Στην επιστήμη της ψυχολογίας υπάρχουν πολλές θεωρίες και μελέτες που περιγράφουν το πώς διαμορφώνουμε την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και κατά συνέπεια την αυτοπεποίθησή μας. Οι βάσεις ξεκινούν στην παιδική ηλικία, αλλά η αυτοεικόνα μας αλλάζει, διαφοροποιείται και επηρεάζεται κατά την διάρκεια της ζωής μας, μέσα από την εξέλιξη μας, τις εμπειρίες και κυρίως τις διαπροσωπικές μας σχέσεις. Η ματιά των άλλων είναι σημαντική, δρα σαν ένας καθρέφτης μέσα από τον οποίο βλέπουμε πως στεκόμαστε στον κόσμο. Ένας καθρέπτης διαυγής όταν προκαλούμε τα ίδια συναισθήματα σε πολλούς άλλους και θολός όταν οι απόψεις διίστανται και το αποτύπωμά μας γίνεται αντιφατικό. Ένας καθρέφτης που μπορεί όμως να μας οδηγεί στην αυτοβελτίωση.
Το να μπορούμε να δούμε καθαρά πώς μας βλέπουν οι άλλοι, πώς νιώθουν απέναντί μας και πώς αντιδρούν στην συμπεριφορά μας, είναι σημαντικό. Μας βοηθά να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας, να αναπτύξουμε την ψυχική ανθεκτικότητά μας, να αισθανόμαστε πιο ισχυροί και τελικά πιο αξιαγάπητοι. Σε πολλές στιγμές της ζωής μας όμως, η ματιά των άλλων περιέχει κριτική, αμφισβήτηση ή ακόμα και απόρριψη μιας συμπεριφοράς μας, και αυτό μπορεί να μας πληγώσει.
Αλλά ποιος σε αυτόν τον πλανήτη δεν μας πληγώνει ποτέ? Ποιος μας φέρεται πάντα με θαυμασμό, μας βρίσκει αλάνθαστους και μας κολακεύει ακούραστα? Ποιος μας απαντά σε κάθε ερώτημα, «Βεβαίως», «Σε καταλαβαίνω» ή «Είναι πολύ έξυπνη η ερώτησή σου!!». Ποιος μας επιβεβαιώνει πάντα, είτε έχουμε δίκιο, είτε άδικο?
Την εποχή που τα chatbot απαντούν με ταχύτητα, ευγένεια και απέραντη κατανόηση, η κολακεία απέκτησε νέο πρόσωπο. Και ο καθρέφτης δεν έχει ψυχή παρά αλγόριθμο.
Πρόσφατη έρευνα από το Τμήμα υπολογιστών του Πανεπιστημίου του Stanford διερεύνησε πώς η κολακεία των chatbots αλλάζει την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Τα 11 γνωστά chatbots που μελετήθηκαν τείνουν να επιβεβαιώνουν σχεδόν πάντα τις απόψεις των χρηστών τους και να εγκρίνουν τις συμπεριφορές τους, κατά 50% περισσότερο από ότι θα έκανε ένας άνθρωπος. Η διαρκής επιβεβαίωση αλλοιώνει την κρίση των χρηστών, διαστρεβλώνει την αυτοαντίληψη, ενισχύει λανθασμένες πεποιθήσεις και υπονομεύει τις ανθρώπινες σχέσεις. Όταν κάποιος συνηθίζει στο «Βεβαίως», η ανοχή του στην διαφωνία μειώνεται όπως και η πρόθεση του να υποχωρήσει σε έναν καβγά, δυσκολεύοντας την συμφιλίωση.
Ταυτόχρονα, περισσότεροι από 1 στους 3 έφηβους δηλώνουν ότι προτιμούν την τεχνητή ευγένεια του υπολογιστή, από την επικοινωνία με πραγματικούς ανθρώπους, ιδιαίτερα σε σοβαρά θέματα.
Και δεν είναι μόνο οι άνθρωποι. Μελέτες δείχνουν ότι ακόμα και τα ίδια τα preference models των συστημάτων ΑΙ συχνά προτιμούν πειστικές κολακευτικές απαντήσεις αντί για ορθές.
