Θα μπορούσε να είναι «μεμονωμένο περιστατικό», «τοπικό θέμα» . Δεν είναι όμως! Για μια ακόμη φορά βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ζήτημα όπου η αδηφάγος «ανάπτυξη» και η «τουριστική αναβάθμιση» που, έχοντας αποκλειστικό στόχο το κέρδος, συγκρούονται με τον πολιτισμό, το περιβάλλον και τελικά το ίδιο το μέλλον ενός τόπου και της κοινωνίας που διχάζεται.
Αναφερόμαστε στο θέμα που έχει προκύψει στον νομό Ηρακλείου Κρήτης με τον «λόφο Παπούρα», ένα μοναδικό αρχαιολογικό εύρημα, και την κατασκευή του νέου αεροδρομίου της Κρήτης. Ας δούμε σύντομα το ιστορικό, στηριγμένοι στις θέσεις των καθ ύλην αρμόδιων, του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, του Δήμου Ηρακλείου, του Περιφερειακού Συμβούλιου Κρήτης και των επιστημονικών φορέων.
Στο πλαίσιο του έργου κατασκευής του «Νέου Διεθνούς Αερολιμένα Ηρακλείου» η ανασκαφική έρευνα στον λόφο «Παπούρα» αποκάλυψε μια εξαιρετικά σπάνια κυκλική κατασκευή διαμέτρου 48-50μ.. Αποτελεί μοναδική ανακάλυψη στον Αιγαιακό χώρο τόσο για την αρχιτεκτονική σύλληψη και επιμελή κατασκευή της όσο για την περίοπτη θέση πάνω από την πεδιάδα του Καστελίου. Πρόκειται για κατασκευή με διαπιστωμένη χρήση στην Προανακτορική (3.100 π.χ. – 2.000 π.χ.) έως και την πρώιμη Παλαιοανακτορική περίοδο (2.000 π.χ. – 1.700 π.χ.).
Τα ευρήματα υποδεικνύουν πιθανή λατρευτική χρήση του μνημείου. Εκτός από την κυκλική κατασκευή στην κορυφή, στα πρανή του λόφου υπάρχουν αρχαίο μονοπάτι, κτηριακό συγκρότημα και λατρευτικό σπήλαιο. Όπως εκτιμούν οι αρχαιολόγοι όταν ολοκληρωθεί η ανασκαφή θα αλλάξει σε μεγάλο βαθμό η εικόνα που έχουμε για την εποχή αυτή στην Κρήτη αλλά και συνολικά στον χώρο της Μεσογείου.
Δίπλα ακριβώς σε αυτό το μνημείο η ΔΗΑΚ, η διαχειρίστρια εταιρεία, σκοπεύει να τοποθετήσει τις εγκαταστάσεις των ραντάρ αν και τόσο το ΥΠΟΜΕ όσο και η ίδια η Υπουργός Πολιτισμού κ. Μενδώνη είχαν δηλώσει, ότι θα αναζητηθεί άλλη κατάλληλη θέση για την τοποθέτηση του ραντάρ.
Αυτό αποτελεί κατάφωρη παραβίαση του Αρχαιολογικού Νόμου. Θα καταστήσει απαγορευτική την ανάδειξη του λόφου ως επισκέψιμου αρχαιολογικού χώρου καθώς θα προκαλέσει τεράστιες μεταβολές και αλλοιώσεις στο ανθρωπογενές περιβάλλον και το αρχαιοτοπίο. Επιπλέον, οι κατασκευαστικές εργασίες, που περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων λατόμευση με χρήση εκρηκτικών, θα προκαλέσουν βλάβες στο μνημείο, του οποίου η έρευνα είναι ακόμα σε εξέλιξη.
Μια ολόκληρη κοινωνία … απέναντι!
