Μπορεί η Δικαιοσύνη να γίνει δίκαιη; Μπορεί η Δημοκρατία να λειτουργεί για τους πολλούς; Μπορεί η Αστυνομία να προστατεύει τους καλούς και όχι τα λαμόγια και τους νταβατζήδες;
Μπορεί ο κόσμος να γυρίσει ανάποδα; Οι περισσότεροι μάλλον πιστεύουν ότι ο κόσμος είναι ήδη στη σωστή θέση. Ότι η αδικία είναι φυσική. Ότι η ανισότητα είναι αναπόφευκτη. Ότι οι λίγοι γεννήθηκαν για να κάνουν κουμάντο και οι πολλοί για να υπακούν. Ότι η Δημοκρατία έχει όρια, η Δικαιοσύνη εξαιρέσεις και η ελευθερία τιμή.
Ο καθρέφτης της πραγματικότητας
Πριν από εκατόν τριάντα χρόνια η Αλίκη, αφού επισκέφθηκε τη Χώρα των Θαυμάτων, μπήκε σ' έναν καθρέφτη για να ανακαλύψει τον κόσμο από την ανάποδη. Αν η Αλίκη ξαναγεννιόταν στις μέρες μας, δεν θα χρειαζόταν να περάσει πίσω από τον καθρέφτη. Θα ήταν αρκετό να ρίξει μια ματιά έξω από το παράθυρο. Με αυτά τα λόγια ο Εδουάρδο Γκαλεάνο εισάγει το εμβληματικό του βιβλίο «Ένας κόσμος ανάποδα». Ένα βιβλίο που μοιάζει με ακτινογραφία της εποχής μας. Ένα σχολείο της πραγματικότητας, όπου τα πάνω βρίσκονται κάτω, τα αριστερά δεξιά και η κοινή λογική μοιάζει εξόριστη από τη δημόσια ζωή.
Ο Ουρουγουανός συγγραφέας καταγγέλλει έναν κόσμο όπου η δύναμη ανταμείβεται ανεξαρτήτως ηθικής, η απληστία βαφτίζεται επιτυχία και η αδικία παρουσιάζεται σαν δικαιοσύνη. Έναν κόσμο όπου οι πόλεμοι βαφτίζονται ειρηνευτικές επιχειρήσεις και η καταστροφή της φύσης ονομάζεται ανάπτυξη. Όπου η φτώχεια θεωρείται προσωπική αποτυχία και ο πλούτος ηθική αρετή.
Στο σχολείο του κόσμου ανάποδα, οι ισχυροί διδάσκονται ότι έχουν δικαιώματα χωρίς ευθύνες και οι αδύναμοι ότι έχουν ευθύνες χωρίς δικαιώματα. Τα κέρδη ιδιωτικοποιούνται και οι ζημιές κοινωνικοποιούνται. Οι λαοί καλούνται να προσαρμοστούν στους ρυθμούς της ανάπτυξης, αντί η ανάπτυξη να υπηρετεί τους λαούς.
Αυτός ο ανάποδος κόσμος δεν είναι μία δυστοπία. Είναι ο κόσμος που βλέπουμε καθημερινά έξω από το παράθυρό μας. Και δυστυχώς, έχουμε μάθει να τον αποδεχόμαστε. Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι αν ο Γκαλεάνο είχε δίκιο. Το ερώτημα σήμερα είναι αν αυτός ο παράλογος κόσμος μπορεί να ξαναγίνει λογικός. Μπορεί η Δημοκρατία να πάψει να είναι μια διαδικασία νομιμοποίησης των αποφάσεων των λίγων και να γίνει ξανά η εξουσία των πολλών; Μπορεί η αστυνομία να προστατεύει τον πολίτη και όχι τους μηχανισμούς που παράγουν την αδικία; Μπορεί το κράτος να σταθεί απέναντι στα οργανωμένα συμφέροντα και όχι να λειτουργεί ως υπάλληλός τους;
Οι περισσότεροι απαντούν αρνητικά. Όχι επειδή έχουν αναλύσει το ερώτημα. Αλλά επειδή έχουν πειστεί ότι τίποτε δεν αλλάζει. Μας έμαθαν να αποδεχόμαστε τον κόσμο όπως είναι. Να θεωρούμε φυσικό ότι κάποιοι άνθρωποι κατέχουν πλούτο μεγαλύτερο από ολόκληρα κράτη. Ότι η εργασία αμείβεται λιγότερο από την κερδοσκοπία. Να θεωρούμε φυσικό ότι οι ισχυροί έχουν άλλους νόμους και οι αδύναμοι άλλες υποχρεώσεις.
