Μεγάλο θα είναι το μέγεθος των ανατροπών στο Ασφαλιστικό από το πόρισμα της επιτροπής εμπειρογνωμόνων που παραδόθηκε χθες και επίσημα στον υπουργό Εργασίας Γ. Κατρούγκαλο. Από το προοίμιο του πορίσματος, μάλιστα, ξεκαθαρίζεται ότι το εγχείρημα ήταν φιλόδοξο, το χρονοδιάγραμμα πιεστικό και το τελικό αποτέλεσμα περιορίστηκε στην παράθεση αρχών ενός νέου συστήματος, η υλοποίηση του οποίου προϋποθέτει περαιτέρω τεχνικές επεξεργασίες. Επίσης, επισημαίνεται πως ένα από τα πλέον δύσκολα κομμάτια της μεταρρύθμισης, η μετάβαση προς το νέο σύστημα, θα αποτελέσει αντικείμενο ξεχωριστής πρότασης. Αν και η υπουργική απόφαση που καθόριζε το έργο και τα μέλη της επιτροπής προέβλεπε παράλληλα με το πόρισμα την εκπόνηση αναλογιστικής μελέτης, καθώς και την κατάρτιση πρότασης νόμου για την ασφαλιστική μεταρρύθμιση, στο κείμενο που παραδόθηκε χθες δεν υπάρχει ούτε ένας αριθμός. Δεν υπάρχουν μετρήσιμοι στόχοι, δεν καθορίζονται ποσοστά μειώσεων, ύψος εισφορών, ποσοστά αναπλήρωσης της σύνταξης βάσει των οποίων θα καθορίζεται και η τελική παροχή, ενώ θολό είναι ακόμη το ποιους θα αφορά το νέο σύστημα και τι θα ισχύει κατά τη διαδικασία μετάβασης.
Η Επιτροπή Σοφών, στο πόρισμά της, προκρίνει ως βασική μεταρρύθμιση του Ασφαλιστικού Συστήματος της χώρας τη δημιουργία ενός εθνικού φορέα κοινωνικής ασφάλισης, ο οποίος θα συμπεριλάβει όλους τους Φορείς Κύριας, Επικουρικής Ασφάλισης και Εφάπαξ παροχών.
Η διοικητική, σε πρώτη φάση, ενοποίηση, θα γίνει και ουσιαστική, με τη θεσμοθέτηση ενιαίων κανόνων για παροχές και για εισφορές. Στο πλαίσιο αυτό, προτείνεται το ΙΚΑ να μετεξελιχθεί σε Εθνικό Φορέα Κοινωνικής Ασφάλισης. Η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν πρέπει να γίνει δεκτή καμία εξαίρεση, γιατί διαφορετικά το εγχείρημα της ενοποίησης θα υπονομευθεί στο σύνολό του.
Προτείνεται συγχρόνως η ουσιαστική ενοποίηση του υπάρχοντος καθεστώτος κοινωνικής ασφάλισης με θέσπιση ενιαίων κανόνων για παλαιούς και νέους ασφαλισμένους και ανακαθορισμό των συντάξεων των ήδη συνταξιούχων. Οι ενιαίοι κανόνες είναι αναγκαίοι, γιατί πρέπει όλοι οι ασφαλισμένοι να απολαμβάνουν τον ίδιο βαθμό εθνικής/ κοινωνικής αλληλεγγύης. Τυχόν διαφοροποίηση, μεταφράζεται σε δημιουργία συμπληρωματικής (επαγγελματικής) προστασίας, που όμως εξαρτάται από μια πρόσθετη εισφοροδοτική προσπάθεια των ασφαλισμένων. Ειδικότερα:
Εισφορές
-Η Επιτροπή προτείνει ενιαία ποσοστά εισφορών και βάση υπολογισμού τους
α) για κύρια σύνταξη,
β) για επικουρική σύνταξη
γ) για εφάπαξ παροχές.
Μόνη διάκριση αυτή σε μισθωτούς και αυτοτελώς απασχολούμενους. Δημιουργία μίας ενοποιημένης διαδικασίας όπου θα είναι υποχρεωτική η δήλωση των ασφαλιστικών εισφορών όλων των φορέων κύριας, επικουρικής ασφάλισης και εφάπαξ. Η βεβαίωση και η είσπραξη των ασφαλιστικών εισφορών ανατίθεται στο ΙΚΑ και επί της ουσίας στο ΚΕΑΟ.
