Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο αποχώρησης από την εργασία φέρνει στο προσκήνιο ο ΟΟΣΑ, προτείνοντας την κατάργηση της υποχρεωτικής συνταξιοδότησης στις χώρες όπου εξακολουθεί να ισχύει. Η πρόταση ανοίγει τη συζήτηση και στην Ελλάδα, καθώς θα μπορούσε να αλλάξει το καθεστώς για χιλιάδες εργαζόμενους, κυρίως στο Δημόσιο, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να παραμένουν στην εργασία και μετά τη θεμελίωση συνταξιοδοτικού δικαιώματος.
Τα τελευταία χρόνια, η δημόσια συζήτηση για το ασφαλιστικό επικεντρωνόταν κυρίως στην αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης. Σήμερα, ωστόσο, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται σε ένα διαφορετικό ζήτημα: την κατάργηση της υποχρεωτικής συνταξιοδότησης. Η πρόταση επανέρχεται δυναμικά μέσα από τις νέες συστάσεις του ΟΟΣΑ προς τα κράτη-μέλη, με στόχο την αντιμετώπιση των δημογραφικών προκλήσεων, της γήρανσης του πληθυσμού και των αυξανόμενων ελλείψεων εργατικού δυναμικού. Ο Οργανισμός εκτιμά ότι οι εργαζόμενοι που έχουν θεμελιώσει συνταξιοδοτικό δικαίωμα θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να συνεχίσουν να εργάζονται, εφόσον το επιθυμούν και είναι σε θέση να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της θέσης τους.
Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η υποχρεωτική αποχώρηση από την εργασία, μόλις ένας εργαζόμενος συμπληρώσει το όριο ηλικίας ή τις προϋποθέσεις συνταξιοδότησης, μπορεί να λειτουργήσει ως έμμεση διάκριση λόγω ηλικίας. Όπως επισημαίνει, πολλοί μεγαλύτεροι σε ηλικία εργαζόμενοι διαθέτουν πολύτιμη εμπειρία, εξειδικευμένες γνώσεις και υψηλή παραγωγικότητα, στοιχεία που παραμένουν απαραίτητα για τις επιχειρήσεις. Η αναγκαστική αποχώρησή τους στερεί από την αγορά εργασίας έμπειρο προσωπικό σε μια περίοδο κατά την οποία αρκετοί κλάδοι αντιμετωπίζουν σοβαρές ελλείψεις ανθρώπινου δυναμικού.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η πρόταση του ΟΟΣΑ δεν αφορά την αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης ούτε την υποχρέωση των πολιτών να εργάζονται περισσότερο. Αντίθετα, βασίζεται στην αρχή της ελευθερίας επιλογής. Δηλαδή, όσοι έχουν συμπληρώσει τις προϋποθέσεις για σύνταξη θα μπορούν να συνεχίσουν να εργάζονται, εφόσον το επιθυμούν και υπάρχει συμφωνία με τον εργοδότη τους. Με τον τρόπο αυτό, οι επιχειρήσεις θα έχουν τη δυνατότητα να διατηρούν έμπειρα στελέχη, ενώ οι εργαζόμενοι θα μπορούν να παρατείνουν τον εργασιακό τους βίο χωρίς να αναγκάζονται να αποχωρήσουν αποκλειστικά λόγω ηλικίας.
Τι ισχύει σήμερα στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, η υποχρεωτική αποχώρηση λόγω συνταξιοδότησης εφαρμόζεται με εντελώς διαφορετικό τρόπο στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα.
Στον δημόσιο τομέα ισχύει καθεστώς υποχρεωτικής λύσης της υπαλληλικής σχέσης. Οι μόνιμοι δημόσιοι υπάλληλοι απολύονται αυτοδίκαια μόλις συμπληρώσουν το 67ο έτος της ηλικίας τους. Εξαίρεση προβλέπεται μόνο σε ειδικές περιπτώσεις, όταν ο υπάλληλος δεν έχει συμπληρώσει τα απαιτούμενα 15 έτη ασφάλισης για τη θεμελίωση συνταξιοδοτικού δικαιώματος. Στην περίπτωση αυτή μπορεί να παραμείνει στην υπηρεσία έως το 70ό έτος της ηλικίας του. Παράλληλα, εγκύκλιοι του e-ΕΦΚΑ προβλέπουν ότι υπάλληλος που παραμένει στην υπηρεσία μετά το προβλεπόμενο όριο χωρίς νόμιμη παράταση κινδυνεύει με αναζήτηση και επιστροφή των αποδοχών που έλαβε για το διάστημα αυτό ως αχρεωστήτως καταβληθείσες.
