Ασφαλώς δεν θα έχετε ακούσει για τον Betacoronavirus, αλλά υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να έχετε μολυνθεί από αυτόν κάποια στιγμή τα τελευταία 5 χρόνια. Είναι η αιτία της COVID-19 και ο SARS-CoV-2 που την προκάλεσε είναι ένας από τους χιλιάδες ιούς που στο εξής θα έχει ένα νέο όνομα, ως αποτέλεσμα μιας μεγάλης αναθεώρησης του συστήματος ονοματοδοσίας ιών.
Το Εθνικό Κέντρο Πληροφοριών Βιοτεχνολογίας των ΗΠΑ (NCBI), το οποίο διαχειρίζεται αποθετήρια αλληλουχιών ιών και άλλων δεδομένων, ανακοίνωσε τον περασμένο Δεκέμβριο ότι θα προσθέσει περίπου 3000 νέα, λατινοποιημένα ονόματα στις βάσεις δεδομένων του την άνοιξη του 2025.
Με αυτόν τον τρόπο, υιοθετεί ένα σύστημα που εισήχθη τα τελευταία χρόνια από την International Committee of Victory on Tarusx (Διεθνή Επιτροπή Ταξινόμησης των Ιών), η οποία αποτελείται από μια ομάδα ιολόγων και φυλογενετιστών και είναι η μόνη επιτροπή του Τμήματος Ιολογίας της Διεθνούς Ένωσης Μικροβιολογικών Εταιρειών (IUMS), επιφορτισμένη με αυτό το καθήκον από το 1966. Η ICTV λέει ότι χρειάζεται αυτή η προσπάθεια για να απαλλαχτούμε από μια πληθώρα ονομάτων ιών (περισσότερων από 16000 ιών, στον κατάλογο της επιτροπής) που είναι ασυνεπή.
Μέχρι πριν μερικά χρόνια οι ιοί έπαιρναν το όνομά τους από μια ασθένεια, από έναν οργανισμό που μόλυναν, όπως ο ιός της ανατολικής εγκεφαλίτιδας των ιπποειδών ή από το μέρος όπου αναγνωρίζονταν για πρώτη φορά. Ο ιός Hendra, για παράδειγμα, πήρε το όνομά του από το προάστιο Hendra του Μπρίσμπεϊν στην Αυστραλία, ο Έμπολα από ένα ποτάμι στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και ο Ζίκα από μια κοιλάδα στην Κεντρική Αφρική.
Όμως, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, το 2015 άλλαξε αυτή την πρακτική. Κάλεσε επιστήμονες, κυβερνήσεις, εθνικές αρχές και τα ΜΜΕ να υιοθετήσουν τις βέλτιστες πρακτικές για την ονοματοδοσία νέων ανθρώπινων μολυσματικών ασθενειών, ώστε να περιοριστούν οι αρνητικές επιπτώσεις στα έθνη, τις οικονομίες και τους ανθρώπους.
«Η χρήση ονομάτων όπως “γρίπη των χοίρων” ή “αναπνευστικό σύνδρομο της Μέσης Ανατολής” στιγμάτισε ακούσια ορισμένες κοινότητες», ανέφερε τότε ο Δρ Keiji Fukuda, Βοηθός Γενικός Διευθυντής του ΠΟΥ, προσθέτοντας πως: «Αυτό
μπορεί να φαίνεται ασήμαντο για κάποιους, αλλά τα ονόματα ασθενειών έχουν πραγματικά σημασία για τους ανθρώπους που επηρεάζονται άμεσα. Έχουμε δει ονόματα ασθενειών να ξεσηκώνουν αντιδράσεις εναντίον θρησκευτικών ή εθνοτικών κοινοτήτων, να δημιουργούν αδικαιολόγητα εμπόδια στα ταξίδια ή το εμπόριο και να προκαλούν άσκοπη σφαγή ζώων».
