Χρειάστηκε μόνο μια διαφήμιση για να αντιληφθούμε την ύπαρξή τους, αλλά και την αξία τους. Τα παραμελημένα και απειλούμενα υποθαλάσσια λιβάδια του Ποσειδώνα (Posidonia oceanica) δεν είναι τόσο δημοφιλή όσο οι πολύχρωμοι κοραλλιογενείς ύφαλοι, αλλά αν τα κοιτάξει κάποιος πιο προσεκτικά, θα δει το ‘θαύμα’ μέσα τους.
Αυτό το θαύμα παρατηρεί τα τελευταία 15 χρόνια ο γεωπόνος, διδάκτωρ θαλάσσιας οικολογίας και συνεργάτης στο εργαστήριο τηλεπισκόπησης του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας στην Κρήτη (ΙΤΕ) Δημήτρης Πουρσανίδης, τον οποίο εύκολα αποκαλεί κάποιος και “Seagrass man”, καθώς, όχι μόνο φωτογραφίζει, αλλά και «περιφρουρεί», κατά κάποιον τρόπο, τους ελληνικούς παράκτιους και θαλάσσιους βιότοπους που πιέζονται από πολλαπλές ανθρωπογενείς απειλές, οι οποίες επιδεινώνονται από την κλιματική κρίση.
Ο επιστήμονας θυμάται ακόμη τον φόβο που ένιωσε όταν κολύμπησε για πρώτη φορά πάνω από τα λιβάδια του Ποσειδώνα στη Βόρεια Εύβοια όπου συνήθιζε να κάνει διακοπές. Χαμογελά όταν θυμάται πώς αυτός ο ίδιος φόβος πυροδότησε αυτό που αναφέρει ως «ένστικτο εξερεύνησης»: «Η περιπέτεια ήταν πάντα να κατέβεις όσο πιο βαθιά και για όσο το δυνατόν περισσότερο, για να δεις τι ήταν κρυμμένο στο σκοτάδι. Γιατί εκεί κάτω, στη «φωλιά του Ποσειδώνα» βρίσκονταν τα πλάσματα από έναν άλλο κόσμο που θα ανακαλύπταμε».
Είναι αλήθεια πως συχνά φοβόμαστε την όψη τους και προσπερνάμε τα οφέλη που παρέχουν τα λιβάδια της Ποσειδωνίας. «Κι όμως, διατηρούν τα παράκτια ύδατα καθαρά, προστατεύουν την ακτογραμμή, λειτουργούν ως "νηπιαγωγείο’" για πολλά θαλάσσια είδη, είναι το "κλειδί" για την διατήρηση της παράκτιας αλιείας αλλά και για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Παρά το γεγονός ότι καλύπτουν μόνο το 0,2% του θαλάσσιου πυθμένα, τα θαλασσινά λιβάδια μπορούν να αποθηκεύσουν το 10% του διοξειδίου του άνθρακα (CO2) του ωκεανού ετησίως και να δεσμεύσουν άνθρακα 35 φορές πιο γρήγορα από τα τροπικά δάση, γεγονός που καθιστά την διατήρηση αυτών των βιοτόπων υψηλής προτεραιότητας», λέει ο Δρ. Πουρσανίδης.
