Σήμερα τα αυτοφυή («άγρια») συγγενή είδη των καλλιεργούμενων οπωροφόρων δένδρων (όπως άγρια δαμασκηνιά, άγρια αχλαδιά, αγριοαμυγδαλιά, αγριομηλιά και αγριοκερασιά) αποτελούν έναν γενετικό θησαυρό που μπορεί να εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα των γεωργικών καλλιεργειών σε μία εποχή κλιματικής κρίσης και νέων προκλήσεων εξαιτίας της μειωμένης διαθεσιμότητας γεωργικών φαρμάκων.
Αυτά τα αυτοφυή («άγρια») δένδρα μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε στοχευμένα προγράμματα βελτίωσης των καλλιεργούμενων ποικιλιών οπωροφόρων παρέχοντας πολύτιμα γονίδια που προσδίδουν ανθεκτικότητα σε εχθρούς, ασθένειες και περιβαλλοντικές καταπονήσεις.
Η μεγάλη σημασία των «άγριων» συγγενών ειδών καλλιεργούμενων φυτών αποτυπώνεται και στην απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να χρηματοδοτήσει μία ξεχωριστή θεματική ενότητα ερευνητικών έργων που αφορά σε αυτούς τους πολύτιμους φυτογενετικούς πόρους.
Σε ένα τέτοιο έργο με την επωνυμία FRUITDIV (από το fruit και diversity) που ξεκίνησε φέτος συμμετέχουν ερευνητές από το Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων (στη Νάουσα Ημαθίας) και από το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων (στη Θέρμη) του EΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, καθώς και από το Τμήμα Δασολογίας & Φυσικού Περιβάλλοντος του ΑΠΘ, οι οποίοι προσκαλούν τώρα απλούς πολίτες να συμμετάσχουν σε μια έρευνα που αφορά στην καταγραφή της παραδοσιακής και όχι μόνο γνώσης που υπάρχει για τα αυτοφυή («άγρια») συγγενή είδη οπωροφόρων δένδρων στη χώρα μας, συμπληρώνοντας το ερωτηματολόγιο που βρίσκεται στον παρακάτω σύνδεσμο https://www.surveymonkey.com/r/GYHCL9N.
«Πληροφορίες για το πως χρησιμοποιούσαν στο παρελθόν αυτά τα είδη οι παππούδες και γιαγιάδες μας είναι πολύ χρήσιμο να καταγραφούν και να αναδειχτούν πριν αυτά εξαφανιστούν. Ακόμα και εάν κάποιος/α δεν γνωρίζει πολλά για αυτά τα δένδρα είναι χρήσιμο να συμμετάσχει στη μελέτη ώστε να καταγραφεί η κάθε πληροφορία», παροτρύνει η Δρ Παυλίνα Δρογούδη, Διευθύντρια Ερευνών στο Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων του Ινστιτούτου Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων, EΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, όπου η έρευνα εστιάζει στην αναζήτηση βέλτιστων καλλιεργητικών πρακτικών αλλά και ανθεκτικών ποικιλιών οπωροφόρων δέντρων για την αντιμετώπιση της αλλαγής του κλίματος.
Διερεύνηση μιας σημαντικής πηγής γενετικής ποικιλότητας
Όπως εξηγεί η επιστήμονας, το FruitDiv είναι ένα ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο που ξεκίνησε την 1η Ιανουαρίου 2024 με χρηματοδότηση από το Horizon Europe για μια περίοδο πέντε ετών (Ιανουάριος 2024-Δεκέμβριος 2028). Στο FruitDiv συμμετέχουν 26 εταίροι από 10 κράτη μέλη της ΕΕ με σκοπό να παρακολουθήσουν, να αξιολογήσουν, να χαρακτηρίσουν και να διατηρήσουν εκτός τόπου, σημαντικό μέρος της γενετικής ποικιλομορφίας των «άγριων» συγγενών οπωροφόρων δέντρων (αγγλιστί Crop Wild Relatives, CWR), δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στους καρπούς γιγαρτόκαρπων [μηλιά (Malus spp.) και αχλαδιά Pyrus spp.)] και πυρηνόκαρπων [κερασιά (Prunus spp.)].
Τα «άγρια» συγγενή οπωροφόρα δέντρα (CWR) είναι αυτοφυή είδη φυτών που έχουν στενή γενετική συγγένεια με καλλιεργούμενα είδη. Διατηρούν σημαντικό δυναμικό ως πηγή γενετικής ποικιλότητας, προσφέροντας πολύτιμα αγρονομικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά όπως ιδιαίτερο άρωμα ή γεύση καρπών, αντοχή σε παράσιτα και ασθένειες, ανοχή στην ξηρασία και προσαρμοστικότητα στις κυμαινόμενες κλιματικές συνθήκες που επηρεάζουν την ποιότητα και την παραγωγή των καρπών.
