Η φετινή επέτειος του τέλους του Β Παγκοσμίου Πολέμου διαφέρει από τις προηγούμενες. Και αυτό γιατί συμπίπτει με το τέλος του κόσμου του κόσμου γεννήθηκε μετά το τέλος του Β ΠΠ και τη μετάβαση σε μια νέα ιστορική φάση. Δεν πρόκειται για μια απλή αίσθηση του τέλους μιας εποχής και της αρχής μιας καινούργιας, της οποίας την πλήρη εικόνα δεν έχουμε ακόμα. Τα τεκμήρια της μετάβασης είναι ορατά δια γυμνού οφθαλμού στην παγκόσμια αποσταθεροποίηση, τις μεγάλες αλλαγές των στρατηγικών προτεραιοτήτων, την ανάδυση μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στην Ευρώπη.
Η πολιτική Τραμπ αποτελεί αναμφίβολα την πιο εντυπωσιακή έκφανση της παγκόσμιας μετάβασης. Αλλά δεν είναι μόνο ο Τραμπ που φέρνει τη νέα εποχή. Θα μπορούσε μάλιστα να σημειώσει κανείς ότι η ίδια η πολιτική Τραμπ συνιστά σε μεγάλο βαθμό αντανάκλαση των τεκτονικών κινήσεων του παγκόσμιου συστήματος που έχουν ήδη συμβεί και το τελευταίο διάστημα εκτυλίσσονται με ταχύτατο ρυθμό.
Ο κόσμος που φεύγει
Το παγκόσμιο σύστημα που απέρχεται, διαμορφώθηκε σε δύο φάσεις, με ορόσημα το 1945 και το 1989 -αν και πρέπει να πούμε το 1989 είχε μικρότερη σημασία από το 1945. Μετά το τέλος του πολέμου συγκροτήθηκε ένα παγκόσμιο σύστημα του όπου οι ΗΠΑ αποτελούσαν τον πυλώνα του. Ακόμα και στα χρόνια του πιο σκληρού ανταγωνισμού του Ψυχρού Πολέμου δεν υπήρχε αμφιβολία για την αμερικανική πρωτοκαθεδρία τόσο στην οικονομία όσο και στην ασφάλεια. Δεν υπήρχε επίσης αμφιβολία ότι πέραν των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ δεν υπήρχε χώρος για άλλες διεθνούς εμβέλειας δυνάμεις, με την εξαίρεση ίσως της Κίνας. Σε ό,τι αφορά τη Δυτική Ευρώπη, η ευθύνη της ασφάλειάς της είχε εκχωρηθεί επί της ουσίας στις ΗΠΑ, ενώ ακόμα και το σχέδιο της ευρωπαϊκής ενοποίησης είχε την ευλογία της Ουάσιγκτον. Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι για τον κόσμο που αναδύθηκε μετά τον πόλεμο η διεθνής νομιμότητα ήταν σημαίνουσα ως αξιακό πλαίσιο των διακρατικών σχέσεων, παρόλο που οι παγκόσμιες δυνάμεις την παραβίαζαν κατά το δοκούν.
Η αμερικανική ηγεμονία απογειώθηκε με την κατάρρευση του σοβιετικού μπλοκ το 1989. Οι ΗΠΑ έμειναν η μόνη υπερδύναμη και στήριξαν το σχέδιο της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, δηλαδή μια πολιτική που λίγο ή πολύ υιοθετήθηκε παντού στον κόσμο και είχε ως βασικά στοιχεία την απελευθέρωση του διεθνούς εμπορίου, την απορρύθμιση της οικονομίας, τις ιδιωτικοποιήσεις, την εμπορευματοποίηση των κοινών αγαθών και την ενίσχυση των διεθνών οργανισμών. Παρόλο που η παγκοσμιοποίηση ταυτίστηκε στις συνειδήσεις με την απίσχναση των κρατών, δεν θα μπορούσε ποτέ να εγκαθιδρυθεί και να λειτουργήσει χωρίς το αμερικανικό κράτος, το κατεξοχήν «παγκόσμιο» κράτος.
Σωτήρης Ρούσσος: Ποιος είναι ο νέος κόσμος
Ποιος είναι όμως ο νέος κόσμος που αναδύεται σήμερα. Ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Σωτήρης Ρούσσος ανιχνεύει ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά του: «Ογδόντα χρόνια μετά το τέλος του Β Παγκοσμίου πολέμου και περίπου 35 από το τέλος του Ψυχρού πολέμου είναι κοινή πεποίθηση ότι το διεθνές σύστημα αλλάζει και ότι αυτή η διαδικασία αλλαγής θα κρατήσει πολύ και θα κάνει πολύ θόρυβο. Τρεις είναι οι αλληλένδετες τάσεις που μπορούμε να διακρίνουμε:
- Πρώτον, μια διαρκής τάση επιστροφής στις περιφέρειες και απομάκρυνσης από το υπόδειγμα της παγκοσμιοποίησης. Ακόμη και οι ΗΠΑ φαίνεται να κόβουν τους ατλαντικούς θεσμούς με την Ευρωπαϊκή Ένωση και επικεντρώνουν την προσοχή τους στην απόλυτη κυριαρχία στην περιφέρεια τους από την Γροιλανδία ως τον Παναμά. Μάλιστα βλέπουν τις άλλες περιφέρειες ανταγωνιστικά.
- Δεύτερον, η κατάσταση αυτή δημιουργεί αίσθηση συνεχούς ρευστότητας στους διεθνείς κανόνες και θεσμούς και σε προϊούσα αποσυναρμολόγηση αυτού που ονομάζουμε διεθνή κοινωνία, δηλαδή του κώδικα συμπεριφοράς των κρατών είτε ως διεθνές δίκαιο είτε ως εθιμικοί κανόνες.
- Τρίτον, λόγω των παραπάνω έχουμε περάσει σε μια παγκόσμια κατάσταση πολέμου. Αυτό αναδεικνύεται με τον πολλαπλασιασμό των ενόπλων συγκρούσεων, την αύξηση του ρόλου των ενόπλων μη κρατικών δρώντων και κυρίως από την ραγδαία ανάπτυξη της οικονομίας που αφορά άμεσα η έμμεσα τον πόλεμο. Η παγκόσμια οικονομία έχει μπει σε αυτό που ονομάζεται global war regime, παγκόσμια κατάσταση πολέμου.
Η υποχώρηση των ΗΠΑ
Αν ο κόσμος που γεννήθηκε το 1945 χαρακτηριζόταν από την ιλιγγιώδη άνοδο των ΗΠΑ, ο κόσμος που αναδύεται σήμερα μοιάζει να διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από την υποχώρησή τους. Μπορεί το ακραίο επιθετικό και παντελώς άξεστο στυλ του Τραμπ να προκαλεί παγκόσμιο σοκ, αλλά πρέπει να διακρίνουμε ότι η πολιτική του εκφράζει μια Αμερική που θέλει να περιορίσει τις παγκόσμιες «αρμοδιότητές» της για να επικεντρωθεί στην οικονομική αναδιοργάνωσή της. Αυτή τη αναδίπλωση που έρχεται ως αποτέλεσμα του ανταγωνισμού ανερχόμενων δυνάμεων όπως η Κίνα, αφήνει μεγάλα γεωπολιτικά κενά τα οποία αργά ή γρήγορα θα διεκδικηθούν με δυναμικό τρόπο. Άλλωστε, κάθε εποχή μετάβασης είναι εποχή αποσταθεροποίησης και πολέμων.