Σύμφωνα με τον ίδιο, τα θαλασσινά λιβάδια μεταβάλλουν ριζικά την «ισορροπία δυνάμεων» μεταξύ του εδάφους, των κυμάτων και του ωκεανού και συμβάλλουν στην προστασία των ακτών επιβραδύνοντας τα κύματα, συγκρατώντας τα ιζήματα και ενισχύοντας τους αμμόλοφους. Επιπλέον, χρησιμεύουν ως παγίδες ιζημάτων, γεγονός που διασφαλίζει ότι οι κοντινές ακτές δεν ξεμένουν ποτέ από άμμο. Πώς το κάνουν αυτό;
«Ένα από τα μυστικά της επιτυχίας τους είναι η υψηλή πυκνότητα φυτών που συναντάμε σε πολλά λιβάδια. Αμέτρητα ευαίσθητα φύλλα μεγαλώνουν δίπλα-δίπλα, δημιουργώντας ένα ευέλικτο αλλά εξαιρετικά αποτελεσματικό ανάχωμα στα κύματα και τις τοπικές δίνες. Ως αποτέλεσμα, οι μάζες του νερού κινούνται πιο αργά, παράγοντας δύο θετικά αποτελέσματα. Πρώτον, τα κύματα χτυπούν την ακτή με πολύ λιγότερη δύναμη αφαιρώντας λιγότερη άμμο και ιζήματα από την παραλία και δεύτερον, η αργή κίνηση του νερού πάνω και κοντά σε λιβάδια με θαλάσσια χόρτα προκαλεί τη βύθιση των ιζημάτων και των σωματιδίων του νερού στον πυθμένα της θάλασσας και ιδανικά, την παγίδευση αυτών στα φύλλα τους. Με αυτόν τον τρόπο, τα υποβρύχια λιβάδια όχι μόνο φιλτράρουν τα αιωρούμενα σωματίδια έξω από το νερό, αλλά συγκεντρώνουν επίσης τόσο μεγάλες ποσότητες ιζημάτων που μπορούν να προστατεύσουν ακόμη πιο αποτελεσματικά την πλησιέστερη ακτογραμμή από τη διάβρωση», εξηγεί ο Δρ Πουρσανίδης.
Η σταθερή εισροή ιζημάτων από ψηλά επιτρέπει επίσης στα λιβάδια να αναπτυχθούν σε μεγαλύτερο ύψος, έτσι ώστε να συνεχίσουν να προστατεύουν τις ακτές στο μέλλον, εφόσον η στάθμη της θάλασσας δεν ανεβαίνει ταχύτερα από ό,τι αυτά μπορούν να συσσωρεύσουν ιζήματα.
Στην Ελλάδα το μακροβιότερο λιβάδι Ποσειδωνίας
Για τους περισσότερους από μας τα λιβάδια της Ποσειδωνίας είναι τα καφέ φύκια που βρίσκουμε στις παραλίες ξεβρασμένα, σε μορφή κορδελών και στοιβαγμένα σε σωρούς, που δεν είναι τίποτε άλλο από νεκρά φύλλα του σημαντικότερου θαλάσσιου φυτού.
Για τη θαλάσσια ζωή, η οποία εξαρτάται από τα λιβάδια για να βρει τροφή και καταφύγιο, το θαλάσσιο χόρτο είναι απαραίτητο. Περίπου 80.000 ψάρια και περισσότερα από ένα εκατομμύριο ασπόνδυλα μπορούν να συνυπάρχουν σε μια τέτοια θαλάσσια περιοχή έκτασης 10.000 m2, σύμφωνα με το WWF. Πολλά ψάρια που καταναλώνουμε, όπως ο μπακαλιάρος, η χωματίδα κ.ά, καθώς και απειλούμενα είδη όπως οι ιππόκαμποι, εξαρτώνται από τα θαλασσινά λιβάδια, τα οποία λειτουργούν ως ένα υποβρύχιο ‘θερμοκήπιο’.
Δεν είναι τυχαίο πως το Ηνωμένο Βασίλειο ξεκίνησε πέρσι το μεγαλύτερο έργο αποκατάστασης θαλασσινών λιβαδιών με φύτευση στον πυθμένα της θάλασσας στα ανοικτά των ακτών της Βόρειας Ουαλίας. Μέχρι το 2026, το έργο ελπίζει να έχει φυτέψει περισσότερους από πέντε εκατομμύρια σπόρους, οι οποίοι θα αναπτυχθούν σε 10 εκτάρια (που ισοδυναμούν με περισσότερα από 24 γήπεδα ποδοσφαίρου με χλοοτάπητα). Τα τελευταία 100 χρόνια, το Ηνωμένο Βασίλειο έχει χάσει έως και το 92% των βυθών του. Μόνο περίπου 4.582 εκτάρια θαλάσσιου οικοσυστήματος πιστεύεται ότι παραμένουν κατά μήκος της ακτής της Ουαλίας, με τα περισσότερα να βρίσκονται σε «επικίνδυνη κατάσταση», σύμφωνα με μελέτες. Εν τω μεταξύ, χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σουηδία πειραματίζονται με την αποκατάσταση θαλάσσιου χόρτου εδώ και αρκετά χρόνια. Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν ακόμη αντίστοιχα ποσοτικά δεδομένα.
