Εδώ και ένα μήνα περίπου, οι Έλληνες πολίτες παρακολουθούν και στηρίζουν στην πλειοψηφία τους, τους αγρότες που δίνουν την δική τους μάχη, εκείνης της επιβίωσης τους και της ακανόνιστης λειτουργίας της αγοράς. Θύματα της αγοράς είναι και οι ίδιοι οι πολίτες. Τα ειδικά προβλήματα των αγροτών για τον απλό πολίτη δεν μπορούν να γίνουν από τεχνητής πλευράς ουσιαστικά κατανοητά και δεν μπορούν να εκφέρουν άποψη. Στέκονται στην μεγάλη εικόνα, στην οικονομική και κοινωνική δυσπραγίας τους και αντιστέκονται στον κοινωνικό αυτοματισμό που επιδιώκει η Κυβέρνηση. Μέσα όμως από τις συζητήσεις και διεκδικήσεις των αγροτών προκύπτουν και ζητήματα που είναι ευρύτερου ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος και οι προτάσεις, οι φοβίες που διατυπώνονται, είναι έντονες βάση της γνώσης και της πληροφόρησης που έχουν. Η συμφωνία της ΕΕ με την Mercosur είναι σκόπιμο να εξεταστεί στην νέα διάσταση της και των μέτρων στήριξης των αγροτών, που η ΕΕ και η κάθε κυβέρνηση πρέπει να προτάξει και εφαρμόσει.
Σε έναν κόσμο όπου οι ΗΠΑ απομακρύνονται από τις πολυμερείς συμφωνίες και συνεργασίες, που προτάσσονται νέοι δασμοί ως μέσο προστατευτισμού, που προσπαθούν να επιβάλλουν την διάλυση διεθνών συμφωνιών και οργανισμών, που ανατρέπουν επί της ουσίας γεωοικονομικές ισορροπίες, η σύναψη σχέσεων της ΕΕ με την Mercosur, επιτρέπει στην Ευρώπη να επαναπροσδιορίσει την θέση της στο διεθνές γίγνεσθαι.
Η γεωπολιτική συγκυρία με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ, προσδίδει στη συμφωνία ΕΕ-Mercosur, έναν χαρακτήρα «στρατηγικής αναγκαιότητας». Η ΕΕ θα μπορούσε να αναδείξει την συμφωνία αυτή, ως ένα κρίσιμο εργαλείο για την ενίσχυση της στρατηγικής της αυτονομίας. Να δείξει το θεσμικό ανάστημα της απέναντι στις ΗΠΑ, στην «τραμποποίηση» των διεθνών συμφωνιών και λειτουργιών, στον ωμό παρεμβατισμό τους, στον καλπασμό μιας διεθνούς κρίσης.
Η συμφωνία Mercosur, δεν είναι απλώς μια εμπορική συμφωνία, αλλά πρέπει να αποτελέσει μια πολιτική, στρατηγικής συμμαχίας, διεθνούς κύρους. Η συμφωνία οφείλει να στείλει ένα ηχηρό μήνυμα κατά του προστατευτισμού αλλά υπέρ των συλλογικών κανόνων, διαπεριφερειακών συμμαχιών, που προωθούν την ανάπτυξη και ασφάλεια, ενώ ενδυναμώνουν το κύρος της ΕΕ στην προσπάθεια αυτή.
Η ΕΕ ως ηπειρωτική και οικονομική οντότητα, θα είναι το πρώτο μεγάλο εμπορικό μπλοκ που θα αποκτήσει προτιμησιακή πρόσβαση σε μια αγορά, καταρχήν 284 και με την πλήρη εφαρμογή της 700 εκατομμυρίων καταναλωτών, αποκτώντας έτσι ένα πλεονέκτημα έναντι των ΗΠΑ, της Κίνας και της Ιαπωνίας.