Το ερώτημα λοιπόν, αν μπορούμε να αμυνθούμε και να αποφύγουμε την διαστρέβλωση της αυτοεικόνας μας, βρίσκει μια απάντηση σε άλλη ενδιαφέρουσα μελέτη. 1000 εθελοντές κλήθηκαν να συνομιλήσουν είτε με ένα γνωστό chatbot, είτε με ένα από το οποίο είχε αφαιρεθεί εντελώς η τάση για κολακεία. Όσοι επέλεξαν το κολακευτικό chatbot πίστευαν σε μεγαλύτερο βαθμό ότι οι πράξεις τους ήταν δικαιολογημένες ακόμα και για κοινωνικά μη αποδεκτές συμπεριφορές, όπως το να πετάξεις τα τσιγάρα το παράθυρο του αυτοκινήτου, κάτι που η πλειοψηφία των ανθρώπων θα επέκρινε αλλά το chatbot τους σχολίασε ως ένδειξη αγάπης για καθαριότητα. Ή το να πας σε ένα πάρτι του πρώην σου χωρίς να ενημερώσεις τον νυν, ένα δικαίωμα επιλογής σύμφωνα με το chatbot.
Η τεχνητή νοημοσύνη, επιπλέον, διεκδικεί την δόξα των πλανητών κλέβοντας τις προβλέψεις των ζωδίων. Πολλοί απευθύνονται στην ΑΙ για να μοιραστούν αγωνίες γύρω από τις ρομαντικές σχέσεις, για το μέλλον τους ή αναζητούν συμβουλές πώς να συμπεριφερθούν ώστε να επιτύχουν το ενδιαφέρον του άλλου.. Και ακολουθούν τις οδηγίες (του μηχανήματος).
1 στους 3 Αμερικάνους δηλώνουν πως έχουν ρομαντική ή «οικεία» σχέση με ενα φανταστικό άτομο του chatbot, σχεδιασμένο σύμφωνα με τις συνειδητές και ασυνείδητες προτιμήσεις τους. Αν και θα υπέθετε κανείς ότι η μοναξιά είναι το κίνητρο, οι έρευνες δείχνουν ότι πίσω από αυτό κρύβονται οι ρομαντικές φαντασιώσεις, η ελκυστική ανθρώπινη μορφή του chatbot και η επιθυμία για αυτοαποκάλυψη σε ασφαλές περιβάλλον.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο πρόσφατος γάμος (με τελετή και δεξίωση μάλιστα) γυναίκας στο Ηνωμένο Βασίλειο που ερωτεύτηκε και παντρεύτηκε με τον chatbot-ψηφιακό άνδρα των ονείρων της, έναν chatbot που η ίδια περιγράφει ως τον μόνο άντρα με τον οποίο ταίριαξε απόλυτα.
ΟΙ ειδικοί ψυχικής υγείας αναφέρονται πλέον για φαινόμενα ΑΙ ψύχωσης, όπου οι χρήστες αναπτύσσουν έντονη συναισθηματική ή ρομαντική διάθεση προς το μηχάνημα και κάποτε π.χ. την παράλογη πεποίθηση ότι πίσω από αυτό κρύβεται ένας πραγματικός άνθρωπος που νοιάζεται για αυτούς και τους καταλαβαίνει.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Οι χρήστες εθίζονται στην επιβεβαίωση και τα chatbots μαθαίνουν να την προσφέρουν ολοένα και περισσότερο ώστε να διατηρούν το ενδιαφέρον. Το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτό συμβαίνει «ύπουλα», σταθερά και διακριτικά, χωρίς να γίνεται αντιληπτό. Και δεν αφορά μόνο τους πιο ευάλωτους ψυχικά αλλά όλους μας.
«Αφού δεν είχε νέα ευχάριστα να πεί καλύτερα να μην μας πει κανένα». Ως ανθρώπινα όντα ρέπουμε προς τα εκεί. Ο Σαββόπουλος είχε δίκιο. Ας το(ν) θυμόμαστε.
(Η Δρ Αλεξάνδρα Πάλλη είναι Κλινική ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια)
