Η θεωρητική απαιτητικότητα και η επιτηδευμένη προπαγάνδα προωθούν δύο βολικές αλλά ανεπαρκείς στάσεις όσον αφορά την κριτική στην Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ): τον άκριτο τεχνολογικό ενθουσιασμό και την αμυντική τεχνοφοβία. Η ΤΝ δεν αποτελεί από μόνη της ούτε πρόοδο ούτε απειλή. Είναι τεχνολογία που αποκτά κοινωνικό νόημα ανάλογα με το ποιος την κατέχει, ποιος τη σχεδιάζει, ποιος τη χρηματοδοτεί και ποια συμφέροντα εξυπηρετεί. Το κρίσιμο ερώτημα λοιπόν δεν έγκειται στο ποιες είναι οι δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης αλλά για λογαριασμό ποιου ενεργοποιούνται. Με αυτή την έννοια, η ΤΝ δεν πρέπει να εξετάζεται ως πρωτίστως τεχνικό ζήτημα, αλλά ως καθαρά πολιτικό.
Στο σημερινό οικονομικό πλαίσιο, η τεχνητή νοημοσύνη αναπτύσσεται κυρίως ως υποδομή κερδοφορίας των μεγάλων εταιρειών, των ψηφιακών πλατφορμών και των ολιγοπωλιακών παικτών της αγοράς. Δεν οργανώνεται με βάση τις κοινωνικές ανάγκες, αλλά με βάση τη μεγιστοποίηση της απόδοσης του κεφαλαίου. Τα δεδομένα των πολιτών, των εργαζομένων και των καταναλωτών μετατρέπονται σε πρώτη ύλη για συστήματα πρόβλεψης, τιμολόγησης, ταξινόμησης και ελέγχου συμπεριφοράς. Η αγορά δεν γίνεται απλώς πιο «έξυπνη». Γίνεται πιο ικανή να γνωρίζει τον καταναλωτή, να εκτιμά τις ανάγκες του, να προβλέπει τις αντιδράσεις του και να αποσπά από αυτόν μεγαλύτερο οικονομικό όφελος.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ΤΝ λειτουργεί ως μηχανισμός άνισης ισχύος. Οι εταιρείες μπορούν να γνωρίζουν πόσο πιεσμένος είναι ο καταναλωτής, πόσο άμεσα χρειάζεται ένα προϊόν ή μια υπηρεσία, ποιες εναλλακτικές έχει, σε ποια τιμή είναι πιθανό να υποχωρήσει. Η δυναμική τιμολόγηση, οι εξατομικευμένες προσφορές, οι αλγοριθμικές συστάσεις και η πρόβλεψη ζήτησης δεν είναι απλώς τεχνικές βελτιστοποίησης. Μπορούν να γίνουν μορφές χειραγώγησης της κατανάλωσης και αναδιανομής εισοδήματος από τους πολλούς προς τους λίγους. Ο καταναλωτής εμφανίζεται ως ελεύθερος να επιλέξει, αλλά οι επιλογές του έχουν ήδη προδιαμορφωθεί από συστήματα που δεν ελέγχει και δεν κατανοεί.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ακόμη πιο κρίσιμη είναι η σύνδεση της τεχνητής νοημοσύνης με νέες μορφές αυτοματοποίησης της αγοράς και βελτιστοποίησης των μηχανισμών καρτελοποίησης. Η παραδοσιακή εικόνα του καρτέλ ως μυστικής συμφωνίας μεταξύ επιχειρηματιών μεταμορφώνεται. Στην εποχή της αλγοριθμικής αγοράς, οι τιμές μπορούν να συγκλίνουν, ο ανταγωνισμός να περιορίζεται, τα περιθώρια κέρδους να προστατεύονται και να αυξάνονται χωρίς να χρειάζεται απαραίτητα ρητή συνεννόηση. Όταν οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν συστήματα που παρακολουθούν διαρκώς τις διακυμάνσεις στην αγορά, αντιδρούν αυτόματα στις κινήσεις των ανταγωνιστών και προσαρμόζουν τις τιμές σε πραγματικό χρόνο, μπορεί να παράγεται αλγοριθμικό καρτελικό αποτέλεσμα. Έτσι, η ΤΝ γίνεται μηχανισμός αόρατου συντονισμού της αγοράς προς όφελος των ισχυρών.
Αυτό δεν είναι αφηρημένο πρόβλημα, συνδέεται άμεσα με το κόστος ζωής. Στην ενέργεια, στις τράπεζες, στα τρόφιμα, στις μεταφορές, στη στέγαση, στις ασφαλίσεις και στις πλατφόρμες, η συγκέντρωση δεδομένων και αλγοριθμικής ισχύος μπορεί να ενισχύει τις ανατιμήσεις, την τεχνητή έλλειψη, τη διακριτική μεταχείριση καταναλωτών και την αδιαφάνεια. Σε μια περίοδο κοινωνικής πίεσης, η ΤΝ μπορεί να λειτουργήσει όχι ως απελευθερωτική τεχνολογία, αλλά ως μηχανή ακρίβειας: ως εργαλείο που επιτρέπει στους ισχυρούς να καταλαβαίνουν καλύτερα την κοινωνική ανάγκη, όχι για να την καλύψουν, αλλά για να την τιμολογήσουν ακριβότερα.
