Τρίτη 29 Ιανουαρίου 2002. Λίγους μήνες μετά το σοκ της 11ης Σεπτεμβρίου, ο Τζορτζ Μπους ανακηρύσσει από το βήμα του Κογκρέσου ως υπ’ αριθμόν ένα εχθρό της Αμερικής τον υποτιθέμενο «Αξονα του Κακού», βάζοντας στο ίδιο τσουβάλι το ισλαμικό Ιράν, το κοσμικό Ιράκ (δύο χώρες που αλληλοσφάζονταν επί οκτώ χρόνια) και την κομμουνιστική Βόρεια Κορέα. Ρωσία και Κίνα εμφανίζονται, στα μάτια των Αμερικανών νεοσυντηρητικών, πολύ αδύναμες για να απειλήσουν τα αμερικανικά συμφέροντα, ίσως και ευκαιριακοί σύμμαχοι στον «παγκόσμιο πόλεμο κατά της τρομοκρατίας». Αλλωστε οι δύο χώρες έχουν συγκροτήσει, από τις 15 Ιουνίου του 2001, τον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO), με τη συμμετοχή των πρώην σοβιετικών Δημοκρατιών της Κεντρικής Ασίας και δηλωμένους στόχους «τις αποσχιστικές τάσεις, την τρομοκρατία και τον θρησκευτικό φανατισμό», δηλαδή την Αλ Κάιντα, που απειλούσε και τις ίδιες, από την Τσετσενία μέχρι το Σινγιάνγκ.
Παρασκευή 17 Νοεμβρίου 2023. Η παγκόσμια τάξη πραγμάτων έχει αλλάξει ριζικά από την εποχή του υιού Μπους, καθώς διεξάγεται στο Χάλιφαξ του Καναδά το ετήσιο Διεθνές Φόρουμ Ασφαλείας, το αντίστοιχο της Διάσκεψης του Μονάχου στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ο Αμερικανός πρόεδρος Τζο Μπάιντεν έχει αναγορεύσει την αναμέτρηση «Δημοκρατιών εναντίον απολυταρχικών καθεστώτων» σε βασικό τεκτονικό ρήγμα του σύγχρονου κόσμου. Πιστός σε αυτή την ψυχροπολεμική νοοτροπία, ο ιδρυτής του Φόρουμ, Πίτερ βαν Πράα, βρίσκει τον διάδοχο του «Αξονα του Κακού», λανσάροντας τον όρο CRINK – Κίνα, Ρωσία, Ιράν, Βόρεια Κορέα. Τρία χρόνια αργότερα, το ευφάνταστο γεωπολιτικό σχήμα μοιάζει να έχει εξελιχθεί σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Στις αρχές αυτής της εβδομάδας πραγματοποιήθηκε στο Κιργιστάν σύνοδος κορυφής του SCO. Στο τέταρτο του αιώνα που πέρασε από την ίδρυσή του, ο Οργανισμός επεκτάθηκε πέραν της ασφάλειας στο πεδίο της οικονομικής συνεργασίας και δέχθηκε στις γραμμές του την Ινδία, το Πακιστάν, το Ιράν και τη Λευκορωσία, ενώ αρκετές ακόμη χώρες ετοιμάζονται να ενταχθούν, περιλαμβανομένης της Τουρκίας, χώρας-μέλους του ΝΑΤΟ. Η αυξανόμενη βαρυτική έλξη που ασκεί ο Οργανισμός οφείλεται στη σοβαρή ενδυνάμωση των δύο αρχικών πυλώνων του. Η σημερινή Ρωσία δεν έχει σχέση με τον σωρό ερειπίων που άφησε πίσω του ο Γέλτσιν, ενώ η Κίνα αντιπροσωπεύει αυτή τη στιγμή το 30% της παγκόσμιας βιομηχανικής παραγωγής, ποσοστό που προβλέπεται να φτάσει στο απίστευτο 45% μέχρι το 2030, σύμφωνα με έκθεση του ΟΗΕ.
Τα νέα από τη μακρινή Μπισκέκ του Κιργιστάν αποτέλεσαν ψυχρολουσία για την Ουάσιγκτον. Τη στιγμή που η κυβέρνηση Τραμπ πάσχιζε, με τις τραγελαφικές ακροβασίες της ανάμεσα στον οικονομικό πόλεμο και στον πραγματικό, να αντιστρέψει την πορεία της σύγκρουσης με το Ιράν, ο πρόεδρος της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Μασούντ Πεζεσκιάν, είχε συναντήσεις με τον Βλαντιμίρ Πούτιν και τον Σι Τζινπίνγκ, οι οποίοι του προσέφεραν τη στήριξή τους. Και όχι μόνο στα λόγια.