Σύμφωνα με τον Έλληνα επιστήμονα και τα 72 διαφορετικά είδη θαλάσσιων λιβαδιών που βρίσκονται σε όλους τους βιοτόπους παγκοσμίως είναι κρίσιμα για την υγεία και την παραγωγικότητα των ακτών μας. Αυτά τα είδη δημιουργούν λιβάδια με διαφορετικές μορφές από μεμονωμένα οικοσυστήματα έως εκτεταμένα δάση. Η Μεσόγειος Θάλασσα και η Ελλάδα φυσικά φιλοξενεί το μακροβιότερο είδος που σχηματίζει λιβάδια, την Posidonia oceanica, που είναι ένα αργά αναπτυσσόμενο φυτό το οποίο σχηματίζει εκτεταμένα λιβάδια μέχρι τα 40 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.
«Τα θαλασσινά λιβάδια αναπτύσσονται επεκτείνοντας ένα ρίζωμα - ένα υπόγειο στέλεχος που επιμηκύνεται κατά μήκος του πυθμένα της θάλασσας. Ουσιαστικά κάνουν αντίγραφα του εαυτού τους, απλώς το κάνουν υπόγεια. Επιστήμονες βρήκαν πρόσφατα έναν κλώνο του φυτού του Ποσειδώνα στις Βαλεαρίδες που καταλαμβάνει μια περιοχή λίγο πιο μικρή από το μέγεθος του νησιού του Μανχάταν! Όχι μόνο αυτός είναι ένας πραγματικά αξιοσημείωτος κλώνος, αλλά ο αρχικός σπόρος που δημιούργησε αυτό το λιβάδι με θαλάσσια χόρτα εκτιμάται πως φύτρωσε στον πυθμένα της θάλασσας πριν από σχεδόν 80.000 χρόνια!», λέει ο Δρ. Πουρσανίδης, συμπληρώνοντας πως το θαμμένο ρίζωμα μπορεί να έχει πάχος πολλών μέτρων με αποτέλεσμα η ηλικία ενός λιβαδιού να ξεπερνά και τα 50.000 έτη.
Ο ίδιος από το 2018 συμμετέχει στο Διεθνές Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων Seagrass (ISEN) που είναι μια κοινοπραξία ειδικών επιστημόνων και επαγγελματιών που προωθούν την προστασία των θαλασσινών λιβαδιών μέσα από την έρευνα και την διαχείρισή τους. Το πρώτο συλλογικό αποτέλεσμα του Δικτύου είναι μια παγκόσμια έκθεση, η οποία στοχεύει να αναδείξει τις αξίες, τα αγαθά και τις υπηρεσίες που παρέχουν τα θαλάσσια χόρτα στους ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Ο Δημήτρης Πουρσανίδης είναι ο συντονιστής του κεφαλαίου “Mapping and Monitoring” αυτής της παγκόσμιας συνθετικής έκθεσης.
Το 2021 σε ένα έργο που χρηματοδοτήθηκε από το MedPan (Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών της Μεσογείου) ο Έλληνας επιστήμονας ανακάλυψε στη χερσόνησο Ροδόπου (παραλία Μάλεμε) στα Χανιά ένα λιβάδι που φυτρώνει σε βραχώδεις υφάλους. Το ρηχό άκρο του βρέθηκε στα 22 μέτρα και η κατάληξή του στα 39 μέτρα να κρέμεται πάνω από κοραλλιογενείς σχηματισμούς. Στο σημείο οι δύτες βρήκαν αρκετές τοποθεσίες που αναπτύσσονται μακριά από την ακτογραμμή και που ρυθμίζονται στο βάθος από τη ζώνη διακοπής των κυμάτων και τις τοπικές υδροδυναμικές συνθήκες και δημοσίευσαν τα ευρήματά τους στο Marine Pollution Bulletin.