«Χαιρόμαστε που συμμετέχουμε στο έργο FRUITDIV που εστιάζει στα φυλλοβόλα οπωροφόρα δένδρα, με στόχο να χαρακτηρίσει την υπάρχουσα γενετική ποικιλότητα, να την διατηρήσει και να την αξιοποιήσει μελλοντικά», σχολιάζει ο Δρ. Νίκος Κρίγκας (Κύριος Ερευνητής που συμμετέχει στο έργο), συμπληρώνοντας πως σήμερα, σε αυτοφυή δένδρα που επιλέχτηκαν από διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας (Κρήτη, Πελοπόννησος, Πρέσπες, Βέρμιο, Λέσβος κ.ά.) και από άλλες Ευρωπαϊκές χώρες πραγματοποιούνται ήδη γενετικές αναλύσεις για τη μελέτη της διαθέσιμης ποικιλότητας. Μάλιστα, αυτήν την εποχή αρχίζουν και οι επιλεκτικές συλλογές δασικών καρπών για αξιολόγηση.
Όπως σημειώνουν οι Έλληνες επιστήμονες, η αξιοποίηση αυτής της γενετικής ποικιλότητας είναι ζωτικής σημασίας για την ενίσχυση και βελτίωση των καλλιεργειών, για την διασφάλιση βιώσιμων γεωργικών πρακτικών, την αντιμετώπιση των κλιματικών προκλήσεων και την κάλυψη των απαιτήσεων της επισιτιστικής ασφάλειας και της ποιοτικότερης διατροφής. Αυτή η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται με τους στόχους της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και τις στρατηγικές για τη βιοποικιλότητα και το “αγρόκτημα στο πιάτο” (farm to fork strategy), με στόχο τη μείωση της χρήσης φυτοφαρμάκων αλλά και εισροών.
Επιπλέον, η μεγάλη διάρκεια ζωής των οπωροφόρων δέντρων και η τρέχουσα παραγωγή που κυριαρχείται από λίγες μόνο ποικιλίες οπωροφόρων τα καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτα στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. Απαιτούνται επομένως περαιτέρω προσπάθειες έρευνας και διατήρησης- όπως αυτές του έργου FRUITDIV-για να ‘ξεκλειδωθεί’ πλήρως το δυναμικό των CWR οπωροφόρων δέντρων και να διασφαλιστεί το γεωργικό μας μέλλον, σχολιάζουν οι Έλληνες επιστήμονες.
Κυκλοφορεί και ο πρώτος οδηγών τοπικών ποικιλιών οπωροφόρων
Αξίζει να σημειωθεί ότι πέρσι λίγο πριν τα Χριστούγεννα κυκλοφόρησε και ο πρώτος οδηγός χαρακτηριστικών τοπικών ποικιλιών οπωροφόρων με τίτλο «Τοπικές ποικιλίες οπωροφόρων δένδρων: Περιγραφές πυρηνοκάρπων και αχλαδιάς από την ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα» (264 καταγραφές/131 περιγραφές από 32 περιοχές της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας ), σε επιμέλεια της Δρος Παυλίνας Δρογούδη και με τη συνεισφορά 13 γεωπόνων και ερευνητών από το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, από το Ινστιτούτο Εφαρμοσμένων Βιοεπιστημών και από το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
«Οι τοπικές ποικιλίες οπωροφόρων δημιουργήθηκαν με την επαναλαμβανόμενη μακροχρόνια επιλογή και τον αναπολλαπλασιασμό σπορόφυτων από τους τοπικούς παραγωγούς και έχουν πλέον σταθερή παραγωγή καρπών με ιδιαίτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά, που μπορεί να είναι το απαραίτητο υλικό για τη δημιουργία νέων ποικιλιών ανθεκτικών σε καταπονήσεις. Συνεπώς, η διάσωση και η αξιοποίησή τους έχει μεγάλη σημασία για την αειφορική παραγωγή και τη διατροφική ασφάλεια. Ευελπιστούμε πως η παρούσα καταγραφή των φαινοτυπικών χαρακτηριστικών τοπικών ποικιλιών οπωροφόρων δένδρων θα αποτελέσει ένα σημείο αναφοράς για τον εντοπισμό και τη διάσωσή τους», καταλήγει η Δρ. Π. Δρογούδη.
Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να βρουν το βιβλίο σε μορφή PDF στον ιστότοπο του Τμήματος Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων Νάουσας: https://pomologyinstitute.gr/.../Topikes-Poikilies...