Η πολιτική αιχμή βρίσκεται ακριβώς εδώ: το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία καθαυτή, αλλά η ιδιωτική και ολιγοπωλιακή οργάνωση των δυνατοτήτων της. Όπως και σε προηγούμενες τεχνολογικές επαναστάσεις, η αύξηση της παραγωγικότητας δεν μετατρέπεται αυτόματα σε κοινωνική πρόοδο. Μπορεί να μετατραπεί σε περισσότερο ελεύθερο χρόνο, καλύτερες υπηρεσίες και μείωση κόστους για τους πολλούς· μπορεί όμως και να μετατραπεί σε μεγαλύτερα κέρδη, εντατικοποίηση, επιτήρηση και συγκέντρωση ισχύος. Η κατεύθυνση δεν καθορίζεται από τον αλγόριθμο. Καθορίζεται από τις κοινωνικές σχέσεις μέσα στις οποίες ο αλγόριθμος λειτουργεί.
Ο στόχος, λοιπόν, είναι η αντιστροφή της χρήσης της ΤΝ. Η ίδια τεχνολογία που σήμερα χρησιμοποιείται για αλγοριθμική τιμολόγηση, κερδοσκοπία και ολιγοπωλιακό συντονισμό μπορεί να χρησιμοποιηθεί για αντικαρτελική παρέμβαση, δημόσιο έλεγχο και διαφάνεια. Με δημοκρατικό έλεγχο και διαφάνεια, μπορεί να εντοπίζει ύποπτες συγκλίσεις τιμών, αδικαιολόγητες ανατιμήσεις, τεχνητές ελλείψεις, στρεβλώσεις στην εφοδιαστική αλυσίδα και μοτίβα αισχροκέρδειας. Μπορεί να ενισχύσει τις δημόσιες αρχές, τους καταναλωτές, τα συνδικάτα και τους κοινωνικούς φορείς απέναντι σε αγορές που σήμερα λειτουργούν με τεράστια ασυμμετρία πληροφόρησης.
Παράλληλα, η ΤΝ μπορεί να αποτελέσει εργαλείο δημοκρατικού κοινωνικού σχεδιασμού. Αντί να αξιοποιείται για να προβλέπει πώς θα αυξηθεί το περιθώριο κέρδους μιας εταιρείας, μπορεί να χαρτογραφεί πραγματικές κοινωνικές ανάγκες: ενεργειακή φτώχεια, ελλείψεις σε δημόσιες υποδομές, δυσανάλογη αύξηση του κόστους στέγασης, ομάδες που πλήττονται περισσότερο από την ακρίβεια και να σχεδιάσει πολιτικές με ουσιαστικό κοινωνικό αποτέλεσμα. Με άλλα λόγια, η ΤΝ μπορεί να γίνει εργαλείο δημόσιας γνώσης και όχι ιδιωτικής εκμετάλλευσης.
Το δημοκρατικό ερώτημα είναι τελικά το πιο κρίσιμο. Αν δημοκρατία σημαίνει να πραγματώνεται η βούληση των πολλών, τότε μια δημοκρατική ΤΝ δεν μπορεί να έχει ως κέντρο την εξυπηρέτηση των ολιγοπωλίων. Οφείλει να υπηρετεί το κοινό καλό: τη μείωση του κόστους ζωής, την προστασία του καταναλωτή, τη λογοδοσία, τη διαφάνεια, την κοινωνική δικαιοσύνη και τη δυνατότητα των πολιτών να ελέγχουν τις υποδομές που επηρεάζουν τη ζωή τους.
Το διακύβευμα, επομένως, δεν είναι τεχνολογικό αλλά πολιτικό. Η ΤΝ μπορεί να γίνει μηχανή κερδοσκοπίας, καρτελοποίησης και κοινωνικής πειθάρχησης. Μπορεί όμως να γίνει και υποδομή κοινωνικής χειραφέτησης, δημοκρατικού ελέγχου και συλλογικού σχεδιασμού. Το ποια από τις δύο κατευθύνσεις θα επικρατήσει δεν θα το αποφασίσει η τεχνολογία. Θα κριθεί από τους κοινωνικούς θεσμούς, τις δημόσιες πολιτικές και τη δυνατότητα δημοκρατικής διεκδίκησης απέναντι στη νέα ψηφιακή εξουσία.
* Όλο το κείμενο εργασίας ΕΔΩ
(Η Αλεξάνδρα Καραβά είναι MSc, Πολιτικός Μηχανικός, Απόφοιτος ΕΣΔΔΑ, Γενική Γραμματεία Πληροφοριακών Συστημάτων & ο Νικόλαος Ευθυμιόπουλος, PhD, Ηλεκτρολόγος Μηχανικός & Μηχανικός ΗΥ, Ερευνητής Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο – Κείμενο εργασίας στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