Μέσω της συμφωνίας, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί και μετά την σημαντική έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις 16 Δεκεμβρίου 2025 για «την διασφάλιση ρητρών» και τις συμπληρωματικές τροποποιήσεις χωρών μελών με ανταγωνιστικά προϊόντα, η ΕΕ θα μπορεί:
1. Να «εξάγει» σε μια διευρυμένη περιοχή όπου η επιρροή των ΗΠΑ κυριαρχούσε παραδοσιακά, τα δικά της περιβαλλοντικά, εργασιακά πρότυπα και ελεγκτικούς μηχανισμούς, για την προστασία της αγοράς των αγροτικών εξαγώγιμων, ευαίσθητων προϊόντων και ΠΟΠ, τον ορισμό μηχανισμού παρακολούθησης και «κοφτών» που θα σταματούν τις εισαγωγές σε ορισμένες περιπτώσεις από τις χώρες αυτές.
2. Να συνδυάσει την διαφοροποίηση της τροφοδοσίας των εφοδιαστικών αλυσίδων για κρίσιμες πρώτες ύλες (π.χ. λίθιο για μπαταρίες), με μείωση της εξάρτησης της από τις ΗΠΑ και την Κίνα
Οι χώρες της Mercosur αν δεν υπάρξει συμφωνία με την ΕΕ και μάλιστα μετά από μια διαρκή διαπραγμάτευση που έχει αρχίσει από το 2000, που πέρασε από πολλά μεταβατικά στάδια, θα αναζητήσουν άλλες διεξόδους για το εξαγωγικό τους εμπόριο και την εγκαθίδρυση νέων οικονομικών και εμπορικών συμφωνιών, ώστε να συμμετέχουν στον νέο παγκόσμιο καταμερισμό.
Η Κίνα θα αποτελεί τον κύριο και άμεσο προορισμό. Ήδη έχει ξεπεράσει την ΕΕ ως κορυφαίος εμπορικός εταίρος της Mercosur (26,7% έναντι 16,9% το 2023).Χωρίς την ευρωπαϊκή εναλλακτική, οι χώρες της Mercosur (ιδιαίτερα η Βραζιλία και η Αργεντινή) θα αναγκαστούν να δεχθούν κινεζικές επενδύσεις και υποδομές με λιγότερο αυστηρούς περιβαλλοντικούς όρους.
Ταυτόχρονα, η ΕΕ κινδυνεύει με «εμπορική αχρηστία» στη Νότιο Αμερική, χάνοντας την πρόσβαση σε αγορές και πόρους που είναι απαραίτητοι για την πράσινη μετάβασή της.
Η εν δυνάμει εμπορική συμφωνία της ΕΕ με μια «ενότητα» χωρών με διαπεριφερειακό χαρακτήρα δεν είναι η πρώτη. Η ΕΕ έχει ιστορικό παροχής στήριξης για την προσαρμογή των αγροτών σε διεθνείς κανόνες (ΠΟΕ) ή συμφωνίες και έχει απορρόφηση εσωτερικούς κραδασμούς της ευρωπαϊκής παραγωγής με συμπληρωματικά μέτρα στήριξης. Υπενθυμίζεται, ότι από προηγούμενες εμπορικές συμφωνίες:
1. Οι άμεσες ενισχύσεις της ΚΑΠ εισήχθησαν αρχικά ως «πληρωμές αποζημίωσης» για τη μείωση των τιμών και των δασμών στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων του ΠΟΕ.
2. Η μεταρρύθμιση της ΚΑΠ το 2000, μετέτρεψε τις ενισχύσεις σε «αποσυνδεδεμένες» (decoupled), ώστε να θεωρούνται νόμιμες (Green Box) κατά τον ΠΟΕ, προστατεύοντας ταυτόχρονα το αγροτικό εισόδημα.
3. Η ΕΕ κατήργησε τις επιδοτήσεις εξαγωγών το 2015 (Δέσμη Ναϊρόμπι του ΠΟΕ), αναπροσαρμόζοντας τον προϋπολογισμό της προς την εσωτερική στήριξη και την αγροτική ανάπτυξη.
Οι μηχανισμοί προστασίας των αγροτικών προϊόντων που έχουν προς ώρας συμφωνηθεί έχουν ομοιότητες αλλά και διαφοροποιήσεις σε σχέση με άλλες ισχύουσες συμφωνίες όπως του ΠΟΕ, των Μεσογειακών Χωρών, της Κίνας κα.
