«Καλωδιώνονται» το τελευταίο χρονικό διάστημα η Σαντορίνη, η Θηρασιά και τα νησάκια των Καμμένων, στο πλαίσιο της αναβάθμισης του δικτύου των γεωδαιτικών σταθμών, οι οποίοι παρακολουθούν τη σεισμική δραστηριότητα και εντοπίζουν μετακινήσεις που σηματοδοτούν νέες φάσεις σεισμικής διέγερσης. Καλώδια, φωτοβολταϊκά πάνελ και τοπογραφικά όργανα που μοιάζουν με τηλεσκόπια και μετρούν γωνίες και αποστάσεις «αγκαλιάζουν» την καλντέρα, γίνονται ένα με το ηφαιστειακό τοπίο και προσπαθούν να καταγράψουν οτιδήποτε θα μπορούσε να προμηνύει ένα νέο φαινόμενο.
Το έργο των γεωδαιτικών σταθμών «συμπληρώνουν» οι σεισμογράφοι, οι οποίοι μπορούν να επιβεβαιώσουν αν οι παραμορφώσεις αυτές προκαλούν δραστηριότητα σε κάποιο από τα ρήγματα. Την ίδια στιγμή, σύγχρονα μηχανήματα που χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη και τους αλγόριθμους της μηχανικής μάθησης ερμηνεύουν τις καταγραφές των σεισμογράφων ώστε να ανιχνεύουν κάποιο πρόδρομο σεισμό, σε συνδυασμό με τα αποτελέσματα της παρακολούθησης της περιοχής από τους δορυφόρους της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Εταιρείας και τους σταθμούς που διενεργούν γεωχημικές μετρήσεις, μετρήσεις αερίων ή αλλαγές στη θερμοκρασία του νερού της θάλασσας.
Ο καθηγητής σεισμολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Κώστας Παπαζάχος, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, επισημαίνει ότι και τα δύο σεισμοηφαιστειακά κέντρα στη Σαντορίνη και την Άνυδρο, τα οποία εμφάνισαν έξαρση το 2024 και το 2025 είναι σε σημαντική ύφεση και επανέρχονται στα επίπεδα της προ της κρίσης δραστηριότητας. Ωστόσο, τονίζει ότι η περιοχή παρακολουθείται στενά από τους επιστήμονες, προκειμένου να συλλέγονται πολλά, πυκνά, υψηλής ποιότητας και διαφορετικών τύπων δεδομένα και να μπορούν να δοθούν απαντήσεις στην πολιτεία και τον κόσμο.
«Στη Σαντορίνη λειτουργεί περίπου 31 χρόνια ένα μη κερδοσκοπικό Σωματείο, το Ινστιτούτο Μελέτης και Παρακολούθησης του Ηφαιστείου της Σαντορίνης, του οποίου τυχαίνει να είμαι ο τρίτος πρόεδρος. Το Ινστιτούτο λειτουργεί σε όλη αυτή τη χρονική περίοδο ένα τοπικό δίκτυο παρακολούθησης του ηφαιστείου. Στο πλαίσιο, άλλωστε, της οικονομικής ενίσχυσης που έχει δώσει το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας διά μέσω του ΟΑΣΠ, το δίκτυο αυτό αναβαθμίζεται και εκσυγχρονίζεται», αναφέρει ο κ. Παπαζάχος.