Κάποιοι ιολόγοι όμως τότε αντέδρασαν. Η Δρ Linfa Wang στο Αυστραλιανό Εργαστήριο Υγείας Ζώων στο Geelong, σχολίασε τότε στο περιοδικό Science: «Σίγουρα τα ονόματα θα είναι βαρετά και θα προκαλέσουν μεγάλη σύγχυση!». Ένας άλλος ιολόγος, ο Κρίστιαν Ντρόστεν στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, στο ίδιο άρθρο πρόσθεσε: «Αν πάτε την πολιτική ορθότητα τόσο μακριά, τελικά κανείς δεν θα μπορεί να διακρίνει τις ασθένειες». Συνήθως, όταν καθιερώνονται τα ονόματα ασθενειών, δύσκολα αλλάζουν, ακόμη και αν χρησιμοποιείται ακατάλληλο όνομα. Ως εκ τούτου, ο ΠΟΥ θεώρησε σημαντικό όποιος αναφέρει πρώτος μια νέα ανθρώπινη ασθένεια να χρησιμοποιεί ένα όνομα που να είναι επιστημονικά έγκυρο και κοινωνικά αποδεκτό.
Οι βέλτιστες πρακτικές…
Οι βέλτιστες πρακτικές του ΠΟΥ αφορούσαν καινούργιες λοιμώξεις, σύνδρομα και ασθένειες που αναγνωρίζονταν ή αναφέρονταν στον άνθρωπο. Ένα όνομα ασθένειας έπρεπε να περιλαμβάνει γενικούς περιγραφικούς όρους, με βάση τα συμπτώματα που προκαλεί η νόσος (π.χ. αναπνευστική νόσος, νευρολογικό σύνδρομο, διάρροια) και πιο συγκεκριμένους περιγραφικούς όρους όταν υπάρχουν διαθέσιμες έγκυρες πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο εκδήλωσης της νόσου, με τον ποιον επηρεάζει, με τη σοβαρότητα ή την εποχικότητά της.
Έτσι έπρεπε να αποφεύγονται γεωγραφικές τοποθεσίες (π.χ. αναπνευστικό σύνδρομο της Μέσης Ανατολής, Πυρετός της κοιλάδας Rift), ονόματα ατόμων (π.χ. νόσος Creutzfeldt-Jakob, ασθένεια Chagas), ζώων (Γρίπη των χοίρων ή των πτηνών) ή τροφίμων και όροι που υποκινούν αδικαιολόγητο φόβο (π.χ. άγνωστος, θανατηφόρος ιός).
Παρά τις όποιες επιφυλάξεις και αντιρρήσεις, και με προφανή τη γεωγραφική εστίαση του πρώτου κρούσματος του κορονοϊού, ο ΠΟΥ ανακοίνωσε στις 11 Φεβρουαρίου του 2020 ότι θα ονομαζόταν COVID-19, ως συντομογραφία του «coronavirus disease 2019», από τα «CO» (corona), «VI» (ιός), «D» (νόσος) και «19» (2019). Ο ιός της COVID-19 είναι στην πραγματικότητα γνωστός ως SARS-Cov2 (σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο-κορονοϊός 2). Και ο λόγος που ονομάστηκε κορονοϊός ήταν αρχικά λόγω της εμφάνισής του, καθώς κάτω από το μικροσκόπιο, μοιάζει σαν κορώνα ή στέμμα.
Σύμφωνα ωστόσο, με τον επίκουρο καθηγητή Ιστορίας Ιατρικής και Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, Alexandre “Sasha” White, οι βέλτιστες πρακτικές δεν παρεμπόδισαν την αντιασιατική ρητορική κατά του κορονοϊού, με πρώτο τον Πρόεδρο Τραμπ, να επιμένει να τον αποκαλεί «Κινεζικό ιό».
«Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι οι συσχετίσεις μεταξύ της COVID-19 και της Κίνας ενίσχυσαν το εγκληματικό μίσος κατά της Ασίας παγκοσμίως», είπε ο καθηγητής στο National Geographic. Και αυτό δεν είναι ένα νέο φαινόμενο. Η εξάπλωση των μολυσματικών ασθενειών, ως επιχείρημα “δικαιολογεί” τον ρατσισμό και τη ξενοφοβία εδώ και αιώνες. Αλλά υπάρχει και ένα επιστημονικό επιχείρημα για την αποφυγή ονομάτων με γεωγραφικό στίγμα. Οι επιστήμονες λένε ότι τα ονόματα, στην καλύτερη περίπτωση, μπορεί να είναι παραπλανητικά και στη χειρότερη, εντελώς ανακριβή και φέρνουν ως παράδειγμα την ισπανική γρίπη, το όνομα της οποίας είναι πιθανόν εσφαλμένο. Δεδομένου ότι τα έθνη υπό τη σκιά του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ενημερώνονταν για την ασθένεια μόνο από ισπανικές πηγές, αυτή έγινε γνωστή ως «ισπανική γρίπη» τον Μάιο του 1918. Η πραγματική της προέλευση ακόμη συζητείται, με τη Γαλλία, την Κίνα, τη Βρετανία και τις ΗΠΑ να θεωρούνται πιθανές πηγές της.
Τώρα, αν αναρωτιέστε τι σημαίνουν τα διαφορετικά γράμματα και οι αριθμοί που χρησιμοποιούνται για την ονομασία π.χ. των ιών της γρίπης, όπως A, B, C ή D, H1N1, H3N2, H5N1 μάλλον δεν είστε οι μόνοι. Το όνομα ενός τυπικού ιού της γρίπης έχει πολλά μέρη. Το πρώτο μέρος υποδεικνύει τον τύπο του ιού A, B, C είτε D (οι δυο τελευταίοι συνήθως μολύνουν βοοειδή ή άλλα ζώα), την τοποθεσία όπου απομονώθηκε για πρώτη φορά ο ιός, το έτος απομόνωσης και τον αριθμό του στελέχους. Ένας τυπικός τρόπος ταξινόμησης ενός ιού βασίζεται στα αντιγόνα του, δηλαδή σε ένα κομμάτι του που προκαλεί ανοσοαπόκριση και του οποίου οι μεταλλαγές είναι ιδιαίτερα σημαντικές.
Η γρίπη Α, για παράδειγμα, έχει δύο εξέχοντα αντιγόνα, γνωστά ως Η (αιμοσυγκολλητίνη) και Ν (νευραμινιδάση). Κάθε φορά που αυτά τα αντιγόνα μεταλλάσσονται, τους εκχωρείται ένας νέος αριθμός, εξ ου και το όνομα H1N1 για τον πιο διαβόητο υπότυπο της πανδημίας γρίπης. Ο ιός έχει 18 διαφορετικές μεταλλαγές Η και 11 διαφορετικές μεταλλαγές Ν που θεωρητικά μπορούν να αναμειχθούν και να σχηματίσουν 198 πιθανούς συνδυασμούς (υπότυπους), αν και μόνο 131 υπότυποι έχουν εντοπιστεί στη φύση.
Για να στρογγυλοποιηθεί το όνομα, οι ιοί λαμβάνουν από έναν αριθμό για H και N για να υποδείξουν έναν υπότυπο. Ένα πλήρες όνομα μπορεί να μοιάζει με αυτό: A/Sydney/05/97 (H3N2), που σημαίνει έναν τύπο ιού της γρίπης Α, στέλεχος 05, που ανακαλύφθηκε στο Σίδνεϊ της Αυστραλίας το 1997, και έναν υποτύπο με αντιγόνα Η3 και Ν2.
Τα νέα ονόματα…
Τα νέα λατινοποιημένα ονόματα από το Εθνικό Κέντρο Πληροφοριών Βιοτεχνολογίας των ΗΠΑ, μπορεί να «ταράξουν» το κυρίαρχο ρεύμα, με ορισμένους επιστήμονες να συνεχίζουν να αμφισβητούν την ανάγκη της αναθεώρησής τους, δηλώνοντας πως θα τα αγνοήσουν.