Οι Ομοιότητες με τον ΠΟΕ είναι:
- Οι Πολυμερείς Κανόνες: Ενισχύσεις διαμέσου «Κουτιών»,που δεν διαστρεβλώνουν το εμπόριο και προωθούν περιβαλλοντικά προγράμματα
- Οι Ρήτρες Διασφάλισης: Η δυνατότητα επιβολής δασμών, όταν οι εισαγωγές προκαλούν «σοβαρή ζημία», αποτελεί βασικό κανόνα του ΠΟΕ, ο οποίος ενσωματώνεται και στη Mercosur.
Παρόμοιοι Μηχανισμοί σε Διμερείς Συμφωνίες (Μεσογειακές Χώρες)
- Ποσοστώσεις (Quotas): Όπως και στις συμφωνίες με το Μαρόκο ή την Τυνησία, η ΕΕ δεν απελευθερώνει πλήρως το εμπόριο ευαίσθητων προϊόντων. Στη Mercosur, όπως και στις μεσογειακές χώρες, ισχύουν δασμολογικές ποσοστώσεις για προϊόντα όπως το βόειο κρέας και η ζάχαρη, πέραν των οποίων επιβάλλονται υψηλοί δασμοί.
- Τιμές Εισόδου: Σε μεσογειακές συμφωνίες (π.χ. για φρούτα και λαχανικά) χρησιμοποιείται το σύστημα των τιμών εισόδου για να αποτραπεί η κατάρρευση των ευρωπαϊκών τιμών. Στη Mercosur, ο νέος μηχανισμός του 2026 έχει προταθεί στο σχέδιο, να χρησιμοποιεί το threshold του 8% (πτώση τιμής ή αύξηση όγκου) ως αυτόματο «καμπανάκι» έρευνας.
Η Συμφωνία της ΕΕ με την Κίνα
- Προστασία Γεωγραφικών Ενδείξεων: Η συμφωνία ΕΕ-Κίνας (2021) αποτέλεσε το μοντέλο για τη Mercosur όσον αφορά την προστασία των ΠΟΠ. Και στις δύο περιπτώσεις, υπάρχει αμοιβαία αναγνώριση εκατοντάδων προϊόντων (π.χ. Φέτα, ΠΟΠ τυροκομικών και κρασιών, Σαμπάνια, κά), με την Κίνα να έχει ήδη επεκτείνει τη λίστα στα 550 προϊόντα το 2025.
Οι Καινοτομίες της Mercosur (2025-2026)
Σε αντίθεση με παλαιότερες συμφωνίες, η Mercosur περιλαμβάνει:
1. «Κατοπτρικές Ρήτρες» (Mirror Clauses): Αυστηρότερη απαίτηση οι εισαγωγές να πληρούν τα ευρωπαϊκά πρότυπα (π.χ. για φυτοφάρμακα και καλή διαβίωση των ζώων), κάτι που δεν είναι τόσο ανεπτυγμένο στις παλαιότερες μεσογειακές συμφωνίες
2. «Ταχύτητα Ενεργοποίησης»: Ο μηχανισμός του 2026 επιτρέπει προσωρινά μέτρα εντός 21 ημερών για ευαίσθητα προϊόντα, μια διαδικασία πολύ ταχύτερη από τους κλασικούς μηχανισμούς του ΠΟΕ ή των παλαιών συμφωνιών σύνδεσης
3. Η Επιτροπή πρότεινε τη δημιουργία ενός ταμείου στήριξης για την αποζημίωση των αγροτών που πλήττονται άμεσα από τη συμφωνία, προκειμένου να εξασφαλιστεί η συγκατάθεση χωρών όπως η Ιταλία.
Οι συζητήσεις για το μέλλον της ΕΕ εντάσσονται σε μια γενικότερη ανάλυση και διεκδίκηση για την επαρκή χρηματοδότηση των πολιτικών της που αφορούν, την ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής της. Εντός αυτών των πλαισίων κάθε κυβέρνηση οφείλει να διεκδικεί πολιτικές, που αρμόζουν στην εθνική της ανάπτυξη και συνοχή.
