Η ειλικρίνεια θεωρείται σχεδόν αυτονόητα το θεμέλιο κάθε υγιούς σχέσης. Στην πράξη όμως, ελάχιστοι μπορούν να ισχυριστούν ότι δεν έχουν ποτέ αποκρύψει κάτι από τον/την σύντροφό τους, δεν έχουν πει ένα «αθώο» ψέμα ή έχουν πει μια «μισή» αλήθεια για να αποφύγουν μια σύγκρουση.
Η ανεντιμότητα στις ερωτικές σχέσεις είναι πολύ πιο σύνθετη από το κλασικό δίπολο «αλήθεια ή ψέμα» και, σύμφωνα με νέα έρευνα του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης, δεν οδηγεί πάντα στα ίδια αποτελέσματα. Αν και συχνά διαβρώνει την εμπιστοσύνη, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να λειτουργήσει ακόμη και ως αφορμή για να αντιμετωπίσει ένα ζευγάρι προβλήματα που μέχρι τότε απέφευγε.
Η ερευνήτρια Rachele Mazzini βασίστηκε σε τρεις διαφορετικές μελέτες που συνδύασαν ποιοτικές συνεντεύξεις, έρευνες μεγάλης κλίμακας και καθημερινές καταγραφές από ζευγάρια.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ο στόχος της δεν ήταν να μετρήσει απλώς πόσο συχνά λένε ψέματα οι άνθρωποι στους συντρόφους τους, αλλά να χαρτογραφήσει ολόκληρη την «ανατομία» της ανεντιμότητας, πώς εκδηλώνεται, γιατί συμβαίνει και τι αφήνει πίσω της.
Οι πιο συνηθισμένες μορφές
Το πρώτο συμπέρασμα της μελέτης της δεν προκαλεί έκπληξη. Τα ψέματα γεννούν καχυποψία, μειώνουν την εμπιστοσύνη και διαβρώνουν σταδιακά τη σχέση. Η Mazzini επισημαίνει, ωστόσο, ότι η ανεντιμότητα δεν εμφανίζεται ποτέ ξαφνικά. Δεν πρόκειται συνήθως για ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά για το αποτέλεσμα μιας σχέσης που έχει συγκεκριμένους τρόπους επικοινωνίας, άλυτες συγκρούσεις και επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς.
Για να κατανοήσουν αυτά τα μοτίβα, η ερευνήτρια ζήτησε από 656 Αμερικανούς να περιγράψουν ένα περιστατικό ανεντιμότητας απέναντι στον/στην νυν ή πρώην σύντροφό τους.
Οι απαντήσεις αποκάλυψαν ότι η ανεντιμότητα έχει πολύ περισσότερες μορφές από όσες συνήθως φανταζόμαστε. Δεν αφορά μόνο τα ξεκάθαρα ψέματα ή την απιστία, αλλά και την απόκρυψη πληροφοριών, τις μισές αλήθειες, ακόμη και τη σιωπή.
Τα θέματα που επανέρχονταν συχνότερα ήταν τα οικονομικά, η σεξουαλική ζωή, οι μετακινήσεις ή το πού βρισκόταν κάποιος/α σε μια συγκεκριμένη στιγμή.
Γιατί οι άνθρωποι επιλέγουν να πουν ψέματα
Ακόμη πιο ενδιαφέρον ήταν το τι κρύβεται πίσω από αυτές τις επιλογές. Σε πολλές περιπτώσεις, οι συμμετέχοντες παραδέχθηκαν ότι δεν είπαν την αλήθεια για να προστατεύσουν τον εαυτό τους. Σε άλλες, υποστήριξαν ότι το έκαναν πιστεύοντας πως έτσι προστάτευαν τον σύντροφό τους από μια άσκοπη σύγκρουση ή από έναν περιττό συναισθηματικό πόνο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το ψέμα παύει να είναι ψέμα. Δείχνει ωστόσο, ότι τα κίνητρα είναι συχνά πιο περίπλοκα από όσο φαίνονται με την πρώτη ματιά.
Τα δύο μοτίβα που επαναλαμβάνονται στις σχέσεις
Η Mazzini εντόπισε επίσης δύο επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις ανθρώπινες σχέσεις που μοιάζουν σχεδόν με σενάρια.
Το πρώτο είναι ένας φαύλος κύκλος: ο ένας σύντροφος λέει ψέματα, ο άλλος απαντά με ένα νέο ψέμα είτε από εκδίκηση, είτε επειδή θεωρεί ότι πλέον έχει χάσει το δικαίωμα να είναι απόλυτα ειλικρινής ή, ακόμη συχνότερα, ένα αρχικό ψέμα «γεννάει» καινούργια ψέματα για να συνεχίσει να κρύβεται. Η εξαπάτηση μετατρέπεται έτσι σε μια αλυσίδα από την οποία είναι ολοένα δυσκολότερο να ξεφύγει κανείς.