Πριν λίγες ημέρες πραγματοποιήθηκε μεγάλη συγκέντρωση φορέων και κατοίκων για την προστασία του μνημείου. Εκφράστηκε η ομόφωνη θέση, για την προστασία του μνημείου, του Περιφερειακού Συμβουλίου της Κρήτης, των Δήμων του νησιού, των Εργατικών κέντρων, του Οικονομικού Επιμελητήριου, των Εμπορικών και Βιοτεχνικών Ομοσπονδιών. Εκφράστηκε η επιστημονική θέση του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, της Αρχιτεκτονικής σχολής του Ε.Μ.Π., του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστήμιου της Κρήτης. Η θέση των βουλευτών του ΠΑΣΟΚ, του ΣΥΡΙΖΑ, του ΚΚΕ, της Νίκης και η θέση όλων των άλλων πολιτικών κομμάτων πλην του κυβερνώντος. Η θέση κάθε κοινωνικού και πολιτιστικού φορέα του νησιού, ως και της Ιεράς Μητρόπολης Βιάννου.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι εύλογο: Είναι δυνατόν το σύνολο – και στην περίπτωση αυτή δεν είναι σχήμα λόγου – μιας κοινωνίας να εκφράζει τη θέλησή της και η κυβέρνηση να επιμένει να πράξει το αντίθετο; Είναι δυνατόν το σύνολο του επιστημονικού κόσμου, μαζί και 257 αρχαιολόγοι – ακαδημαϊκοί από όλον τον κόσμο, να εκφράζουν ομόθυμα την ίδια άποψη αλλά τα 11 μέλη του, διορισμένου από την υπουργό Πολιτισμού, Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ), να ψηφίζουν υπέρ της καταστροφής του μνημείου, αγνοώντας ακόμη και την εισήγηση της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων της Κρήτης;
Φαίνεται πως είναι! Το βασικό επιχείρημα είναι πως «αν προστατευθεί το μνημείο θα καθυστερήσει η κατασκευή του αεροδρομίου που είναι καθοριστική για την ανάπτυξη του νησιού». Μια πρώτη απάντηση έδωσε ο δήμαρχος Μινώα - Πεδιάδος κ. Κεγκέρογλου:
«Δεν θα αργήσει λόγω της Παπούρας το αεροδρόμιο γιατί έχει ένα κάρο άλλους λόγους να αργήσει. Θα αργήσει επειδή κράταγαν τις μελέτες για το τούνελ στα συρτάρια, θα αργήσει επειδή δεν έχει γίνει τίποτα για την ηλεκτρική διασύνδεση, θα αργήσει επειδή δεν έχει γίνει τίποτα για τον αγωγό καυσίμων, για τα αντιπλημμυρικά, για τη διαχείριση των λυμάτων και για τον βιολογικό…».
Η τοποθέτηση του δημάρχου, εκτός από την αποκάλυψη του υποκριτικού χαρακτήρα του κυβερνητικού επιχειρήματος, δημιουργεί νέα ερωτήματα: Πληθαίνουν οι φωνές που υποστηρίζουν πως το «έργο» καθυστερεί γιατί συνδέεται με την … «αξιοποίηση» της παραλιακής έκτασης των 3.000 στρεμμάτων του σημερινού αεροδρομίου στη Ν. Αλικαρνασσό και θα συνεχίσει να καθυστερεί μέχρι να εξασφαλιστεί ότι αυτή θα διατεθεί σε ιδιώτες για εμπορικό κέντρο, ξενοδοχεία, καφετέριες, μαρίνες και άλλες αντίστοιχες χρήσεις, στα πρότυπα του Ελληνικού.