Παροχές
Καθιέρωση ενιαίου τρόπου υπολογισμού της σύνταξης, κύριας και επικουρικής, για παλιούς και νέους ασφαλισμένους, αφού προηγουμένως καθοριστεί με Αναλογιστική Μελέτη το ποσοστό, κατά το οποίο τόσο η κάθε σύνταξη χωριστά, όσο και όλες από κοινού, θα αναπληρώνουν τις αποδοχές του ασφαλισμένου. Στο πλαίσιο αυτό ανακαθορίζονται οι συντάξεις των ήδη συνταξιούχων με αναφορά στο νέο, ενιαίο τρόπο υπολογισμού της κύριας και επικουρικής σύνταξης για παλαιούς και νέους ασφαλισμένους. Ο λόγος του ανακαθορισμού είναι, σύμφωνα με την Επιτροπή, η λειτουργία της αρχής της συμμετοχικής δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης των γενεών.
Στο πλαίσιο αυτό καταργούνται οι οριζόντιες περικοπές των συντάξεων διότι υποσκάπτουν την ασφαλιστική συνείδηση, δημιουργούν κίνητρο για εισφοροδιαφυγή και για πρόωρες συνταξιοδοτήσεις και υπονομεύουν το ασφαλιστικό σύστημα.
Η Επιτροπή παραδέχεται όμως ότι η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση έχει εκτός από πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Πιο συγκεκριμένα
Πλεονεκτήματα
* Σεβασμός της αρχής της ισότητας (άρθρο 4, παρ. 1 Συντ/τος). Μετατροπή του υπάρχοντος άναρχου καθεστώτος κοινωνικής ασφάλισης σε σύστημα που στηρίζεται στην ενδογενεακή και διαγενεακή δικαιοσύνη.
* Αποφυγή των κινδύνων υπονόμευσης κάθε μεταρρύθμισης και ιδιαίτερα της θέσπισης εξαιρέσεων από τους ενιαίους κανόνες και της διαιώνισης, μέσω μεταβατικών διατάξεων, των προνομιακών συνταξιοδοτικών καθεστώτων των παλαιών ασφαλισμένων και των ήδη συνταξιούχων.
* Δυνατότητα τεκμηρίωσης της αναγκαιότητας, της καταλληλότητας και της προσφορότητας πιθανής αλλαγής των κανόνων που διέπουν το συνταξιοδοτικό σύστημα.
* Επιτάχυνση της διαδικασίας απονομής σύνταξης, κατάργηση της χρονοβόρας και περίπλοκης διαδικασίας διαδοχικής ασφάλισης.
Μειονέκτημα
Η ενοποίηση Ταμείων με διαφορετικό επίπεδο βιωσιμότητας εμπεριέχει σοβαρούς κινδύνους, για τους ασφαλισμένους των υγιών φορέων, εφόσον βέβαια τέτοια ταμεία υπάρχουν ακόμη. Για το λόγο αυτό η Επιτροπή τονίζει ότι θα πρέπει το κράτος να εγγυηθεί, τη βιωσιμότητα του συστήματος και την προστασία του ασφαλιστικού κεφαλαίου ως συνόλου.
Εκτός από το σύστημα καθορισμένων εισφορών που προβλέπει τη δημιουργία Ατομικών Λογαριασμών Ασφάλισης για όλους τους ασφαλισμένους, η Επιτροπή Σοφών παίρνει σαφή θέση και για τη χορήγηση της εθνικής σύνταξης, με εισοδηματικά κριτήρια που αποτελεί και ένα βασικό τμήμα κοινωνικής στήριξης από το Κράτος προς τους πολίτες.
Βέβαια η άποψη αυτή φαίνεται ότι βρίσκει αντίθετο τον ίδιο τον υπουργό Εργασίας, Γιώργο Κατρούγκαλο, ο οποίος κατά την παράδοση του πορίσματος, δεν παρέλειψε να τονίσει ότι θα προτείνει ο ίδιος στην κυβέρνηση να υιοθετηθεί βασική σύνταξη για όλους χωρίς εισοδηματικά κριτήρια...