Το μυστικό πρόγραμμα
Την περασμένη Τετάρτη, το κύριο θέμα των Financial Times ήταν αφιερωμένο σε μια σημαντική αποκάλυψη: η Μόσχα έχει δρομολογήσει το μυστικό πρόγραμμα C430L, μέσω του οποίου μεταφέρει στο Ιράν τεχνογνωσία για την παραγωγή υπερηχητικών πυραύλων, οι οποίοι θα έχουν πολύ περισσότερες πιθανότητες να ξεφύγουν από τα εχθρικά συστήματα αεράμυνας και να πλήξουν πλοία και χερσαίες δυνάμεις των ΗΠΑ. Μέχρι πρότινος ο Πούτιν, παρά τη συμφωνία στρατηγικής συνεργασίας που υπέγραψε τον Ιανουάριο του 2025 με τον Πεζεσκιάν, δίσταζε να παραδώσει στο Ιράν προχωρημένα οπλικά συστήματα, όπως οι S-400 (με τους οποίους είχε εφοδιάσει Τουρκία και Εμιράτα), για να μη διαρρήξει τις σχέσεις του με τον Τραμπ. Ωστόσο οι δυσκολίες που συναντά στον πόλεμο με την Ουκρανία τον ώθησαν να διαβεί τον Ρουβίκωνα.
Οι Ιρανοί παρέδωσαν στον ρωσικό στρατό επανδρωμένα αεροσκάφη Shahed, μια σημαντική βοήθεια, καθώς τα drones έχουν εξελιχθεί σε πρωτεύουσα παράμετρο της σύγκρουσης. Από την πλευρά τους, οι Ρώσοι τροφοδότησαν το Ιράν με τελευταίας γενιάς, φορητά αντιαεροπορικά συστήματα Verba και δορυφορικά δεδομένα για την ακριβή στοχοποίηση αμερικανικών θέσεων, πληρώνοντας τους Αμερικανούς με το ίδιο νόμισμα για τη βοήθεια που προσφέρουν στους Ουκρανούς. Στο μεταξύ η Κίνα, πέραν της σωτήριας οικονομικής στήριξης του Ιράν στους έξι μήνες του πολέμου, του έδωσε πρόσβαση στο σύστημα δορυφορικής πλοήγησης Beidou και σε υψηλής ανάλυσης δορυφόρους μέσω των οποίων στοχοποιήθηκαν με εντυπωσιακή επιτυχία αμερικανικές βάσεις στην περιοχή. Οσο για τη Βόρεια Κορέα, πέραν της καθοριστικής συμβολής των τουλάχιστον 12.000 στρατιωτών της στη μάχη του Κουρσκ για την απώθηση των Ουκρανών, πρόσφατα παρέδωσε στη Ρωσία μονάδα 120 βαλλιστικών πυραύλων, που συνοδεύονται από 90 Βορειοκορεάτες χειριστές.
Η τακτική σύγκλιση των τεσσάρων χωρών, που μοιράζονται την έντονη στρατιωτική και οικονομική πίεση της Ουάσιγκτον, δεν σηματοδοτεί, ωστόσο, στρατιωτικοπολιτικό «Αξονα», τύπου ΝΑΤΟ.
Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο για ευρύτερες συμπράξεις, όπως ο SCO και οι BRICS – χώρες όπως η Ινδία και το Πακιστάν δεν θα είχαν καμία διάθεση να συμμετάσχουν σε συμμαχίες στραμμένες εναντίον των ΗΠΑ και γενικά της Δύσης. Το γεγονός όμως ότι διατηρούν στενές οικονομικές και πολιτικές σχέσεις με τη Ρωσία και το Ιράν, αψηφώντας τις απειλές των Αμερικανών για δευτερογενείς κυρώσεις, μαρτυρά ότι ο κόσμος της μονομερούς αμερικανικής ηγεμονίας έχει παρέλθει οριστικά.
Οι επιπτώσεις είναι ορατές και στα δύο βασικά μέτωπα των γεωπολιτικών συγκρούσεων. «Ο τελευταίος γύρος των αμερικανικών πληγμάτων εναντίον του Ιράν καθιστά ολοένα και περισσότερο καθαρό τι συμβαίνει με τη διαχείριση του πολέμου από τον κ. Τραμπ: έχει ξεμείνει από επιλογές», έγραφε την Πέμπτη η Ερικα Γκριν στους New York Times.
Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Μάθιου Μπάρτλετ, αξιωματούχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ στην πρώτη κυβέρνηση Τραμπ, διαπίστωνε: «Είναι απολύτως σοκαριστικό πώς οι ΗΠΑ εκτίθενται για έλλειψη οποιουδήποτε σχεδίου δράσης, οποιασδήποτε ιδέας για το πώς θα μπορούσαν να νικήσουν ή να βγουν από αυτόν τον πόλεμο».
