Το στίγμα που συνοδεύει την ψυχική ασθένεια έχει έντονη παρουσία σε πολλά πεδία της ζωής και ίσως τελικά μας αφορά όλους και είναι πιο κοντά μας, από όσο πιστεύουμε. Το πρόσφατο παράδειγμα της πανδημίας το αποδεικνύει. Το πρώτο διάστημα όπου η γνώση για τον ιό ήταν πολύ περιορισμένη, όταν ένα άτομο νοσούσε από covid συχνά έφερε συναίσθημα ενοχής π.χ. μήπως έχω κολλήσει κι άλλους, ντροπής π.χ. δεν ήμουν αρκετά προσεκτικός, ενώ ακόμα και μετά την ανάρρωσή για πολλούς θεωρούταν ακόμη επικίνδυνο να μεταδώσει τον ιό. Αλλωστε πόσες φορές δεν ακούστηκε η φράση «ας μην βρεθούμε καλύτερα, πέρασες πρόσφατα covid, δεν ξέρεις τι γίνεται καμιά φορά». Η εμπειρία αυτή συνοψίζει όλη τη την εμπειρία του στίγματος που μεταφέρεται αυτούσια στην Ψυχική Υγεία με ολέθριες επιπτώσεις για τον πάσχοντα, την οικογένεια και τελικά όλη την κοινωνία.
Η μακρόχρονη ιστορία του κοινωνικού στίγματος στην ανθρωπότητα το καθιστά ένα πολύπλοκο φαινόμενο με μεγάλη ανθεκτικότητα. Σε συνδυασμό με το ότι η μελέτη του ξεκίνησε μόλις μεταπολεμικά- δηλαδή ο χρόνος ζωής του είναι μακράν μεγαλύτερος από το χρόνο που χρειάστηκε για να κατανοηθεί- μας κάνει να καταλάβουμε πόσο δύσκολη είναι η εξάλειψή του. Και ενώ πλέον ζούμε στην εποχή της μεγάλης άνθησης των ανθρωπιστικών κινημάτων όπου σχεδιάζονται ειδικές στρατηγικές για την καταπολέμηση του στίγματος, είναι εντυπωσιακό πώς το κοινωνικό στίγμα δεν μπορεί να εκριζωθεί αλλά παραμένει ισχυρό- ενώ η άγνοια και οι απαξιωτικές στάσεις προς τον ψυχικά πάσχοντα επικρατούν. Είναι επιστημονικά τεκμηριωμένο ότι οι κοινωνικές στάσεις είναι δύσκολο να αλλάξουν, όπως εξίσου δύσκολο είναι να καταρριφθούν οι μύθοι και οι προκαταλήψεις.
Ας δούμε όμως κάποιες βασικές μεθόδους εξάλειψης του στίγματος ξεκινώντας από την Εκπαίδευση.
Το σχολείο ως δεύτερος φορέας κοινωνικοποίησης μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση κλίματος αποστιγματικοποίησης. Βασική προϋπόθεση είναι ο σχεδιασμός πολιτικών που στόχο θα έχουν την καταπολέμηση των στερεοτύπων και των προκαταλήψεων και θα περιλαμβάνει από την αναθεώρηση της γλώσσας των βιβλίων έως ακόμη και την εκπαίδευση των εκπαιδευτικών για την προσαρμογή του τρόπου διεξαγωγής του μαθήματος αλλά και κάθε δραστηριότητας της σχολικής ζωής.