Κι όμως, τίποτε από όλα αυτά δεν είναι φυσικό. Ο κόσμος δεν φτιάχτηκε για τους λίγους. Ο κόσμος φτιάχτηκε για να χωρέσει τους πολλούς. Η ανθρωπότητα παράγει αρκετή τροφή για όλους. Διαθέτει τεχνολογία που θα μπορούσε να εξαλείψει τη φτώχεια. Διαθέτει επιστημονική γνώση που θα μπορούσε να εξασφαλίσει αξιοπρεπή ζωή σε κάθε άνθρωπο του πλανήτη. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη πόρων. Το πρόβλημα είναι το Σύστημα.
Το Σύστημα δεν είναι σύστημα
Πολλοί πιστεύουν ότι υπάρχει ένα πανίσχυρο και απόλυτα οργανωμένο σύστημα που ελέγχει τα πάντα. Ότι πίσω από κάθε απόφαση υπάρχει ένας ενιαίος μηχανισμός που λειτουργεί με ακρίβεια και στρατηγικό σχεδιασμό. Η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική.
Αυτό που ονομάζουμε Σύστημα δεν είναι ένα πραγματικό σύστημα. Δεν είναι μια αρμονική δομή που λειτουργεί αποτελεσματικά. Είναι ένα άθροισμα ανταγωνιστικών συμφερόντων.
Ένα δίκτυο εξουσιών που συγκρούονται διαρκώς μεταξύ τους. Τα κράτη ανταγωνίζονται άλλα κράτη. Τα οικονομικά κέντρα πολεμούν άλλα οικονομικά κέντρα. Οι πολιτικές ελίτ υπονομεύουν η μία την άλλη. Οι μηχανισμοί εξουσίας βρίσκονται σε μόνιμη διαμάχη για μεγαλύτερο έλεγχο και περισσότερα προνόμια. Αυτοί οι λίγοι δεν κατάφεραν ποτέ να οικοδομήσουν έναν πραγματικά δίκαιο κόσμο. Δεν κατάφεραν ποτέ να οικοδομήσουν μια ισορροπημένη κοινωνία. Δεν κατάφεραν ποτέ να δημιουργήσουν ούτε καν ένα οργανωμένο σύστημα. Αυτή είναι η πιο μεγάλη αποτυχία τους.
Ο κόσμος δεν είναι ανάποδα επειδή κάποιο πανίσχυρο σύστημα τον έκανε έτσι. Ο κόσμος είναι ανάποδα επειδή δεν υπάρχει πραγματικό σύστημα. Δεν υπάρχει μια ευνομούμενη κοινωνία. Επικρατεί μόνο το Εγώ. Με αποτέλεσμα το χάος.
Η ιδέα να γυρίσει ο κόσμος που γνωρίζουμε ανάποδα δεν είναι μια ουτοπία. Είναι η επιστροφή στην κανονικότητα. Ανάποδος είναι ο κόσμος όπου ο τίμιος φοβάται και ο διεφθαρμένος αισθάνεται ασφαλής. Ανάποδος είναι ο κόσμος όπου η κοινωνία υπηρετεί τις αγορές. Ανάποδος είναι ο κόσμος όπου η Δημοκρατία υπάρχει στα συντάγματα, αλλά απουσιάζει από την πραγματική ζωή.
Ο κόσμος δεν χρειάζεται να γυρίσει ανάποδα. Ανάποδα είναι ήδη. Η μεγάλη πολιτική μάχη του 21ου αιώνα έχει ως στόχο να αποκαταστήσουμε το αυτονόητο. Να θυμηθούμε ότι η Δημοκρατία δημιουργήθηκε για τους πολλούς. Ότι η Δικαιοσύνη δημιουργήθηκε για τους αδύναμους. Ότι το κράτος δημιουργήθηκε για την κοινωνία. Ότι ο πλούτος παράγεται από την εργασία των ανθρώπων. Τότε, ίσως συμβεί το παράδοξο. Ο κόσμος, μετά από πολύ καιρό, λειτουργήσει με την κοινή λογική.
(Ο Δημήτρης Τζιώτης είναι Σύμβουλος Στρατηγικής και συγγραφέας - Το νέο βιβλίο του με τίτλο « Το Σύνταγμα της νέας Μεταπολίτευσης» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαζήση)