«Αυτή τη στιγμή», συμπληρώνει, «σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, ολοκληρώσαμε την εγκατάσταση και αναβάθμιση ενός δικτύου με τρεις νέους γεωδαιτικούς σταθμούς GNSS για τη δορυφορική παρακολούθηση των παραμορφώσεων. Αυτή τη στιγμή, το δίκτυο των γεωδαιτικών σταθμών αριθμεί συνολικά δέκα, ενώ έγινε και μια αναβάθμιση των υφιστάμενων σεισμολογικών σταθμών, απεγκαθιστώντας το παλιό αναλογικό δίκτυο, το οποίο λειτούργησε στη Σαντορίνη επί 31 χρόνια. Επιπλέον, γίνεται αυτή τη στιγμή ένας νέος ψηφιακός σεισμολογικός σταθμός στην περιοχή του Ακρωτηρίου και απεγκαταστάθηκε και το παλιό δίκτυο. Παράλληλα, διενεργήθηκαν αναβαθμίσεις στην τροφοδοσία, την παρακολούθηση και τη λειτουργία όλων των υπόλοιπων δικτύων και εκκρεμεί, τέλος, η μετακίνησή μας στην Άνυδρο και κυρίως στα Χριστιανά για την οριστική εγκατάσταση ενός νέου σεισμογράφου. Σε αυτά τα μέρη είχαν γίνει προσωρινές εγκαταστάσεις στη διάρκεια της πρόσφατης κρίσης και ο σκοπός είναι να εγκατασταθούν σύγχρονα μόνιμα μηχανήματα, τα οποία θα μπορούν να παρακολουθούν και στο μέλλον τη σεισμική δραστηριότητα».
Επιπλέον, το επόμενο χρονικό διάστημα θα υπάρξουν βελτιώσεις του εξοπλισμού του δικτύου και στη Σαντορίνη αλλά και στα γύρω νησιά. «Για παράδειγμα, θα μπει ένα νέος σεισμογράφος στη νότια Ίο, θα μπουν νέοι σεισμογράφοι στην νότια Αμοργό και στην Ανάφη, έτσι ώστε η ευρύτερη περιοχή όχι μόνο της Σαντορίνης αλλά και η περιοχή του Κολούμπο, του υποθαλάσσιου ηφαιστείου που βρίσκεται 7-8 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Σαντορίνης και της Ανύδρου να έχουν συστήματα παρακολούθησης περιμετρικά για να μπορούμε να ανιχνευτεί εγκαίρως τυχόν σεισμική δραστηριότητα» προσθέτει.
Τι είναι ένας γεωδαιτικός σταθμός;
Ο κ. Παπαζάχος εξηγεί ότι ο γεωδαιτικός σταθμός «παρακολουθεί τη μετακίνηση ενός σημείου στη διάρκεια του χρόνου με ακρίβεια της τάξεως του χιλιοστού. Έτσι, όταν το ηφαίστειο εμφανίσει μια διόγκωση και ένας σταθμός στη βόρεια Σαντορίνη μετακινηθεί προς τον βορρά και προς τα πάνω, μπορούμε να ανιχνεύσουμε ότι υπάρχει μετακίνηση, να μετρήσουμε την ταχύτητα μετακίνησης, πόσα χιλιοστά το χρόνο μετακινείται και να καταλάβουμε ότι το ηφαίστειο έχει φύγει από την κατάσταση ηρεμίας και έχει μπει σε μια κατάσταση διέγερσης».
Σύμφωνα με τον ίδιο, με την παρακολούθηση του σεισμογράφου είναι εφικτή η επιβεβαίωση για το αν «αυτή η παραμόρφωση προκαλεί ή δεν προκαλεί σε κάποιο από τα ρήγματα σεισμική δραστηριότητα. Παράλληλα με τη δορυφορική παρακολούθηση, δηλαδή με παρακολούθηση μέσω δορυφόρων της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Εταιρείας, μπορούμε πάλι να ανιχνεύσουμε μετατοπίσεις και να δούμε ότι το ηφαίστειο όντως κινείται προς μια κατεύθυνση, δηλαδή διογκώνεται, ή βυθίζεται ή κινείται ανατολικά ή δυτικά. Τέλος, με βάση τις μετρήσεις σε άλλους σταθμούς, πχ γεωχημικές μετρήσεις και μετρήσεις αερίων, μπορούμε να δούμε, αν αυτή η μετακίνηση συνοδεύεται με αλλαγή στη χημεία των αερίων ή αλλαγή στη θερμοκρασία του νερού της θάλασσας λόγω ενδοθερμικών ροών».