Οι διαβουλεύσεις για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) 2028-2034, που έχουν ξεκινήσει εντατικά, αποτελούν πεδίο για την επιπλέον στήριξη των αγροτών, η οποία στήριξη αλλάζει σε θέματα πολιτικών αλλά και χρηματοδοτήσεων. Οι συζητήσεις και διαβουλεύσεις και σε επίπεδο χώρας πρέπει να αρχίσει σε όλα τα επίπεδα και η κυβέρνηση φέρει μεγάλη ευθύνη.
1. Η Επιτροπή πρότεινε τη δέσμευση περίπου 300 δισ. ευρώ για την ΚΑΠ στο νέο ΠΔΠ, με έμφαση στην ενίσχυση του εισοδήματος.
2. Η νέα δομή προτείνει τη συγχώνευση των αγροτικών κονδυλίων σε ενιαία εθνικά σχέδια, δίνοντας στα κράτη-μέλη μεγαλύτερη ευελιξία να κατευθύνουν πόρους σε τομείς που πιέζονται από τη διεθνή αγορά.
3. Στο πλαίσιο της νέας ΚΑΠ (2028-2034), συζητούνται εργαλεία διαχείρισης κινδύνου και ασφάλισης εισοδήματος για την αντιμετώπιση της αστάθειας των τιμών.
Προφανώς τα προβλήματα είναι πολλά, οι αγρότες τα ζουν και γνωρίζουν ως οι άνθρωποι της γης, ότι τα δυσκολότερα είναι μπροστά τους. Η Κυβέρνηση απαρίθμησε τα λάθη της. Οι αγρότες έχουν να λύσουν ζητήματα ρευστότητας, επενδύσεων με χαμηλό κόστος, διαμόρφωσης εμπορικών τιμών που πρέπει να τολμήσουν πλέον να συγκροτήσουν προς την κατεύθυνση αυτή κεντρικά σχήματα συγκέντρωσης της παράγωγης τους ,ασφάλισης της παραγωγής και αποζημιώσεων τους χωρίς να αυξηθούν οι εισφορές που πληρώνουν, να έχουν αποζημιώσεις λόγω φυσικών καταστροφών από δημόσιους πόρους. Η διαχείριση των αρδευτικών νερών και καλλιεργησίμων εδαφών, είναι μεταρρυθμίσεις δημόσιου χαρακτήρα. Μεταρρυθμίσεις μόνο με ευρωπαϊκό χρήμα, δεν μπορεί να γίνουν. Η αγροτική πολιτική και ο αγροδιατροφικός τομέας, είναι ζήτημα εθνικής πολιτικής και προτεραιότητας. Οι εμπορικές συμφωνίες της ΕΕ είναι σημαντικές αλλά θα μας αφορούν εντόνως εθνικά, όταν πλέον ως χώρα, παράγουμε «πολλά και καλά».
Σε αυτό το νέο ανατρεπτικό μέλλον, κάθε κυβέρνηση έπρεπε και πρέπει να ανοίξει ουσιαστικό διάλογο μεταξύ φορέων, υπουργείων, αυτοδιοίκησης και Κοινοβουλίου. Να γίνει προετοιμασία κεντρικών και περιφερειακών δομών, υπηρεσιών που θα μπορούν να στηρίξουν, να παρακολουθήσουν τις πολιτικές, να επιλύνουν προβλήματα και αδικίες. Η Κυβέρνηση δεν φαίνεται να έχει ουσιαστική πολιτική διάθεση προς αυτή την κατεύθυνση. Προτάσσει το «τα παράπονα σας στον Δήμαρχο», «στον Πρωθυπουργό». Ανήκουστο για την δημοκρατία και την Κοινοβουλευτική λειτουργία.
Η Κυβέρνηση «αυτοεγκλωβίστηκε» στο επικίνδυνο παραμυθένιο ερώτημα «καθρεφτάκι, καθρεφτάκι μου ποια είναι η ομορφότερη/η καλύτερη». Το τέλος είναι γνωστό…
(Η Κατερίνα Μπατζελή είναι πρώην Υπουργός, ευρωβουλευτής, βουλευτής)
