Όταν το 2015 ο Graham Allison, αναφερόταν στην «παγίδα του Θουκυδίδη», προσπαθούσε μέσα από την ιστορική αναφορά να προειδοποιήσει για την πιθανή σύγκρουση μεταξύ Κίνας και Αμερικής. Η άνοδος της Κίνας και η αλλαγή των συσχετισμών δυνάμεων και της παγκόσμιας ισορροπίας θα μας οδηγήσει αναπόφευκτα σε πόλεμο, επιβεβαιώνοντας προβλέψεις «γερακιών» όπως ο Kissinger και ο Mearsheimer. Ο Θουκυδίδης και ο Πελοποννησιακός Πόλεμος είναι συνήθως πηγή έμπνευσης για τέτοιου είδους παραλληλισμούς, πολλές φορές άστοχους. Είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό ότι αυτά τα ιστορικά διδάγματα προσπαθούν πάντα να αναδείξουν την οπτική των νικητών ή των πρωταγωνιστών και όχι των ανταγωνιστών τους. Και κάπως έτσι, αναδεικνύεται μόνο ένα μικρό μέρος της ιστορίας. Όλες οι μοντέρνες αναφορές στον Πελοποννησιακό Πόλεμο ταυτίζουν την αθηναϊκή δημοκρατία με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την αυταρχική Σπάρτη με ανταγωνιστές της Αμερικής, όπως η Σοβιετική Ένωση και η Κίνα. Ακόμα και πρόσφατη αναφορά του ηγέτη της Κίνας Σι Τζινπίνγκ στην «παγίδα του Θουκυδίδη» κατά τη συνάντησή του με τον Ντόναλντ Τραμπ προκάλεσε σύγχυση και ερωτήματα όπως «Ποια είναι η Αθήνα και ποια η Σπάρτη στην παρούσα συγκυρία;», «Πώς μπορεί η Κίνα να οραματίζεται ότι είναι η σύγχρονη δημοκρατική Αθήνα;».
Οι αναφορές στον Θουκυδίδη και τα διδάγματα από έναν πόλεμο που διεξήχθη πριν από 25 αιώνες έχουν μεγάλη σημασία, ιδιαίτερα εάν προσπαθήσουμε να τα ερμηνεύσουμε με έναν τρόπο που δεν παραβλέπει την πραγματικότητα. Ένα από τα κυρία διδάγματα που μπορούμε να αντλήσουμε από τον Θουκυδίδη δεν είναι μόνο το γεγονός πως σε παιχνίδια ισχύος η αλλαγή συσχετισμών προκαλεί μια συστημική ανισορροπία και σύγκρουση, αλλά πως η δημοκρατία και η ανοιχτή κοινωνία είναι πολύ ευάλωτες και εύθραυστες μπροστά στις προκλήσεις μιας αυτοκρατορικής εξωτερικής πολιτικής. Δυστυχώς, το δίδαγμα από την ιστορική εξέλιξη της Αθήνας, το οποίο επαναλαμβάνεται ανά τους αιώνες, είναι ότι η υβριστική χρήση της ισχύος καταστρέφει τη δημοκρατία και την ίδια την πολιτεία. Ιδιαίτερα όταν η ηγεμονική ισχύς αμφισβητείται.
Αν κρίνουμε από τη σημερινή γεωπολιτική κατάσταση και τη διακυβέρνηση Τραμπ, δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ανάλυση για να τεκμηριωθεί ότι βρισκόμαστε σε μία περίοδο αμφισβήτησης του διεθνούς δικαίου από τη χώρα που πρωταγωνίστησε στην εδραίωσή του. Αυτό που καθιστά τη σημερινή κατάσταση δυσμενέστερη είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι μια λαβωμένη υπερδύναμη που δρα με υπερβολή και με λάθος κίνητρα. Η σημερινή κατάσταση στην Κούβα και η μεθόδευση της Αμερικής πρέπει να μας προβληματίζει περισσότερο από όλες τις άλλες πολιτικές επιλογές της δεύτερης θητείας του προέδρου Τραμπ, διότι σηματοδοτεί κάτι τελείως διαφορετικό και πιο ανησυχητικό: Η πολιτική έναντι της Κούβας δεν αποτελεί μια σύγκρουση με τον Καναδά ή με το Μεξικό, ούτε αποτελεί επιδίωξη άσκησης επιρροής στα στρατηγικά σημεία του Αρκτικού Ωκεανού ή της Διώρυγας του Παναμά. Δεν είναι μια σύγκρουση για τον ορυκτό πλούτο της Ουκρανίας, της Βενεζουέλας ή του Περσικού Κόλπου. Η πολιτική έναντι της Κούβας εμπεριέχει μια προβληματική, τιμωρητική διάσταση, που προέρχεται από την αγανάκτηση και το άγχος της παρακμής της αμερικανικής υπερδύναμης.
Όταν η Αθήνα έφτασε το 415 π.Χ. στη Μήλο, ο πόλεμος ήταν ήδη πολύχρονος και καταστροφικός, χωρίς να διαφαίνεται τέλος στον ορίζοντα. Η πανωλεθρία στη Μαντίνεια τρία χρόνια νωρίτερα και η ανοιχτή αμφισβήτησή της Αθήνας από συμμαχικά νησιά, την οδήγησαν στη γενοκτονική επιλογή στη Μήλο, αφανίζοντας τον πληθυσμό της και ταυτόχρονα θυσιάζοντας τις αξίες της αθηναϊκής δημοκρατίας. Αυτή είναι η πραγματική παγίδα της ισχύος και η ύβρις.
