Οι επιστήμονες αναμένουν από τον 69χρονο πρώην Υπουργό Υγείας και βουλευτή Masoud Pezeshkian, να ξαναδώσει ζωή τα πανεπιστήμια και να επανασυνδέσει τους απομονωμένους επιστήμονες της χώρας με τους διεθνείς ομολόγους τους. Κατά τη θητεία του θα μπορούσε επίσης να βελτιώσει τον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, να επενδύσει στην επιστήμη, να δώσει μεγαλύτερη ακαδημαϊκή ελευθερία και να αρχίσει ξανά τις συνομιλίες για το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας. Αλλά δεν είναι όλοι αισιόδοξοι ότι η αλλαγή που περιμένουν θα έρθει ή αν έρθει πως θα έχει διάρκεια.
«Είναι απόφοιτος της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης του Ιράν και πιθανόν να είναι καλός υποστηρικτής της επιστήμης», σχολιάζει στο Nature ο Moneef Zou'bi, πρώην γενικός διευθυντής της Ακαδημίας Επιστημών του Ισλαμικού Κόσμου, με έδρα το Αμμάν. «Ακόμη και μόνο με την παρουσία του θα εμπνεύσει προέδρους πανεπιστημίων και κορυφαίους ερευνητές», προσθέτει ο Zou'bi, ο οποίος μελετά την πολιτική για την επιστήμη της Μέσης Ανατολής.
Άλλοι, ωστόσο, σημειώνουν ότι η μεταρρύθμιση θα είναι δύσκολο να επιτευχθεί μέσα στο σημερινό γεωπολιτικό κλίμα και σε ένα θεοκρατικό Ιράν με επικεφαλής τον Αλί Χαμενεΐ που κατέχει θρησκευτική και πολιτική εξουσία.
Οι προεδρικές εκλογές διεξήχθησαν σε δύο γύρους μετά τον αιφνίδιο θάνατο του πρώην προέδρου Ebrahim Raisi, σε συντριβή ελικοπτέρου τον Μάιο. Οι πρόωρες εκλογές ήρθαν δύο χρόνια αφότου φοιτητές και ακαδημαϊκοί στα πανεπιστήμια της χώρας βγήκαν στους δρόμους να διαδηλώσουν υπέρ της γυναίκας, της ζωής και της ελευθερίας. Οι διαδηλώσεις πυροδοτήθηκαν από τον θάνατο της 22χρονης Mahsa Amini όταν βρισκόταν υπό κράτηση στην αστυνομία. Η κοπέλα είχε συλληφθεί για παραβίαση του νόμου για το χιτζάμπ.
Ο Pezeshkian κέρδισε στον δεύτερο γύρο της ψηφοφορίας στις 5 Ιουλίου, έχοντας ως στόχο να δώσει ώθηση στην προβληματική οικονομία της χώρας και να υιοθετήσει μια πιο ήπια γραμμή απέναντι σε φοιτητές και ακαδημαϊκούς που διαφωνούν πολιτικά. Λέει επίσης ότι θέλει το Ιράν να ξεκινήσει νέες διαπραγματεύσεις με τη διεθνή κοινότητα, με την ελπίδα να αρθούν οι κυρώσεις κατά της χώρας του και να ξαναρχίσουν οι συνομιλίες για το πυρηνικό της πρόγραμμα.
Οι διεθνείς κυρώσεις έχουν οδηγήσει σε άθλιες οικονομικές συνθήκες και σε μια κρίση κόστους ζωής, λέει στο Nature ο Hossein Akhani, ερευνητής συστηματικής βοτανικής στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης. Η χώρα έχει συστημικό πληθωρισμό, ο οποίος ξεπέρασε το 45% νωρίτερα φέτος, αλλά τώρα αρχίζει να πέφτει. «Οι εκλογές φέρνουν ελπίδα στην επιστημονική κοινότητα. Αυτό είναι ένα πρώτο βήμα προς μια αλλαγή», λέει.
Ο Masoud Pezeshkian εκπαιδεύτηκε ως καρδιοχειρουργός και εργάστηκε ως γιατρός στο πεδίο της μάχης πριν γίνει πρόεδρος στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ταμπρίζ το 1994. Μεταξύ 2001 και 2005 ήταν Υπουργός Υγείας της χώρας υπό τη διοίκηση του προέδρου Μοχάμαντ Χαταμί.
Ιρανοί ερευνητές είναι αισιόδοξοι για τη νίκη του στις εκλογές γιατί πιστεύουν ότι θα προωθήσει πρωτοβουλίες προς την αύξηση της επιστημονικής χρηματοδότησης, την αναβάθμιση των ερευνητικών υποδομών και την προώθηση διεθνών συνεργασιών σε επιστημονικούς κλάδους.