Ταυτόχρονα, σημαντική είναι η εκπαίδευση ενηλίκων, εργαζόμενων σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα με δομημένα προγράμματα διδασκαλίας που έχουν χρησιμοποιηθεί για τη μετάδοση πληροφοριών για την μείωση του στιγματος. Σύντομα εκπαιδευτικά μαθήματα σχετικά με τις ψυχικές ασθένειες έχουν αποδειχθεί ότι μειώνουν τις στιγματιστικές συμπεριφορές μεταξύ μιας ευρείας ποικιλίας συμμετεχόντων όπως π.χ. αστυνομικοί, εργάτες, κυβερνητικοί υπάλληλοι κλπ. Ωστόσο, η έρευνα σχετικά με τις εκπαιδευτικές εκστρατείες σε ενήλικες πολίτες δείχνει ότι οι αλλαγές συμπεριφοράς συχνά δεν αξιολογούνται, η αποτελεσματικότητα είναι περιορισμένη ενώ τα προγράμματα φαίνεται να είναι πιο αποτελεσματικά στην αλλαγή στάσης όσων έχουν ήδη καλύτερη γνώση της ψυχικής ασθένειας πριν από την εκπαίδευση ή είχαν επαφή με άτομα με ψυχική ασθένεια εκ των προτέρων. Έτσι, τα εκπαιδευτικά προγράμματα τείνουν να προσεγγίζουν εκείνους που ήδη συμφωνούν με το μήνυμα. Είναι επίσης σημαντικό να σημειωθεί ότι το περιεχόμενο των εκπαιδευτικών προγραμμάτων φαίνεται να έχει σημασία, π.χ. προγράμματα που εστιάζουν στο νευροβιολογικό μοντέλο μπορεί να απομακρύνει το αίσθημα ευθύνης και ντροπής για τα άτομα με ψυχική ασθένεια ωστόσο κινδυνεύουν να τα μετατρέψουν σε άτομα που ανήκουν σε διαφορετικό είδος και να ενισχύσει την αφήγηση του ‘εμείς’ και ‘αυτοί’. Δεδομένου της πολυπλοκότητας των αλληλεπιδράσεων μεταξύ γονιδίων και περιβάλλοντος, το μήνυμα της ψυχικής ασθένειας ως «γενετικής» ή «νευρολογικής» μπορεί όχι μόνο να είναι υπερβολικά απλοϊκό αλλά και ελάχιστα χρήσιμο για τη μείωση του στίγματος.
Η διαμαρτυρία αποτελεί μία άλλη μέθοδο που εφαρμόζεται συχνά κατά του στιγματισμού δημόσιων δηλώσεων, αναφορών στα μέσα ενημέρωσης και διαφημίσεων. Πολλές από αυτές τις παρεμβάσεις διαμαρτυρίας έχουν αλλάξει με επιτυχία τέτοιες δημόσιες δηλώσεις. Ένα γερμανικό παράδειγμα είναι «BASTA – η συμμαχία για ψυχικά ασθενείς» που χρησιμοποιεί το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο για να ειδοποιήσει γρήγορα τα μέλη σχετικά με στιγματιστικές διαφημίσεις ή μηνύματα των μέσων ενημέρωσης. Περίπου το 80% των περιπτώσεων διακρίσεων κατά των οποίων η BASTA ανέλαβε δράση σταμάτησαν επιτυχώς. Συνήθως, αυτές οι εκστρατείες ήταν πιο αποτελεσματικές εάν συμπίπτουν πολλές ενέργειες: εάν πολλοί άνθρωποι έγραψαν στο τμήμα δημοσίων σχέσεων και στον διευθύνοντα σύμβουλο ή ιδιοκτήτη της αντίστοιχης εταιρείας ή στο ραδιοτηλεοπτικό συμβούλιο.
Υπάρχουν επίσης στοιχεία από τις ΗΠΑ ότι αυτές οι πρωτοβουλίες είναι αποτελεσματικές στη μείωση των αρνητικών δημόσιων εικόνων της ψυχικής ασθένειας. Ωστόσο, λίγα είναι γνωστά για την επίδραση της διαμαρτυρίας ενάντια στις προκαταλήψεις των ανθρώπων. Η πρόκληση είναι ότι ενώ με τη μέθοδο της διαμαρτυρίας επιτυγχάνεται η καταστολή δεν επιτυγχάνεται η αλλαγή των στάσεων των ανθρώπων σε πιο θετικές στάσεις.