Σήμερα, η Κούβα είναι το εξιλαστήριο θύμα της αδυναμίας της Αμερικής και της υπερβολικής αντίδρασής της. Η Κούβα του 2026 δεν είναι η Κούβα που προκάλεσε την κρίση του 1962, ούτε η Κούβα του 1979, ούτε καν του 1994. Η Κούβα σήμερα όλο και περισσότερο επιστρέφει στην Κούβα της δεκαετίας του 1950 ως τουριστικός προορισμός, το «Λας Βέγκας» πριν από το Λας Βέγκας. Η Κούβα του 2026 είναι μια χώρα που, από το 2017, έχει ανοιχτεί ολοένα και περισσότερο μέσω του τουρισμού στην παγκόσμια αγορά, αλλά συγχρόνως πρωτοπορεί σε θέματα υγείας, παιδείας και θεσμών που διασφαλίζουν την κοινωνική δικαιοσύνη. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 έστειλε τους γιατρούς της όπου της ζητήθηκε, ακόμα και σε χώρες όπως η Ιταλία. Ο πρόεδρος Ομπάμα το 2014 χαιρέτισε την αυτοθυσία των Κουβανών γιατρών που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή στη Σιέρα Λιόνε για την καταπολέμηση του έμπολα. Τον Οκτώβριο του 2014, έπειτα από αίτημα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), η Κούβα απέστειλε πολυμελή αποστολή, με περισσότερους από 200 γιατρούς και νοσηλευτές, στη Δυτική Αφρική. Περισσότεροι από 160 επαγγελματίες υγείας βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή στη Σιέρα Λεόνε, θέτοντας σε κίνδυνο ακόμα και την ίδια τους τη ζωή για την καταπολέμηση της επιδημίας. Ο σημερινός στραγγαλισμός της Κούβας από τις ΗΠΑ δεν χρησιμοποιεί ούτε καν το πρόσχημα της ιδεολογικής διαφοράς ή έστω της γεωπολιτικής ασφάλειας. Είναι μια επιχείρηση υποταγής – ούτε καν επίδειξη ισχύος. Χρησιμοποιώντας το ίδιο νομικό τέχνασμα όπως με τον Νοριέγκα το 1988 και τον Μαδούρο πιο πρόσφατα, γίνεται προσπάθεια έκδοσης εντάλματος σύλληψης εναντίον του 94χρονου Ραούλ Κάστρο από δικαστήριο του Μαϊάμι. Όπως και οι προηγούμενες, έτσι και η συγκεκριμένη κίνηση καταπατά το διεθνές δίκαιο, δίνοντας ένα άλλοθι παρέμβασης, αλλά λειτουργώντας και ως εκφοβισμός και πίεση, μια συνήθης πολιτική στην περιοχή. Αναζητώντας την «Ντέλσι Ροντρίγκεζ της Κούβας», ο εγγονός του Ραούλ Κάστρο είναι η πιο πιθανή επιλογή, με την πιθανή σύλληψη του παππού του να αποτελεί και έναν τρόπο πίεσης προς αυτόν. Η ισχύς στη Realpolitik χρησιμοποιείται για να απωθεί και να αποθαρρύνει, δεν επιδιώκει ούτε να αφανίζει πολιτισμούς αλλά ούτε και να χρησιμοποιείται αυθαίρετα.
Ο Θουκυδίδης μας έχει κληροδοτήσει πολλά διδάγματα από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, αλλά το κυριότερο είναι αυτό της ύβρεως και της υπεροψίας της Αθήνας, καθώς και της τελικής έκβασης του πολέμου, που αρχίζει στη Μήλο και τελειώνει στη Σικελία δύο χρόνια αργότερα. Είναι πιθανόν να εκδοθεί ένταλμα σύλληψης του Κάστρο, αλλά η Κούβα, όπως και το Ιράν, δεν είναι Βενεζουέλα, και ο Θουκυδίδης δεν έγραψε μόνο για την αρχή του πολέμου αλλά και για την υπεροψία της τραγικής Αθήνας, που συνάντησε το τέλος της στις Συρακούσες. Δυστυχώς, η Κούβα σήμερα είναι μια χώρα που βιώνει το ρητό που εφάρμοσαν οι Αθηναίοι στους Μηλίους: Οι ισχυροί πράττουν και οι αδύναμοι πρέπει να υποστούν. Το δίδαγμα όμως είναι ότι τις περισσότερες φορές, εάν όχι όλες, το φρόνιμο και μέγιστο είναι να μπορείς και να επιλέγεις τι να μην κάνεις. Η άνιση χρήση βίας τείνει να είναι χαρακτηριστικό των αδυνάμων. Όπως το διατυπώνει και η Hannah Arendt στο έργο της Περί Βίας, η βία αποτελεί ένδειξη έλλειψης πραγματικής εξουσίας.
(Ο Πέτρος Βαμβακάς είναι Αναπληρωτής καθηγητής Τμήματος Πολιτικών Επιστημών & Διεθνών Σχέσεων, Emmanuel College, Διευθυντής στο Ινστιτούτο Μελετών Ανατολικής Μεσογείου, μέλος Γνωμοδοτικού Συμβουλίου ΕΝΑ – Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