Σε μια προεκλογική εκδήλωση στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης στις 27 Ιουνίου, ο Pezeshkian είχε τονίσει ότι οι μαντίλες δεν πρέπει να επιβάλλονται με τη βία, αναγνωρίζοντας ότι οι φοιτητές και οι ακαδημαϊκοί πρέπει να έχουν το δικαίωμα να διαμαρτυρηθούν χωρίς να αντιμετωπίζουν βίαιη καταστολή.
«Κάνουμε τις γυναίκες και τα κορίτσια να μισούν τις πεποιθήσεις μας και αυτό είναι μια καταστροφή», φέρεται να είπε σε ρεπορτάζ από εκείνη την εκδήλωση, που προβλήθηκε από το Πρακτορείο Ειδήσεων της Ισλαμικής Δημοκρατίας, με έδρα την Τεχεράνη. «Η διαμαρτυρία είναι δικαίωμα φοιτητών και εργαζομένων. Η διαμαρτυρία είναι δικαίωμα του πανεπιστημίου. Μια κοινωνία που δεν διαμαρτύρεται είναι νεκρή», πρόσθεσε. «Θα αλλάξω τους πειθαρχικούς κανονισμούς και τον τρόπο αντιμετώπισης φοιτητών και καθηγητών. Κάποιος που είναι επιστήμονας δεν πρέπει να κακοποιείται εξαιτίας της σκέψης του».
Αλλά η κοσμολόγος Encieh Erfani, η οποία άφησε τη θέση της στο Ιράν το 2022 σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την κρατική βία κατά των φοιτητών, δεν είναι αισιόδοξη. «Η συνολική εξουσία βρίσκεται στο χέρι του δικτάτορα Χαμενεΐ. Ελπίζω η Δύση να μην κάνει το λάθος να πιστέψει σε μεταρρυθμίσεις στο Ιράν. Κανένας δικτάτορας δεν μπορεί να κάνει μεταρρυθμίσεις», λέει.
Ο Pezeshkian έχει επίσης δεσμευτεί να ξαναρχίσει τις συνομιλίες για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν που είναι ο βασικός παράγοντας για τις διεθνείς κυρώσεις που επιβλήθηκαν από τις δυτικές χώρες, και τις οποίες ο ίδιος θέλει να αρθούν.
«Καμία κυβέρνηση στην ιστορία δεν μπόρεσε να επιτύχει ανάπτυξη και ευημερία μέσα σε ένα κλουβί», είπε σε τηλεοπτικό ντιμπέιτ στις 2 Ιουλίου εναντίον του αντιπάλου του Σαΐντ Τζαλίλι. «Δεν μπορούμε να σκεφτόμαστε την ανάπτυξη σε αυτή τη χώρα και να μην έχουμε μια λογική σχέση με τον κόσμο. Δεν μπορούμε να δείχνουμε νύχια και δόντια στους άλλους. Πρέπει να αλληλεπιδράσουμε και να ανεχθούμε τον κόσμο».
Ο ίδιος έκανε εκστρατεία στο πλευρό του πρώην υπουργού Εξωτερικών του Ιράν και ακαδημαϊκού Τζαβάντ Ζαρίφ, αρχιτέκτονα της πυρηνικής συμφωνίας που μεσολάβησε το 2015 με τον Τζον Κέρι, ο οποίος ήταν τότε υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ. Οι κυρώσεις σε βάρος του Ιράν χαλάρωσαν τότε με αντάλλαγμα τη δέσμευση να μειώσει δραστικά το απόθεμα ουρανίου για όπλα. Η συμφωνία κατέρρευσε το 2018, όταν ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποχώρησε μονομερώς και επιβλήθηκαν εκ νέου κυρώσεις.
Υπό καθεστώς κυρώσεων οι διεθνείς ερευνητικές συνεργασίες είναι δύσκολες. Οι ερευνητές της χώρας αντιμετωπίζουν εμπόδια στην αγορά εργαστηριακού εξοπλισμού, στην υποβολή αιτήσεων για επιχορηγήσεις και ακόμη και στα ταξίδια για συνέδρια. «Η διαδικασία για να παρακολουθήσουμε ένα ξένο συνέδριο είναι πολύ δύσκολη και οι ξένοι επιστήμονες δεν ανταποκρίνονται σε προσκλήσεις να παρακολουθήσουν τα συνέδριά μας», λέει στο Nature ο Hamid Gourabi, γενετιστής στο Ινστιτούτο Royan στην Τεχεράνη.
Αλλά με τη δυσπιστία και την εχθρότητα από όλες τις πλευρές, θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να πειστεί το Ιράν να καταρρίψει όλη την πυρηνική υποδομή που έχει δημιουργήσει μετά την καταστροφική αποχώρηση του προέδρου Τραμπ από τη συμφωνία. Μια πυρηνική συμφωνία χωρίς ευρύτερη πρόοδο στη σύγκρουση του Ιράν με τις Ηνωμένες Πολιτείες, με το Ισραήλ και με τα αραβικά κράτη δεν είναι πολιτικά βιώσιμη, εκτιμούν Ιρανοί επιστήμονες.