Προς τα πού γέρνει η πλάστιγγα;
Στο Ουκρανικό, παρακολουθώντας κανείς αρκετά δυτικά Μέσα μπορεί να σχηματίσει την εντύπωση ότι η πορεία του πολέμου έχει μεταστραφεί υπέρ της Ουκρανίας κι ότι ο Πούτιν βρίσκεται σε αδιέξοδο. Αυτή την εικασία ενίσχυσαν και δημοσιεύματα για πρόσφατο ταξίδι του διευθυντή της CIA, Τζον Ράτκλιφ, στη Μόσχα, όπου φέρεται να προειδοποίησε τους ομολόγους του ότι, αν δεν σταματήσει άμεσα ο πόλεμος, οι εξελίξεις τόσο στο στρατιωτικό όσο και στο οικονομικό επίπεδο θα είναι καταστροφικές για τη Ρωσία. Πρόκειται, πιθανότατα, για ονειροφαντασία όσων τα γράφουν ή όσων τους τα διοχέτευσαν.
Είναι αλήθεια ότι χάρη στα drones, τον μόνο τομέα όπου έχουν ισοδυναμία με τους Ρώσους, οι Ουκρανοί κατάφεραν να επιβραδύνουν πάρα πολύ την προώθηση των εισβολέων στο πεδίο της μάχης. Η σύγκρουση έχει μετατραπεί σε πόλεμο φθοράς, ο οποίος έχει μεγάλο κόστος και για τους δύο, αλλά εντέλει ευνοεί την πλευρά με τα μεγαλύτερα αποθέματα. Η Ρωσία υπερτερεί σε πληθυσμό με αναλογία 4,5:1 και σε στρατιώτες στη γραμμή του μετώπου σε αναλογία 2:1, ενώ η Ουκρανία αντιμετωπίζει τεράστιο πρόβλημα λόγω απωλειών, λιποταξιών και αρνήσεων στράτευσης.
Ο προσωπάρχης του Ζελένσκι, Κίριλο Μπουντάνοφ, δήλωσε πρόσφατα ότι χρειάζεται να προσθέτει στον στρατό της 30.000 στρατιώτες τον μήνα (τον μήνα!) για να αντιμετωπίζει τα κενά. Δυτικά και ουκρανικά Μέσα εκτιμούν ότι υπάρχει κίνδυνος να βρεθεί μέχρι τα τέλη του χρόνου ο ρωσικός στρατός στα περίχωρα του Κραματόρσκ και του Σλοβιάνσκ, των δύο τελευταίων μεγάλων πόλεων του Ντονμπάς υπό ουκρανικό έλεγχο.
Δεν αποκλείεται η επίσκεψη Ράτκλιφ να είχε στόχο να βολιδοσκοπήσει τους Ρώσους για το ενδεχόμενο επανέναρξης των διαπραγματεύσεων και να αποκλιμακώσει τις επικίνδυνες εντάσεις με μερίδα των Ευρωπαίων, ιδίως μετά τις –αστήρικτες, προς το παρόν– καταγγελίες της Γερμανίας για προσπάθεια ανατίναξης ουκρανικών μεταγωγικών στο αεροδρόμιο της Λειψίας.
Πάντως ο Τραμπ δήλωσε στο Axios ότι δεν υφίσταται κίνδυνος ρωσικής επίθεσης στην Ευρώπη και έβαλε τον υπουργό Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ να υποδεχθεί τον Ρώσο ομόλογό του Αντον Σιουάνοφ στην υπουργική σύνοδο του G20 στη Βόρεια Καρολίνα (εξοργίζοντας τους Γερμανούς). Νωρίτερα, είχε υποβαθμίσει δραματικά τις κοινές ασκήσεις με τη Νότια Κορέα και είχε κηρύξει οικονομικό πόλεμο με τον Καναδά, τον οποίο εννοεί να μετατρέψει σε 51η πολιτεία των ΗΠΑ. Εν ολίγοις, ο «Αξονας του Καλού» δεν βρίσκεται στις καλύτερες μέρες του, καθώς η Αμερική του Τραμπ διαμηνύει ότι δεν θέλει συμμάχους, αλλά μόνο δορυφόρους. Καναδός ο «νονός» του CRINK, Πίτερ βαν Πράα, δικαιώνει το γνωστό κλισέ: Πρόσεξε καλά τι εύχεσαι, γιατί μπορεί να βγει αληθινό.
(Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Η Καθημερινή» της Κυριακής)