Ουσιαστικά, η βασική σύνταξη, σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής, θα λειτουργεί συμπληρωματικά με το αναλογικό τμήμα της σύνταξης, δηλαδή εκείνο που θα προκύπτει από τους Ατομικούς Λογαριασμούς. Η κοινωνική - βασική σύνταξη πρέπει να καθοριστεί σε τέτοιο επίπεδο, ώστε να προστατεύει όσους δεν έχουν ένα συνεχή και πλήρη ασφαλιστικό βίο (πχ διαστήματα ανεργίας).
Η εθνική σύνταξη δεν θα πρέπει να περιορίζεται σ’ ένα στοιχειώδες ποσό, ιδιαίτερα σε μια εποχή βαθειάς οικονομικής κρίσης με ασυνεχή ιστορικά ασφάλισης, μικρή συσσώρευση ασφαλιστικού «πλούτου», χαμηλούς μισθούς (εργαζόμενοι φτωχοί, απλήρωτοι εργαζόμενοι, μακροχρόνια άνεργοι), όπως είναι αυτή που βιώνει η Ελλάδα την τελευταία πενταετία. Στην παρούσα κατάσταση της αγοράς εργασίας η αδιάκοπη εργασιακή σχέση όλο και σπανίζει. Κατά συνέπεια, το ύψος της εθνικής δεν είναι δυνατόν να προσδιορίζεται με απόλυτους δημοσιονομικούς όρους, αλλά με κοινωνικούς δείκτες.
Η επιτυχία του μέτρου της εθνικής σύνταξης θα εξαρτηθεί από την εύστοχη αναδιανεμητική της λειτουργία προς άτομα που βρίσκονται κάτω από ένα ανεκτό επίπεδο διαβίωσης. Ειδικότερα, η εθνική σύνταξη οφείλει να υπηρετεί ένα σαφή στόχο, τη διασφάλιση ενός αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης. Η εθνική σύνταξη θα πρέπει να παρέχει στους ηλικιωμένους τα μέσα μιας ανεκτής διαβίωσης.
Το ποσό της εθνικής σύνταξης, στο οποίο θα έχουν δικαίωμα όλοι οι συνταξιούχοι, θα κλιμακώνεται ανάλογα με το ύψος της αναλογικής σύνταξης και τα μέλη οικογένειας. Έτσι, η εθνική/ κοινωνική σύνταξη θα πρέπει να μειώνεται προοδευτικά, όχι μόνο όταν αυξάνει η αναλογική σύνταξη, αλλά κι όταν αυξάνει το ατομικό και οικογενειακό εισόδημα του δικαιούχου. Η Επιτροπή θεωρεί ότι, με την αποδοχή μιας «οικουμενικής» εκδοχής (χωρίς εισοδηματικά κριτήρια), το μόνο που θα επιτυγχανόταν, θα ήταν να συμπιεστεί το ύψος της εθνικής σύνταξης σε χαμηλά επίπεδα λόγω του υψηλού κόστους της.
Η πρόταση της Επιτροπής Σοφών για τη δημιουργία ενός νέου Ασφαλιστικού Συστήματος, έχει πολλά «τρωτά» σημεία. Φαίνεται ότι μεγάλοι «χαμένοι» της συγκεκριμένης μεταρρύθμισης, αναμένεται να είναι οι εν ενεργεία συνταξιούχοι, καθώς από τον επαν – υπολογισμό του ποσοστού αναπλήρωσης των συντάξεων που εισπράττουν, κινδυνεύουν να υποστούν σημαντική μείωση αποδοχών, ανά περίπτωση.
Επίσης, κινδυνεύουν όσοι στο εξής θα βιώνουν συνθήκες ανεργίας, καθώς δεν θα μπορούν να τροφοδοτήσουν τον Ασφαλιστικό Λογαριασμό τους, συνεπώς στη λήξη του εργασιακού τους βίου, θα εισπράττουν αναλογικά, μικρότερη σύνταξη, από τους υπόλοιπους. Όπως η ίδια η Επιτροπή παραδέχεται το τελικό ποσό της σύνταξης που θα χορηγείται, είναι αβέβαιο, ενώ απαιτείται μακρά μεταβατική περίοδος για να λειτουργήσει το νέο σύστημα, έως το 2050. Πιο συγκεκριμένα, τα πιο χαρακτηριστικά μειονεκτήματα της πρότασης της Επιτροπής Σοφών, κωδικοποιούνται ως εξής:
*Η σύνδεση παροχών και εισφορών επιτείνει τις ανισότητες μεταξύ πλήρους και επισφαλούς απασχόλησης. Το μελλοντικό συνταξιοδοτικό σύστημα θα αποβεί σε βάρος κυρίως όσων απασχολούνται με ατυπικές μορφές απασχόλησης και γενικά χαρακτηρίζονται από χαμηλή απασχολησιμότητα. Η ασυνέχεια στην απασχόληση λόγω μεσοδιαστημάτων ανεργίας θα οδηγεί στις ελάχιστες (κοινωνικού χαρακτήρα) παροχές. Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή επιμένει στην προσθήκη της εθνικής σύνταξης, ως μέσο προστασίας όσων δεν έχουν σταθερό «εργασιακό βιογραφικό».
