Το Αστεροσκοπείο Σκίνακα που υλοποιήθηκε χάρη σε δωρεά έκτασης στην ομώνυμη κορυφή του Ψηλορείτη από το Δήμο Ανωγείων, αναμένεται μέσα στους επόμενους μήνες να συνδεθεί μέσω οπτικών ινών με τις κρίσιμες υποδομές της χώρας στα πλαίσια του εθνικού έργου Hellas – Quantum Communication Initiative (HellasQCI), ύψους 10 εκατομμυρίων ευρώ.
Η συγκεκριμένη σύνδεση θα επιτρέπει την ιδιαίτερα ασφαλή μεταφορά δεδομένων μεταξύ εθνικών υποδομών και βάσεων δεδομένων (όπως πχ αυτές που έχουν ιατρικά προσωπικά δεδομένα σε νοσοκομεία) με τη χρήση καινοτόμων μεθόδων κβαντικής κρυπτογραφίας, στις οποίες ερευνητές του ΙΤΕ και καθηγητές του Πανεπιστημίου Κρήτης έχουν την απαραίτητη εμπειρία.
«Η ένταξη του Αστεροσκοπείου Σκίνακα στο πρόγραμμα αυτό είναι αναγκαία διότι η υφιστάμενη τεχνολογία δεν επιτρέπει την ασφαλή μεταφορά δεδομένων με κβαντική κρυπτογραφία μέσα από οπτικές ίνες σε αποστάσεις πάνω από 150χλμ, χωρίς την ύπαρξη αναμεταδότη. Η απόσταση όμως των 300χλμ της Κρήτης από την ηπειρωτική Ελλάδα, με την οπτική ίνα που μας συνδέει να βρίσκεται στο βυθό του Αιγαίου, καθιστά μονόδρομο την μεταφορά των δεδομένων μέσω του διαστήματος και ενός δορυφόρου σε χαμηλή τροχιά πάνω από τη Γη», εξηγεί ο Καθηγητής Αστροφυσικής στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης και Διευθυντής του Ινστιτούτου Αστροφυσικής του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ) αλλά και του Αστεροσκοπείου Σκίνακα, κ. Βασίλης Χαρμανδάρης.
Σύμφωνα με τον ίδιο, τα τηλεσκόπια του Αστεροσκοπείου Σκίνακα θα στέλνουν τα δεδομένα που θα λαμβάνουν προς ένα δορυφόρο μέσω λέιζερ, ο δορυφόρος στη συνέχεια θα τα μεταδίδει σε ένα άλλο τηλεσκόπιο στην ηπειρωτική Ελλάδα, το οποίο με τη σειρά του θα τα προωθεί, μέσω του επίγειου δικτύου, στον προορισμό τους.
Δύο καθοριστικής σημασίας προγράμματα με χρηματοδότηση από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA)
Το να «σημαδέψουν» όμως τα τηλεσκόπια του Σκίνακα έναν δορυφόρο που διασχίζει όλον τον ουρανό από την ανατολή στη δύση μέσα σε μόλις 4 λεπτά είναι μια μεγάλη τεχνική πρόκληση. Για να γίνει αυτό εφικτό, οι αστρονόμοι του Αστεροσκοπείου Σκίνακα και του Ινστιτούτου Αστροφυσικής του ΙΤΕ συμμετέχουν σε δύο καθοριστικής σημασίας προγράμματα τα οποία χρηματοδοτούνται από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA).
«Το πρώτο, με τον κωδικό 22SKINUP συντονίζεται από το ΙΤΕ, είναι ύψους 450.000 Ευρώ, ξεκίνησε τον Μάιο του 2023 και μέχρι τις αρχές του 2025 θα έχει καταστήσει το τηλεσκόπιο 1.3μ του Αστεροσκοπείου ικανό να μπορεί να παρακολουθεί δορυφόρους σε χαμηλή τροχεία (LEO: Low Earth Orbit), γύρω στα 1000 χλμ πάνω από την επιφάνεια της Γης. Θα στέλνει προς δορυφόρους και θα λαμβάνει από αυτούς δέσμες λέιζερ από «φώς» σε υπέρυθρα μήκη κύματος, 3 φορές μεγαλύτερα από αυτό που βλέπουμε με τα μάτια μας», λέει ο καθηγητής Χαρμανδάρης.
Από τις αρχές όμως του 2024 το Αστεροσκοπείο Σκίνακα συμμετέχει και σε ένα νέο ακόμη πιο φιλόδοξο πρόγραμμα, διάρκειας 3 ετών και συνολικού προϋπολογισμού 8 εκατομμυρίων ευρώ, το GROGS, που έχει ξεκινήσει υπό το συντονισμό της ελληνικής εταιρείας Raymetrics και στο οποίο συμμετέχουν εταιρείες του εξωτερικού αλλά και τα αστεροσκοπεία του Χελμού στην Πελοπόννησο και του Χολομώντα στην Χαλκιδική.