Τέλος, η επαφή με άτομα με ψυχικές ασθένειες μπορεί να βοηθήσει σε καλύτερα αποτελέσματα στη μείωση του στίγματος. Έρευνες έχουν δείξει ότι τα μέλη ομάδας χωρίς ψυχική ασθενεία που έχουν συναντήσει μέλη ομάδας με ψυχική ασθένεια είναι λιγότερο πιθανό να τα στιγματίσουν.
Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που δημιουργούν ένα ευνοϊκό περιβάλλον για τη διαπροσωπική επαφή και τη μείωση του στίγματος. Αυτό περιλαμβάνει ισότιμο καθεστώς μεταξύ των συμμετεχόντων, συνεργατική αλληλεπίδραση καθώς και θεσμική υποστήριξη για την πρωτοβουλία επαφής. Για παράδειγμα, ένα σχολικό πρόγραμμα θα είναι πιο επιτυχημένο εάν οι προσπάθειές του βρουν υποστήριξη από τον διευθυντή και εάν επιτρέπει άτυπες συζητήσεις μεταξύ ατόμων με ψυχική ασθένεια και μαθητών αντί για μια διάλεξη μπροστά σε ένα σιωπηλό ακροατήριο μαθητών.
Μέσα από την επαφή επιτυγχάνεται ήπια διάψευση των στερεοτυπων και το φυσικό στερεότυπο ενός ατόμου για μια ομάδα ατόμων με ψυχική ασθένεια μπορεί να αντικατασταθεί από μια άλλη, πιο θετική εικόνα αυτής της ομάδας. Η αποτελεσματικότητα της επαφής έγκειται στην αλλαγή των δομών αυτών που γνωρίζουμε.
Μετά την επαφή, άλλο ένα παράδειγμα, είναι η συνεργασία με ένα άτομο ίσης θέσης και με ψυχική ασθένεια στη δουλειά, μπορεί κανείς να απορρίψει τα στερεότυπα ότι αυτό το άτομο είναι επικίνδυνο.
Για να συνοψίσουμε αυτή την επισκόπηση των διαφορετικών μεθόδων για τη μείωση του στίγματος, η επαφή σε συνδυασμό με την εκπαίδευση φαίνεται να είναι η πιο ελπιδοφόρα οδός. Και παρόλο που κατά καιρούς κάνουν την εμφάνισή τους διάφορες μεμονωμένες προσπάθειες που στόχο έχουν την εξάλειψη του στίγματος τελικά δεν παρατηρείται κάποια σημαντική αλλαγή της στάσης της κοινωνίας. Συνεπώς η εξάλειψη του στίγματος είναι μια διαδικασία που απαιτεί έναν εθνικό σχεδιασμό που θα συντονίσει πολύ-επίπεδες δράσεις σε μία μακρόχρονη προσπάθεια, με διάχυση της πληροφόρησης, συνεργασία και εμπλοκή πολλών διαφορετικών ανθρώπων και φορέων από διάφορους τομείς της κοινωνίας, του πολιτισμού και της τέχνης.
Πηγές:
Τι είναι στίγμα - Σβήνουμε το στίγμα (svinoumetostigma.gr)
Mental illness stigma: Concepts, consequences, and initiatives to reduce...
(Η Αντωνία Μπάγια είναι Κοινωνική Λειτουργός στο κλιμάκιο της κινητής μονάδας ψυχικής υγείας Πάρου της ΕΠΑΨΥ, Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια- Το κείμενο αυτό είναι η βάση της ομιλίας της Α. Μπάγια σε πρόσφατη εκδήλωση για την ψυχική υγεία στην Πάρο, με κεντρικό ομιλητή τον συγγραφέα Αύγουστο Κορτώ)