Παράλληλα, οι επιστήμονες προσπαθούν, με βάση τα στοιχεία που λαμβάνουν, να καταλάβουν τις αιτίες ενός φαινομένου που μπορεί να είναι διαφορετικές καθώς μπορεί να πρόκειται για έναν τεκτονικό σεισμό ή έναν σεισμό που οφείλεται σε κίνηση μάγματος.
Πριν από 700.000 χρόνια η αρχή της γεωλογικής ιστορίας της Θήρας
Σε ό,τι αφορά τη γεωλογική ιστορία της Θήρας, ο καθηγητής σεισμολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης την τοποθετεί χρονικά πριν από 700.000 χρόνια, «όταν η ηφαιστειότητα που ξεκίνησε περίπου πριν από δύο εκατομμύρια χρόνια στα Χριστιανά, κάποια νησάκια νοτιοδυτικά της Σαντορίνης, μεταφέρθηκε στην περιοχή του Ακρωτηρίου, δηλαδή της νότιας - νοτιοδυτικής Σαντορίνης».
Συμπληρωματικά αναφέρει: «Πιο πριν υπήρξε και υπάρχει ακόμη ένα νησάκι κυκλαδίτικο στην περιοχή στο μέγεθος της Δονούσας, το οποίο είναι ένα κλασικό κυκλαδονήσι, όπως είναι η Ίος, η Σίκινος, όπως είναι όλα τα κοντινά νησιά. Δίπλα σε αυτό το νησί αναπτύχθηκε ένα ηφαίστειο αρχικά στην περιοχή του Ακρωτηρίου, δηλαδή στη νότια περιοχή, μετά πιο βόρεια στην περιοχή της κεντρικής - βόρειας Σαντορίνης, το ηφαίστειο των Περιστερίων και στη συνέχεια έγινε μια σειρά από εκρήξεις, πολύ μεγάλες, σαν τη Μινωική έκρηξη που έγινε περίπου το 1570 π.Χ και κατέστρεψε τον πολιτισμό του Ακρωτηρίου στη Σαντορίνη. Στους ιστορικούς χρόνους είχαμε πολλές μικρότερες εκρήξεις, όπως εκείνες που διαμόρφωσαν τα νησάκια των Καμένων στο εσωτερικό της Σαντορίνης. Συνεπώς, η Σαντορίνη σαν νησί υπάρχει εδώ και εκατομμύρια χρόνια, γιατί το νησάκι αυτό που υπήρχε, μεγέθους της Δονούσας, είναι πάρα πολύ παλιό, πάνω όμως σε αυτό το νησί υπάρχει ένα δεύτερο νησί ένα ηφαιστειακό νησί που δημιουργήθηκε πριν από 700.000 χρόνια. Μιλάμε ουσιαστικά για ένα νησί πάνω σε ένα άλλο».
Ποιο ήταν το χειρότερο σενάριο στη σεισμική έξαρση του 2024 και του 2025
Για τα δυσμενή σενάρια στη σεισμική έξαρση του 2024 και του 2025 σχολιάζει ότι είχαν δύο εκφάνσεις, μια ηφαιστειακή και μια σεισμολογική. Όπως λέει ο κ. Παπαζάχος, «σε σχέση με την ηφαιστιακή, και τα δύο σενάρια της ενδοκαλδερικής κλίσης και της κλίσης στην Άνυδρο θα οδηγούσαν σε κάποια ηφαιστειακή έκρηξη. Όσον αφορά την περιοχή της Ανύδρου είχαμε την αίσθηση από διάφορα μοντέλα ότι θα δημιουργούνταν ένα μικρό υποθαλάσσιο ηφαίστειο. Δεν θα ήταν, δηλαδή, πολύ δραματικό αυτό το σενάριο αν εξαιρέσει κανείς το γεγονός ότι θα έπρεπε να ληφθούν μέτρα περιορισμού και προστασίας στην περιοχή εκείνη του ηφαιστείου διότι θα πρασινίζαν τα νερά, λόγω της εξόδου του διοξειδίου του άνθρακα, θα υπήρχαν μεγάλες ίσως εκρήξεις αερίων και θα έπρεπε η περιοχή να αποκλειστεί για κάποιο χρονικό διάστημα. Δεν θα ήταν κάτι το δραματικό, γιατί θα ήταν ανάμεσα στη Σαντορίνη και στην Αμοργό οπότε δεν θα υπήρχε κάτι το ιδιαίτερο. Όσον αφορά το εσωτερικό της καλντέρας, όμως, αν φτάναμε σε μια ηφαιστειακή έκρηξη θα είχαμε μια έκρηξη πιθανότατα σαν τις ιστορικές εκρήξεις, του 1950, του 1941 με 42, του 1927 οι οποίες είναι γενικά ήπιες, κρατάνε όμως πολύ, από 3,5 ως 4 χρόνια».