«Στον Σκίνακα το πρόγραμμα θα αναβαθμίσει ανάλογα το νέο τηλεσκόπιο 1.0μ το οποίο αναμένεται να αρχίσει να λειτουργεί από τον Σεπτέμβριο του 2024. Να υπενθυμίσουμε ότι η αγορά του νέου τηλεσκοπίου έγινε εφικτή χάρη στην χορηγία 500.000 ευρώ της Επιτροπής Ελλάδα 2021 και ονομάστηκε «200+» από την κα. Γιάννα Αγγελοπούλου-Δασκαλάκη κατά την επίσκεψή της στο ΙΤΕ τον Ιούνιο του 2022.
Ο στόχος του προγράμματος GROGS είναι να δημιουργηθεί ένα κεντρικό εθνικό σύστημα που θα ενώσει τα τρία αστεροσκοπεία ώστε να μπορούν συνεργατικά να παρακολουθούν και να επικοινωνούν δορυφόρους σε χαμηλή τροχιά που διατρέχουν τον ουρανό της Ελλάδας από τον βορά προς το νότο, στέλνοντας και λαμβάνοντας δεδομένα από αυτούς με τη χρήση κβαντικής κρυπτογραφίας», συμπληρώνει ο Έλληνας αστροφυσικός.
Η ολοκλήρωση αυτών των πρωτοποριακών προγραμμάτων μέσα στα επόμενα 2 χρόνια θέτει το Αστεροσκοπείο Σκίνακα στην πρώτη γραμμή παγκοσμίως στη νέα εποχή τηλεπικοινωνιών με χρήση λέιζερ.
Η μοναδική αυτή υποδομή του νησιού και της χώρας μας θα μπορέσει να συνεισφέρει και σε εθνικούς επιχειρησιακούς σκοπούς και να συμβάλει καταλυτικά στην ανάπτυξη της τοπικής οικονομίας.
Γιατί όμως όλα αυτά συμβαίνουν σήμερα;
Οι βελτιώσεις στη διαστημική τεχνολογία και η μείωση του κόστους των εκτοξεύσεων από ιδιωτικές εταιρείες (όπως η SpaceX) οδήγησαν σε δραματική αύξηση των δορυφόρων που αποστέλλονται στο διάστημα.
Σύμφωνα με τη βάση δεδομένων της Union of Concerned Scientists’ , μέχρι το τέλος του 2022 υπήρχαν 6.718 λειτουργικοί δορυφόροι σε τροχιά γύρω από τη Γης, εκ των οποίων οι 5.938 ήταν σε χαμηλή τροχιά (Low Earth Orbit: LEO).
Πάνω από το 80% αυτών εκτοξεύτηκαν μόλις τα τελευταία 3 χρόνια, ενώ υπάρχουν προτάσεις για περίπου 250.000 δορυφόρους που θα εκτοξευθούν σε LEO την επόμενη δεκαετία. Αυτό αντιπροσωπεύει περίπου μια 40πλάσια αύξηση σε σχέση με τον υφιστάμενο αριθμό.
Παρόλο που ο μεγάλος αριθμός δορυφόρων θα επηρεάσει πιθανώς τις επίγειες αστρονομικές παρατηρήσεις, η ανάγκη μεταφοράς στο έδαφος του τεράστιου όγκου δεδομένων που συλλέγουν οι δορυφόροι, καθώς και η παρακολούθηση της ακριβούς θέσης τους παρουσιάζουν νέες ευκαιρίες για οπτικά τηλεσκόπια και για αστεροσκοπεία.
«Οι λόγοι είναι αρκετά απλοί: η μεταφορά των δεδομένων με ακτίνες λέιζερ στο εγγύς υπέρυθρο παρουσιάζει 100.000 φορές αύξηση στο εύρος ζώνης σε σύγκριση με τα ραδιοκύματα, μαζί με βελτιωμένη ασφάλεια, εξαιτίας της χρήσης κβαντικής κρυπτογράφηση και του μικρότερου αποτυπώματος της δέσμης λέιζερ στο έδαφος. Είναι επομένως προφανές ότι το μοτο του Ινστιτούτου Αστροφυσικής “Ο ουρανός δεν αποτελεί το όριό μας” ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα και σε όσα μπορούν οι αστρονόμοι του Παν. Κρήτης και του ΙΤΕ να προσφέρουν στο νησί μας», καταλήγει ο Δρ Χαρμανδάρης.
