Προχθές η Ελλάδα επικύρωσε τη «Σύμβαση του Tromso» που αφορά την πρόσβαση των πολιτών στα δημόσια έγγραφα. Η συγκεκριμένη σύμβαση αποτελεί μια πρωτοβουλία του Συμβουλίου της Ευρώπης και αποτελεί μια ακόμη ψηφίδα στην προσπάθεια του Συμβουλίου να κατοχυρώσει τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Γηραιά Ήπειρο.
Η Σύμβαση του Tromso είναι το πρώτο διεθνές δεσμευτικό κείμενο που αναγνωρίζει το γενικό δικαίωμα των πολιτών να έχουν πρόσβαση στα δημόσια έγγραφα. Ο πολίτης δεν είναι υποχρεωμένος να αιτιολογήσει γιατί ζητάει το έγγραφο. Μπορεί, ακόμη και ανώνυμα, να το κάνει, αρκεί το αίτημα του να είναι λογικό. Μάλιστα, εάν δεν γνωρίζει, ακριβώς, τι ζητάει και που θα το βρει, η -έστω αναρμόδια-δημόσια υπηρεσία στην οποία θα έχει, αρχικά, απευθυνθεί πρέπει να τον βοηθήσει και να τον κατευθύνει στη σωστή!
Πρόκειται για τεράστια πρόοδο, ειδικά για τις χώρες εκείνες, όπως η Ελλάδα, στις οποίες η δυνατότητα πρόσβασης των πολιτών στα δημόσια έγγραφα ήταν πολύ περιορισμένη. Οι παλαιότεροι θυμούνται ότι το «εμπιστευτικό», το «απόρρητο» ακόμη και το «άκρως απόρρητο» έμπαινε κατά την κρίση της υπηρεσίας που εξέδιδε το έγγραφο και την (όποια) ευρύνοια του πολιτικού προϊσταμένου, αποστερώντας ουσιαστικά την πρόσβαση του πολίτη σ’ αυτό.
Στη Σύμβαση του Tromso ως δημόσιες υπηρεσίες που υποχρεούνται να διασφαλίσουν την πρόσβαση των πολιτών στα έγγραφα νοούνται η κυβέρνηση, τα νομοθετικά σώματα, τα δικαστήρια, τα φυσικά και νομικά πρόσωπα που ασκούν δημόσια εξουσία, εν ολίγοις, το σύνολο των δημοσίων υπηρεσιών ανεξαρτήτως νομικής μορφής. Από μόνη της αυτή η διάταξη διαγράφει μια άλλης τάξεως ανοιχτότητα και διαφάνεια για ένα κράτος, όπως το δικό μας, που είναι γεμάτο άβατα.
Ως δημόσιο έγγραφο, δε, εννοείται οιαδήποτε πληροφορία που κρατείται σε οποιαδήποτε μορφή από μια δημόσια υπηρεσία.
Στη Σύμβαση προβλέπονται, βεβαίως, και περιορισμοί του δικαιώματος οι οποίοι, όμως, πρέπει να είναι αιτιολογημένοι και, σε καμία περίπτωση, να μην παραβιάζουν την αρχή της αναλογικότητας. Μ’ άλλα λόγια, οι περιορισμοί δεν πρέπει να είναι τόσοι πολλοί ώστε να ακυρώνουν, στην πράξη το δικαίωμα του πολίτη να έχει πρόσβαση στα δημόσια έγγραφα.
Εάν, πάντως, μια δημόσια υπηρεσία αρνηθεί σ’ έναν πολίτη την πρόσβαση, τότε αυτός έχει δικαίωμα προσφυγής στο δικαστήριο υποχρεώνοντας την δημόσια υπηρεσία να αιτιολογήσει την άρνησή της.
Την καλή εφαρμογή της Σύμβασης αναλαμβάνει μια ανεξάρτητη από την κυβέρνηση ομάδα εμπειρογνωμόνων η οποία κάνει επιτόπιους δειγματοληπτικούς ελέγχους στις δημόσιες υπηρεσίες και συντάσσει μια ετήσια έκθεση για την πρόοδο εφαρμογής της στο συγκεκριμένο κράτος.
Η επικύρωση της Σύμβασης του Tromso, κάθε άλλο παρά απλή υπόθεση ήταν. To πρώτο κείμενό της δόθηκε στη δημοσιότητα το 2009 αλλά, για την κύρωσή της απαιτήθηκαν 13 ολόκληρα χρόνια. Την 1η Δεκεμβρίου 2022 η Σύμβαση κυρώθηκε από 20 κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, στην «Βερχόβνα Ράντα» (το κοινοβούλιο της Ουκρανίας).
Η Ελλάδα την κύρωσε με καθυστέρηση αλλά, παρ’ όλα αυτά, το γεγονός είναι εξαιρετικά σημαντικό. Η Σύμβαση δίνει τόσο στους πολίτες όσο και στους δημοσίους υπαλλήλους ένα μοναδικό όπλο στον αγώνα τους κατά της γραφειοκρατίας, του πελατειασμού και της διαφθοράς.
Μένει σ’ αυτούς να αγωνιστούν για την άρση των εμποδίων που θα προκύψουν κατά την εφαρμογή της.
(Ο Παναγιώτης Καρκατσούλης είναι εμπειρογνώμονας δημόσιας διοίκησης, π.βουλευτής)