«Τα νέα ονόματα που δεν έχουν καμία ομοιότητα με αυτά που χρησιμοποιούμε επί του παρόντος για παθογόνα, αποσπούν την προσοχή και δεν εξυπηρετούν κανέναν άλλον από τους ταξινομιστές που τα ονειρεύονται», λέει στο Science ο Boghuma Titanji στο Πανεπιστήμιο Emory που μελετά το ιό της ανθρώπινης ανοσοανεπάρκειας 1 (HIV-1). «Δεν νομίζω ότι θα πω σύντομα τον HIV, “Lentivirus humimdef1”. Πιθανώς να μη το κάνω ποτέ!», προσθέτει. Αν και οι επιστήμονες οργανώνουν τους ιούς ανά οικογένεια και γένη, όπως κάνουν
για όλους τους άλλους οργανισμούς, η συνέπεια διασπάται σε επίπεδο ειδών. «Το προηγούμενο σύστημα ονοματοδοσίας ήταν λειτουργικό όταν οι γνωστοί ιοί ήταν εκατοντάδες ή χιλιάδες», λέει στο Science ο Murilo Zerbini, πρόεδρος της ICTV και φυτοϊολόγος στο Πανεπιστήμιο της Viçosa στη Βραζιλία. «Αλλά με τις γονιδιωματικές τεχνικές να εντοπίζουν τώρα χιλιάδες νέους ιούς σε μία μόνο μελέτη, χρειαζόταν ένα τυποποιημένο σύστημα που να βοηθά την επικοινωνία μεταξύ των επιστημόνων», προσθέτει.
Ωστόσο, αυτή η συζήτηση δεν είναι καινούργια. Την είχε ξεκινήσει η ICTV από το 2016 καταλήγοντας στο λεγόμενο Linnaean ή διωνυμικό σύστημα, δηλαδή, σε λατινικές ονομασίες δύο τμημάτων που περιλαμβάνουν το γένος και το είδος ενός οργανισμού. Η αλλαγή εγκρίθηκε από την ICTV το 2020 και χρειάστηκαν 3 ακόμη χρόνια για την επινόηση των ονομάτων από εξειδικευμένες ομάδες εργασίας. Οι περισσότεροι επιστήμονες δεν πιστεύουν ότι θα εφαρμοστεί, γιατί όπως λένε, δυσκολεύει τη δουλειά τους. Πολλοί βρίσκουν τα καινούργια ονόματα «ανόητα και πομπώδη», φέρνοντας ως παράδειγμα την πανδημία του Betacoronavirus, μαζί με τον Orthoflavivirus nilense (ιό του Δυτικού Νείλου ) και τον «πραγματικά ανόητο» Orthobunyavirus danguei (Δάγκειο πυρετό).
Το NCBI έχει δεσμευτεί να διατηρήσει τα παλιά ονόματα με δυνατότητα αναζήτησης στις βάσεις δεδομένων του μετά την εισαγωγή του νέου συστήματος, αλλά κάποια σύγχυση φαίνεται αναπόφευκτη. Οι βάσεις δεδομένων του NCBI περιέχουν επί του παρόντος μόνο παλιά ονόματα, ενώ στη βάση δεδομένων της ICTV, η αναζήτηση είναι δυνατή μόνο με χρήση των νέων. Προς το παρόν, οι ερευνητές μπορούν να κατεβάσουν ένα Excel από την ICTV για να δουν τα παλιά και τα νέα ονόματα ειδών δίπλα-δίπλα. Παρόλα αυτά, ο πρόεδρος της ICTV επιμένει ότι η αναθεώρηση αξίζει τον κόπο. Σε κάθε μεγάλη αλλαγή, «υπάρχει μια μεταβατική περίοδος που οι άνθρωποι παραπονιούνται και αντιστέκονται», λέει στο Science, σημειώνοντας ότι ακόμη και το όνομα του ιού της ανθρώπινης ανοσοανεπάρκειας απωθήθηκε όταν εισήχθη τη δεκαετία του 1980, αντικαθιστώντας τον ιό του AIDS. «Νομίζω ότι μετά τη μεταβατική περίοδο, οι άνθρωποι θα συνειδητοποιήσουν ότι είναι πολύ καλύτερα. Σε λίγα χρόνια από τώρα, θα κοιτάζουν προς πίσω και θα λένε: «Γιατί σας πήρε τόσο καιρό;».