*Οι αυτόματοι οικονομικοί σταθεροποιητές (ποσοστιαία μεταβολή των αποδοχών των ασφαλισμένων ή ποσοστιαία μεταβολή του ΑΕΠ) που ενσωματώνονται από ένα τέτοιο σύστημα, μεταφέρουν το βάρος της βιωσιμότητας (δημογραφική γήρανση, μείωση ρυθμών ανάπτυξης) από το κράτος στα άτομα. Οι μειώσεις θα επέρχονται αυτόματα και δεν θα εξαρτώνται από δύσκολες πολιτικές αποφάσεις. Για το λόγο αυτό, προτείνεται η δημιουργία του ταμείου για την κάλυψη των ελλειμμάτων.
*Απαιτείται μακρά μεταβατική περίοδο, για την πλήρη απόδοση του συστήματος (έως το 2050).
*Οδηγούμαστε σ’ ένα εξατομικευμένο σύστημα, όπου το τελικό ποσό της σύνταξης είναι αβέβαιο.
*Δεν επιλύεται το ζήτημα της απασχόλησης. Ωστόσο, το προτεινόμενο σύστημα δημιουργεί κίνητρα για την παραμονή στην αγορά εργασίας.
*Θα πρέπει το σύστημα να συμπεριλάβει ειδικές προβλέψεις για όσους ανήκουν στα βαρέα και ανθυγιεινά επαγγέλματα, καθώς και για τις συντάξεις αναπηρίας και επιζώντων.
*Το διανεμητικό σύστημα καθορισμένων εισφορών (NDC) δεν είναι μακροχρόνια δοκιμασμένο. Όμως, μια σειρά χώρες έχουν ήδη υιοθετήσει τις κατευθύνσεις του (Σουηδία, Ιταλία, Κιργιστάν, Λετονία, Πολωνία).
*Το νέο σύστημα δεν προχωρά σε διαφοροποίηση των κοινωνικο-οικονομικών ομάδων που υπάγονται σε αυτό. Λόγω του ότι το προσδόκιμο της επιβίωσης είναι υψηλότερο για τους πλουσιότερους, η χρήση ενός ενιαίου προσδόκιμου επιβίωσης για όλους τους συνταξιούχους, ουσιαστικά οδηγεί σε μια αντίστροφη αναδιανομή.
*Ο ισχυρισμός ότι οι εικονικοί λογαριασμοί ανοσοποιούν πολιτικά το σύστημα δεν ευσταθεί, γιατί η επιλογή των παραμέτρων (του συστήματος) καθορίζονται νομοθετικά και άρα εισέρχονται στην πολιτική αρένα.
Αβέβαιο παραμένει και το ύψος των περικοπών στις ήδη καταβαλλόμενες συντάξεις, καθώς παρότι προτείνεται ο επανυπολογισμός τους, «κατ’ επιταγή των αρχών της συμμετοχικής δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης των γενεών», με στόχο αφενός την επίτευξη δημοσιονομικής ελάφρυνσης κατά τουλάχιστον 700 εκατ. ευρώ εντός του 2016 και αφετέρου τη... νομιμοποίηση των περικοπών που κρίθηκαν ως αντισυνταγματικές από το ΣτΕ, κυβέρνηση και εμπειρογνώμονες τάσσονται υπέρ της μείωσης των συντάξεων. Δεν αποδέχονται οριζόντιες περικοπές, αναζητούν όμως τρόπο να πετύχουν το ίδιο δημοσιονομικό (και πλήρως ανελαστικό) αποτέλεσμα, μέσα από έναν πιο δίκαιο τρόπο, με εφαρμογή όρων ενδογενεακής αλληλεγγύης.