Χαρτογράφηση των ελληνικών θαλάσσιων λιβαδιών
Ο άνθρακας που αποθηκεύεται στα παράκτια θαλάσσια ενδιαιτήματα είναι γνωστός ως ‘μπλε άνθρακας’. «Ο ‘μπλε άνθρακας’ αναφέρεται στο διοξείδιο του άνθρακα που απορροφάται από την ατμόσφαιρα και αποθηκεύεται στον ωκεανό. Η συντριπτική πλειοψηφία του ‘μπλε άνθρακα’ είναι διοξείδιο του άνθρακα που έχει διαλυθεί απευθείας στον ωκεανό. Μικρότερες ποσότητες αποθηκεύονται σε υποβρύχια ιζήματα, παράκτια βλάστηση μέσω της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης και σε εδάφη, σε μόρια που περιέχουν άνθρακα, όπως DNA και πρωτεΐνες, αλλά και στη ζωή των ωκεανών από τις φάλαινες έως το φυτοπλαγκτόν», λέει ο Δρ Πουρσανίδης.
Οι διεθνείς συμφωνίες που στοχεύουν στον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής εφιστούν την προσοχή στον παράκτιο ‘μπλε άνθρακα’ που αποθηκεύεται από τα οικοσυστήματα αλμυρού νερού. Όσον αφορά τη συνολική έκταση, αυτά τα οικοσυστήματα (αλμυρά έλη, μαγγρόβια, θαλασσινά λιβάδια) έχουν ένα μικρό παγκόσμιο χωρικό αποτύπωμα, αλλά τα βαθιά εδάφη τους μπορούν να θάψουν πολλές φορές περισσότερο άνθρακα ανά στρέμμα από ό,τι ακόμη και ένα τροπικό δάσος. Ωστόσο, οι μηχανισμοί που επιτρέπουν την αποθήκευση του ‘μπλε άνθρακα’ και την ανάπτυξη της αλιείας καταστρέφονται από την ανθρωπογενή δραστηριότητα.
Με την εξέλιξη της τεχνολογίας, ο Δρ Πουρσανίδης, ανάμεσα σε άλλα, άρχισε να εργάζεται πάνω στη χαρτογράφηση των λιβαδιών σε τοπική κλίμακα χρησιμοποιώντας δορυφορικές παρατηρήσεις και εκτενή δεδομένα από επιστημονικές αποστολές. Ανάλογα με την ανάγκη αξιοποιεί δεδομένα από το σύστημα Copernicus (Sentinel 2) ή δεδομένα υψηλής ανάλυσης από άλλους παρόχους με απώτερο στόχο τη χαρτογράφηση και παρακολούθηση της εξέλιξης των λιβαδιών Ποσειδωνίας σε επιλεγμένες θέσεις ώστε να γίνουν κατανοητοί οι περιορισμοί και τα οφέλη από αυτή την τεχνολογική σκοπιά.
Επόμενα βήματα είναι η κατανόηση των μηχανισμών αποθήκευσης στα οικοσυστήματα ‘μπλε άνθρακα’ και η εξέταση της δυνατότητας ποσοτικοποίησης του αποθηκευμένου άνθρακα με την χρήση δορυφορικών παρατηρήσεων. Αυτό αποτελεί και το κύριο αντικείμενο του νέου έργου με την επωνυμία C-BLUES που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και συντονίζεται από το Νορβηγικό Ινστιτούτο για την Έρευνα στο Νερό (NIVA) ενώ από την Ελλάδα επιστημονικός υπεύθυνος είναι ο Δρ. Δημήτρης Πουρσανίδης. Το έργο ξεκίνησε τον περασμένο Απρίλιο και έχει 4ετή διάρκεια.
Λίγα λόγια για τον Δημήτρη Πουρσανίδη
Σπούδασε Διαχείριση Γεωργικών Οικοσυστημάτων στο Ανώτατο Τεχνολογικό Ίδρυμα Κρήτης και είναι κάτοχος Ph.D. στη Θαλάσσια Οικολογία και M.Sc. στη Διαχείριση Παράκτιας Ζώνης από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Τμήμα Ωκεανογραφίας και Θαλάσσιων Επιστημών. Σήμερα είναι τεχνικός επιστήμονας του Ιδρύματος Έρευνας και Τεχνολογίας (ΙΤΕ), συνεργάτης του εργαστήριου Τηλεπισκόπησης και επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης ( NYUAD διδάσκων στα JTERMS). Χρησιμοποιεί εργαλεία πολυμέσων (φωτογραφία, βίντεο) και ενημερώνει το ευρύ κοινό για τα αποτελέσματα της έρευνάς του μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, από εφημερίδες, βιβλία και δημοφιλή άρθρα.
Φωτογραφίες: ©Dimitris Poursanidis