Για την περίπτωση της σεισμολογικής έκφανσης του φαινομένου, σχολιάζει: «Το δυσμενέστερο σενάριο από πλευράς σεισμολογικής θα ήταν τα ρήγματα, τα οποία πιέζονταν από τις κινήσεις του μάγματος και τα μαγματικά ρευστά που ανέβαιναν προς τα πάνω στη διάρκεια της ηφαιστειακής κρίσης της Ανύδρου να βρίσκαν ένα ρήγμα, το οποίο θα ήταν πολύ πιο ώριμο σε πολύ μεγαλύτερο μήκος και αντί να έχουμε μέγιστο σεισμό 5,2 να είχαμε έναν σεισμό της τάξης του 6,5. Αυτός προφανώς θα ήταν έτοιμος να γίνει μεν, αλλά θα επιταχυνόταν η γένεσή του, λόγω της πίεσης. Αυτό θα ήταν πολύ πιο δυσμενές, γιατί ακριβώς μπορεί να οδηγούσε σε σημαντικές επιπτώσεις και βλάβες και στη Σαντορίνη και στα άλλα νησιά και στην Αμοργό και πιθανότατα και στην Ανάφη και στην Ίο».
Σε όλες τις προηγούμενες ιστορικές εκρήξεις κανένας άνθρωπος δεν σκοτώθηκε στη Σαντορίνη
Σε κάθε περίπτωση, ο κ. Παπαζάχος υπογραμμίζει πως «όλα δείχνουν ότι επόμενη έκρηξη στο εσωτερικό της Σαντορίνης θα κρατήσει περίπου 3,5 με 4 χρόνια», διευκρινίζοντας ότι «δεν ξέρουμε πότε θα γίνει», ενώ σχολιάζει ότι «όσο καθυστερεί να γίνει μια έκρηξη τόσο πιο δυσμενέστερη θα είναι η επόμενη». Αναφέρει ακόμη ότι ο σεισμός της Αμοργού έγινε το 1956 και είχε μέγεθος 7,5 Ρίχτερ, ενώ εκτιμήθηκε από όλους ότι θα ήταν απίθανο να σημειωθεί ένας δεύτερος παρόμοιος σεισμός στην ίδια περιοχή σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα.
Υπενθυμίζει, τέλος, ότι «σε όλες τις προηγούμενες ιστορικές εκρήξεις κανένας άνθρωπος δεν σκοτώθηκε στη Σαντορίνη» και τονίζει: «Χωρίς τεχνολογία, χωρίς μηχανήματα, χωρίς πολιτική προστασία, χωρίς ιδιαίτερα μέσα και δεν υπήρξαν θύματα από τις εκρήξεις στο εσωτερικό της καλντέρας, ποτέ. Άρα δεν είναι κάτι μη διαχειρίσιμο, αλλά κάτι σίγουρα διαχειρίσιμο, αρκεί κάποιος να μην κάνει απερίσκεπτες και ανόητες ενέργειες δηλαδή να υπάρχουν στοιχειώδη μέτρα προστασίας στην πρόσβαση στη Νέα Καμμένη, ή όπου βγαίνει η λάβα ή στην προστασία του πληθυσμού».