Το δεύτερο μοτίβο είναι αυτό που οι ερευνητές ονόμασαν «Slowburn». Στην αρχή, η ανεντιμότητα μοιάζει να λύνει το πρόβλημα, αποφεύγεται ένας καβγάς, η ένταση μειώνεται και όλα δείχνουν να συνεχίζονται κανονικά. Όσο περνά ο χρόνος, όμως, εμφανίζονται οι ενοχές, η ντροπή και η ψυχολογική πίεση. Το ψέμα μπορεί να έχει κρυφτεί, αλλά δεν έχει εξαφανιστεί. Παραμένει ενεργό μέσα στη σχέση και επηρεάζει σταδιακά και τους δύο συντρόφους.
Όταν ένα ψέμα γίνεται αφορμή για αλλαγή
Το πιο ανατρεπτικό εύρημα της έρευνας είναι ίσως ότι δεν είναι όλα τα ψέματα εξ’ ορισμού καταστροφικά. Η ερευνήτρια χρησιμοποιεί τον όρο «κοινωνικά ωφέλιμη ανεντιμότητα» για να περιγράψει περιπτώσεις όπου κάποιος αποκρύπτει μια πληροφορία με σκοπό να προστατεύσει τη σχέση ή να αποτρέψει μια σύγκρουση που θεωρεί περιττή. Πρόκειται για μια ‘γκρίζα ζώνη’ της ανθρώπινης συμπεριφοράς, όπου οι προθέσεις δεν ταυτίζονται απαραίτητα με τις συνέπειες.
Υπήρξαν, μάλιστα, ζευγάρια που περιέγραψαν την αποκάλυψη ενός ψέματος ως το σημείο καμπής της σχέσης τους. Όχι επειδή το ψέμα ήταν θετικό, αλλά επειδή τους ανάγκασε να μιλήσουν επιτέλους για προβλήματα που παρέμεναν θαμμένα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Εκεί όπου πριν υπήρχε σιωπή, άνοιξε ένας άβολος αλλά απαραίτητος διάλογος.
Πόσο συχνά λέμε τελικά ψέματα στον σύντροφό μας;
Στην τρίτη μελέτη, 120 ζευγάρια από πέντε διαφορετικές χώρες κατέγραφαν επί μία εβδομάδα το αν και πόσο ανέντιμα είχαν υπάρξει απέναντι στον/στην σύντροφό τους και αν πίστευαν ότι είχαν και εκείνα δεχθεί ανεντιμότητα. Το αποτέλεσμα ανατρέπει ένα ακόμη στερεότυπο. Τα ψέματα στην καθημερινότητα αποδείχθηκαν πολύ πιο σπάνια από όσο υποθέτουμε, καθώς εμφανίζονταν σε λιγότερο από 2 στις 10 ημέρες.
Υπήρχε όμως μια σημαντική λεπτομέρεια. Οι περισσότεροι άνθρωποι πίστευαν ότι μπορούν να καταλάβουν πότε ο σύντροφός τους λέει ψέματα, όμως αυτό ίσχυε κυρίως επειδή τις περισσότερες ημέρες δεν υπήρχε ψέμα. Όταν πράγματι συνέβαινε κάποιο περιστατικό ανεντιμότητας, η διαίσθησή τους αποδεικνυόταν πολύ λιγότερο αξιόπιστη. Συχνά δεν αντιλαμβάνονταν τίποτα ή αντίθετα, υποψιάζονταν εξαπάτηση εκεί όπου δεν υπήρχε.
Οι ερευνητές παρατήρησαν επίσης ότι τα ζευγάρια που ξεκινούν ήδη με χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης είναι πιο πιθανό να θεωρούν πως εξαπατώνται, ακόμη και πριν συμβεί κάποιο συγκεκριμένο περιστατικό. Με άλλα λόγια, η δυσπιστία δεν είναι πάντα συνέπεια του ψέματος. Μερικές φορές προηγείται και καλλιεργεί το έδαφος πάνω στο οποίο αυτό θα αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη σημασία.
Ίσως αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον μήνυμα της έρευνας.
Τα ψέματα δεν λένε μόνο κάτι για εκείνον που τα λέει. Λένε πολλά και για τη σχέση μέσα στην οποία γεννιούνται.
Πηγές: Η μελέτη με τίτλο: “Dishonesty in Romantic Relationships: A Framework of Forms, Content, Dominant Motives, and Consequences” έχει δημοσιευτεί στο peer-reviewed journal Personal Relationships.
