργίας εκπαιδευτικών προγραμμάτων προσανατολισμένα στις αναγκαίες δεξιότητες παραμένουν προς διερεύνηση.
Καταλήγοντας αυτή την παρέμβαση και συνοψίζοντας τα παραπάνω, θεωρούμε πως για τη βελτίωση του συστήματος ψυχικής υγείας της χώρας στο πλαίσιο της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, αυτό πρέπει να κινηθεί στους παρακάτω άξονες:
- Επιχειρησιακό σχέδιο για τον μετασχηματισμό των 3 υπαρχόντων Ψυχιατρικών Νοσοκομείων σε σύγχρονες νοσηλευτικές μονάδες τομεοποιημένες. Συμμετοχή και εμπλοκή της κοινότητας που πρέπει να αναλάβει ενεργό ρόλο υποστήριξης σε τοπικό επίπεδο.
- Τομεοποιημένη και απαρτιωμένη, πλήρης φροντίδα, μέσω της δικτύωσης των υπηρεσιών και της συνεργασίας μεταξύ τους, συμπεριλαμβάνοντας και την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας.
- Έγκαιρη παρέμβαση, ιδιαίτερα για τις σοβαρές ψυχικές διαταραχές, όπως είναι οι ψυχώσεις και η διπολική διαταραχή.
- Προσιτές υπηρεσίες τόσο γεωγραφικά, όσο και οικονομικά.
- Ολιστική προσέγγιση, λαμβάνοντας υπ’ όψη όχι μόνο τη διάγνωση, αλλά και τους κοινωνικούς προσδιοριστές της ψυχικής υγείας όπως η στέρηση και η φτώχεια, η ανεργία, η ανασφάλεια, το εκπαιδευτικό επίπεδο, η ποιότητα του περιβάλλοντος, κ.λπ.
- Παρέμβαση στην κρίση μέσω ιδρύσεως Πιλοτικών Κέντρων Κρίσης 24/7 και πρόληψη τόσο της αυτοκτονικότητας, όσο και των βίαιων συμπεριφορών.
- Εκπαίδευση τόσο του γενικού πληθυσμού σε θέματα ψυχικής υγείας, όσο και του προσωπικού των υπηρεσιών με συστηματική κλινική και θεσμική εποπτεία.
- Πολιτισμική συμβατότητα για ειδικές ομάδες με διαφορές από την κυρίαρχη κουλτούρα. Ενεργοποίηση διατομεακού (συναφή υπουργεία)σχεδίου φροντίδας για ευάλωτους πληθυσμούς προσφύγων και μεταναστών.
- Συλλογή αξιόπιστων στοιχείων και έρευνα για τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας.Η πολιτική ψυχικής υγείας πρέπει να σχεδιάζεται με τεκμηριωμένα στοιχεία και όχι εμπειρικά με βραχυπρόθεσμες συγκυριακές πολιτικές προτεραιότητες.
- Νομοθετικές πρωτοβουλίες για τα δικαιώματα των ληπτών, όπως και για την εφαρμογή περιοριστικών μέτρων και της ακούσιας νοσηλείας.
- Συμμετοχή των ενδιαφερομένων σε κάθε επίπεδο στα θέματα που τους αφορούν μέσω των θεσμών της τομεοποιησης.
- Ομότιμη συμπαράσταση στις σοβαρές ψυχικές διαταραχές.
- Συνεχιζόμενη αξιολόγηση του συστήματος ψυχικής υγείας για την αποτελεσματικότητα, αποδοτικότητα και ποιότητα των μονάδων του.
- Ίδρυση Εθνικού Παρατηρητηρίου για παρακολούθηση των αναγκαστικών νοσηλειών και άμεση λειτουργία του Ψυχιατρικού ΕΚΑΒ με εκπαίδευση των νέων στελεχών.
- Άμεση προτεραιότητα στελέχωσης νέων δομών ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους. Δημιουργία νέων πιλοτικών υπηρεσιών προσανατολισμένων στην πρόληψη και αντιμετώπιση των νέων παθολογιών.(Εθισμοί από ουσίες, διαδίκτυο, εφηβική βία,διατροφικές διαταραχές κλπ)
- Αξιολόγηση και monitoring των Ιδιωτικών Ψυχιατρικών Κλινικών.
Σχετική Βιβλιογραφία
- World Health Organization. Mental Health Atlas 2020. Member State Profile [Greece]. Geneva, WHO, 2022. Available at: https://www.who.int/publications/m/item/mental-health-atlas-grc-2020-country-profile
- Kotsis Κ, Marchionatti LE, André Simioni A, et al (2025). The state of mental health in Greece: An international comparative analysis using data from the Global Mental Health Countdown 2030. International Journal of Social Psychiatry 2025, Vol. 71:757–769. DOI: 10.1177/00207640241303029 journals.sagepub.com/home/isp
- Marchionatti LE, Schafer JL, Karagiorga VE, et al (2024). The mental health care system for children and adolescents in Greece: a review and structure assessment. Frontiers in Health Services, 4:1470053. doi: 10.3389/frhs.2024.1470053
- Stylianidis S. et al., Involuntary psychiatric hospitalizations in Greece, Psychiatriki 2023;34(3):204-211- doi:10.22365/jpsych.2023.006
- Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. ΨΥΧΑΡΓΩΣ Γ΄(2011-2020) Σχέδιο αναθεώρησης του Προγράμματος ΨΥΧΑΡΓΩΣ. Νοέμβριος 2011. Available at: https://www.moh.gov.gr/articles/health/domes-kai-draseis-gia-thn-ygeia/programma-quot-psyxargws-quot/913-sxedio-psyxargws?fdl=3064
- Υπουργείο Υγείας. Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Ψυχική Υγεία. Μάρτιος 2023. Available at: https://www.moh.gov.gr/articles/health/domes-kai-draseis-gia-thn-ygeia/c312-psyxikh-ygeia/c685-draseis/11499-ethniko-sxedio-drashs-gia-thn-psyxikh-ygeia
Ο Β. Μαυρέας είναι ομότιμος καθηγητής Ψυχιατρικής στο πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Ο Στ. Στυλιανίδης είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο.
