Μια νέα μεγάλη μελέτη σε 862 πόλεις σε όλη την Ευρώπη φέρνει στο φως μια ανησυχητική πραγματικότητα: η πρόσβαση σε αστικούς χώρους πρασίνου όχι μόνο είναι περιορισμένη, αλλά και βαθιά άνιση, επηρεαζόμενη τόσο από το κλίμα όσο και από το εισόδημα.
Σύμφωνα με τα ευρήματα της μελέτης, λιγότερο από το 15% των κατοίκων πόλεων απολαμβάνει πλήρως τα οφέλη του λεγόμενου κανόνα «3-30-300», μιας αρχής που υιοθετείται όλο και περισσότερο διεθνώς ως οδηγός για πιο βιώσιμες και ανθρώπινες πόλεις. Ο κανόνας αυτός ορίζει ότι κάθε κάτοικος θα πρέπει να βλέπει τουλάχιστον 3 δέντρα από το σπίτι του, να ζει σε γειτονιά με κάλυψη δέντρων της τάξης του 30% και να βρίσκεται σε απόσταση έως 300 μέτρων από έναν ποιοτικό χώρο πρασίνου.
Ωστόσο, η πραγματικότητα απέχει πολύ από αυτό το ιδανικό, καθώς μόλις το 13,5% των πολιτών πληροί και τα τρία κριτήρια, ενώ ένα ανησυχητικό 21% ζει σε περιοχές που δεν καλύπτουν ούτε ένα από τα τρία.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η έρευνα, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications και πραγματοποιήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, αξιοποίησε δορυφορικά δεδομένα υψηλής ανάλυσης και κοινωνικοοικονομικούς δείκτες. Το αποτέλεσμα αποτυπώνει ξεκάθαρα ένα «χάσμα πρασίνου», καθώς οι πιο εύπορες γειτονιές διαθέτουν περισσότερα δέντρα και καλύτερη πρόσβαση στη φύση, σε αντίθεση με τις λιγότερο προνομιούχες.
Το πράσινο στις πόλεις δεν είναι πολυτέλεια, αλλά βασικός παράγοντας υγείας και ευημερίας. Μειώνει τις υψηλές θερμοκρασίες και το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, περιορίζει τον θόρυβο και τη ρύπανση του αέρα, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει τη σωματική και ψυχική υγεία και την κοινωνική συνοχή. Κι όμως, η ταχεία αστικοποίηση απειλεί αυτούς τους πολύτιμους χώρους.
Σύμφωνα με τη μελέτη, την περίοδο 2010–2020 ο αστικός πληθυσμός αυξήθηκε κατά 16% και οι πόλεις επεκτάθηκαν κατά 2,3%, ενώ οι πράσινες αστικές εκτάσεις μειώθηκαν κατά 0,3% και η πυκνότητα δέντρων κατά 1,6%.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σύνθετη όταν προστεθεί ο παράγοντας του κλίματος. Στη Βόρεια Ευρώπη, όπου οι συνθήκες είναι πιο υγρές και ευνοϊκές για τη βλάστηση, οι πόλεις εμφανίζουν πολύ υψηλότερα ποσοστά συμμόρφωσης με τον κανόνα «3-30-300». Το Ελσίνκι φτάνει το 57%, το Αμβούργο το 55% και η Κρακοβία το 47%. Αντίθετα, στον ευρωπαϊκό Νότο τα ποσοστά καταρρέουν: η Αθήνα βρίσκεται μόλις στο 3,3%, το Παλέρμο στο 1,9% και η Κόρδοβα στο 1%. Το μεσογειακό, πιο ξηρό κλίμα καθιστά την ανάπτυξη και διατήρηση πρασίνου πιο δύσκολη και απαιτεί πιο εντατική διαχείριση.
Αναφορικά με την Ελλάδα, λίγο καλύτερα από την Αθήνα είναι τα πράγματα για τη Θεσσαλονίκη, την Καλαμάτα, την Πάτρα και τα Ιωάννινα, με ποσοστά συμμόρφωσης με τον κανόνα «3-30-300» από 4-8%, ενώ χειρότερα είναι στον Βόλο, τη Λάρισα, την Καρδίτσα, την Κατερίνη και την Ξάνθη, με ποσοστά κάτω του 2%. Οι Σέρρες και η Καβάλα είναι στο ίδιο επίπεδο με την Αθήνα.
Πέρα όμως από τη γεωγραφία, καθοριστικό ρόλο παίζει και η οικονομία. Οι πόλεις με υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ προσφέρουν αισθητά καλύτερη πρόσβαση σε πράσινο. Στις λιγότερο εύπορες πόλεις, λιγότερο από το 10% των κατοίκων πληροί τον κανόνα «3-30-300», ενώ στις πιο πλούσιες το ποσοστό ανεβαίνει στο 15% έως 20%, με ορισμένες να ξεπερνούν ακόμη και το 45%. Σε πιο λεπτομερή ανάλυση, αποδεικνύεται ότι όσο αυξάνεται το διαθέσιμο εισόδημα, τόσο αυξάνεται και η πιθανότητα να ζει κανείς κοντά στη φύση.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να αντιστρέψει αυτή την τάση, εντάσσοντας την ενίσχυση του αστικού πράσινου στον πυρήνα της πράσινης μετάβασης. Πρωτοβουλίες όπως το Green City Accord και ο νομικά δεσμευτικός Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης στοχεύουν στο να σταματήσει η απώλεια πράσινων χώρων έως το 2030 και να ακολουθήσει σταθερή αύξησή τους. Παράλληλα, ο κανόνας «3-30-300» αναδεικνύεται σε ένα πρακτικό εργαλείο σχεδιασμού πόλεων, συνδέοντας άμεσα το αστικό περιβάλλον με την υγεία και την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή.
Ωστόσο, η εφαρμογή του δεν είναι εύκολη υπόθεση, ειδικά σε πυκνοδομημένες πόλεις με ιστορικά περιορισμένη χωροταξία. Η λύση απαιτεί έξυπνο σχεδιασμό, δημιουργική αξιοποίηση του χώρου και πολιτική βούληση. Τα περιαστικά δάση μπορούν να παίξουν κρίσιμο ρόλο στη μείωση της θερμικής νησίδας και στη βελτίωση της ποιότητας του αέρα, ενώ η φύτευση δέντρων πρέπει να επεκταθεί και σε ιδιωτικούς χώρους, όπως αυλές και κατοικίες. Παράλληλα, η ενίσχυση βιώσιμων μεταφορών θα μπορούσε να απελευθερώσει πολύτιμο αστικό χώρο που σήμερα καταλαμβάνεται από δρόμους και πάρκινγκ.
Εκεί όπου το έδαφος δεν επαρκεί, η λύση μπορεί να έρθει από τα ίδια τα κτίρια – πράσινες στέγες, κάθετοι κήποι και φυτεμένα μπαλκόνια μπορούν να δημιουργήσουν νέες «επιφάνειες ζωής» μέσα στο τσιμέντο. Ο κανόνας «3-30-300» δεν είναι απλώς ένας αριθμητικός στόχος, είναι ένας οδικός χάρτης προς πιο δίκαιες, υγιείς και βιώσιμες πόλεις. Και τα δεδομένα δείχνουν ξεκάθαρα ότι χωρίς στοχευμένη δράση, η πρόσβαση στο πράσινο θα παραμείνει προνόμιο των λίγων αντί για δικαίωμα όλων.