Αντίθετα, στον ιδιωτικό τομέα η συμπλήρωση των ορίων ηλικίας ή των προϋποθέσεων συνταξιοδότησης δεν επιφέρει αυτομάτως τη λύση της σύμβασης εργασίας. Ο εργοδότης έχει το δικαίωμα να καταγγείλει τη σύμβαση εργαζομένου που έχει θεμελιώσει δικαίωμα πλήρους σύνταξης γήρατος, καταβάλλοντας όμως μειωμένη αποζημίωση απόλυσης, η οποία αντιστοιχεί στο 50% ή στο 40% της κανονικής αποζημίωσης, ανάλογα με το ασφαλιστικό καθεστώς και την ύπαρξη επικουρικής ασφάλισης. Παράλληλα, και ο ίδιος ο εργαζόμενος μπορεί να αποχωρήσει οικειοθελώς, λαμβάνοντας επίσης τη μειωμένη αποζημίωση που προβλέπει η νομοθεσία. Εάν όμως κανένα από τα δύο μέρη δεν καταγγείλει τη σύμβαση, η εργασιακή σχέση συνεχίζεται κανονικά και ο εργαζόμενος μπορεί να εξακολουθήσει να εργάζεται ακόμη και εάν λαμβάνει παράλληλα τη σύνταξή του, σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις.
Τα όρια συνταξιοδότησης
Σήμερα, τα γενικά όρια για τη θεμελίωση δικαιώματος πλήρους σύνταξης γήρατος στην Ελλάδα είναι η συμπλήρωση του 67ου έτους της ηλικίας με τουλάχιστον 15 έτη ασφάλισης (4.500 ημέρες ασφάλισης) ή η συμπλήρωση του 62ου έτους με 40 έτη ασφάλισης (12.000 ημέρες ασφάλισης).
Οι συστάσεις του ΟΟΣΑ εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο μεταρρυθμίσεων που επιχειρούν να προσαρμόσουν τις αγορές εργασίας στις νέες δημογραφικές συνθήκες. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, σε συνδυασμό με τη μείωση των γεννήσεων, οδηγεί σε σταδιακή συρρίκνωση του ενεργού πληθυσμού. Αυτό σημαίνει ότι λιγότεροι εργαζόμενοι καλούνται να στηρίξουν περισσότερους συνταξιούχους, γεγονός που δημιουργεί πιέσεις στη χρηματοδότηση των ασφαλιστικών συστημάτων.
Ο ΟΟΣΑ εκτιμά ότι η δυνατότητα παραμονής περισσότερων ανθρώπων στην αγορά εργασίας για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση των ασφαλιστικών ταμείων μέσω της καταβολής πρόσθετων ασφαλιστικών εισφορών και φόρων, ενώ παράλληλα βοηθά τις επιχειρήσεις να αντιμετωπίσουν τις ελλείψεις προσωπικού. Επιπλέον, η διατήρηση έμπειρων εργαζομένων διευκολύνει τη μεταφορά τεχνογνωσίας στις νεότερες γενιές, ενισχύοντας την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων.
Από την άλλη πλευρά, συνδικαλιστικές οργανώσεις και ειδικοί της αγοράς εργασίας εκφράζουν επιφυλάξεις, υποστηρίζοντας ότι η παραμονή περισσότερων ηλικιωμένων εργαζομένων στην απασχόληση δεν πρέπει να περιορίσει τις ευκαιρίες εισόδου των νέων στην αγορά εργασίας. Παράλληλα, επισημαίνουν ότι η εργασία σε προχωρημένη ηλικία δεν είναι εφικτή σε όλα τα επαγγέλματα, ιδιαίτερα σε εκείνα που απαιτούν έντονη σωματική καταπόνηση ή αυξημένους επαγγελματικούς κινδύνους. Για τον λόγο αυτό, υπογραμμίζουν ότι οποιαδήποτε αλλαγή θα πρέπει να συνοδεύεται από μέτρα προστασίας των εργαζομένων και από πολιτικές συνεχούς κατάρτισης και αναβάθμισης δεξιοτήτων.
Σε κάθε περίπτωση, οι προτάσεις του ΟΟΣΑ δεν αποτελούν δεσμευτικές αποφάσεις ούτε συνεπάγονται αυτόματες αλλαγές στην ελληνική νομοθεσία. Πρόκειται για κατευθυντήριες συστάσεις προς τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών, οι οποίες καλούνται να αξιολογήσουν τις ανάγκες των οικονομιών τους και να αποφασίσουν εάν και με ποιον τρόπο θα προχωρήσουν σε μεταρρυθμίσεις. Εφόσον η Ελλάδα επιλέξει να υιοθετήσει τις συγκεκριμένες προτάσεις, οι σημαντικότερες αλλαγές θα αφορούν κυρίως το καθεστώς υποχρεωτικής αποχώρησης που εξακολουθεί να ισχύει στον δημόσιο τομέα, ενώ στον ιδιωτικό τομέα το ισχύον πλαίσιο ήδη επιτρέπει, υπό προϋποθέσεις, τη συνέχιση της εργασίας μετά τη θεμελίωση συνταξιοδοτικού δικαιώματος. Έτσι, η δημόσια συζήτηση αναμένεται να επικεντρωθεί στο κατά πόσο η διατήρηση των μεγαλύτερων σε ηλικία εργαζομένων στην αγορά εργασίας μπορεί να αποτελέσει μέρος της λύσης απέναντι στις δημογραφικές προκλήσεις των επόμενων δεκαετιών.