Τα σημαντικότερα όμως ερωτήματα αφορούν την ίδια τη σκοπιμότητα που υπαγορεύει την κατασκευή νέου αεροδρομίου: Γιατί χρειάστηκε να ξεριζωθούν τόσα δέντρα (πληροφορίες μιλούν για 250.000 ελαιόδεντρα, για να σταθούμε μόνο σε ένα παράδειγμα) με βαρύτατες επιπτώσεις στον διατροφικό τομέα; Γιατί χρειάστηκε να αλλάξει ο χαρακτήρας μιας γης, μιας πεδιάδας υψηλής παραγωγικότητας; Γιατί χρειάζεται να μολυνθεί ο υδροφόρος ορίζοντας με λύματα;
Αλλά και για την ίδια την λειτουργικότητα του έργου: Γιατί πρέπει να αυξηθεί δραματικά το κόστος και ο χρόνος του ταξιδιού προς την Κρήτη; Γιατί πρέπει να καταβληθεί τριπλάσιο κόστος απ’ ότι θα κόστιζε η ανακαίνιση του υπάρχοντος αεροδρομίου στο Ηράκλειο; Γιατί έπρεπε να μεταφερθεί ένα αεροδρόμιο από τη σημερινή ασφαλή θέση σε μία πιο επικίνδυνη, ανάμεσα σε λόφους και βουνά;
Για ποια «ανάπτυξη»;
Δεν υπάρχει απάντηση από τα επίσημα χείλη, δυστυχώς έχοντας επίγνωση όσων συμβαίνουν στη χώρα μας δικαιολογημένα ο νους πάει στο …κακό! Εν προκειμένω ο νους πάει σε συμφέροντα που υπαγορεύουν μια τέτοια εξέλιξη, άλλωστε πίσω από τα επίσημα φληναφήματα, στους διαδρόμους και στους δρόμους τα πράγματα λέγονται πιο στεγνά: Το νέο αεροδρόμιο θα δώσει δουλειές και θα φέρει πιο πολλούς τουρίστες, περισσότερα Euros και dollars!
Για την οικονομία της συζήτησης ας δεχθούμε πως αυτοί οι ψίθυροι έχουν βάση! Ας παραβλέψουμε το γεγονός πως τα αναμενόμενα κέρδη κατά κανόνα θα κατευθυνθούν κυρίως στα επιχειρηματικά συμφέροντα. Ας μην αναφωνήσουμε «μα πόσοι ακόμη τουρίστες», ως απάντηση στην προσδοκία για «πολλούς τουρίστες», κι ας θέσουμε το κύριο ερώτημα: Για ποια ανάπτυξη μιλάμε, ποια ανάπτυξη είναι προς το συμφέρον της κοινωνίας;
Το ερώτημα φυσικά δεν αφορά μόνο την Κρήτη! Αφορά την Αθήνα και το Ελληνικό, την Χαλκιδική και τις Σκουριές, την Κέρκυρα και τη Λευκίμμη, την Εύβοια που μετατρέπεται σε καμένο γη – πάρκο ανεμογεννητριών, τη Σύρο και το Νεώριο, τη Μονεμβασιά και το τελεφερίκ που σχεδιάζουν. Αφορά όλη την Ελλάδα που σε κάθε γωνιά της καταστρέφεται το περιβάλλον, φυσικό και πολιτιστικό, στον βωμό του χρήματος.
Να προλάβουμε την αντίρρηση. «Δεν θέλουμε επενδύσεις; Δεν θέλουμε θέσεις εργασίας και κέρδη; Καλό το περιβάλλον αλλά οι άνθρωποι, σε αυτές ειδικά τις εποχές δε πρέπει να ζήσουν»; Λογικά ερωτήματα που στηρίζονται στην κοινωνική πραγματικότητα, απόδειξη πως σε όλες τις περιπτώσεις που προαναφέραμε, αλλά και σε οποιανδήποτε άλλη αντίστοιχη, η κοινωνία διχάστηκε, σε ορισμένες μάλιστα είχαμε αληθινούς «εμφύλιους».
Προφανώς και πρέπει να ζήσουν οι άνθρωποι και να ανέβει το βιοτικό επίπεδο που κατρακυλά με ταχύτατους ρυθμούς. Όμως τί εννοούμε τελικά «βιοτικό επίπεδο»; Η προστασία του περιβάλλοντος δεν αφορά την σωματική και ψυχική υγεία των πολιτών; Ο πολιτισμός, η ανάδειξη των μνημείων και η επαφή της κοινωνίας μαζί τους δεν έχει σχέση με την παιδεία;
Καλά όλα αυτά αλλά για την οικονομία δεν λέτε τίποτα, αντιτείνουν αρκετοί. Κι όμως και για την οικονομία αυτού του τύπου η ανάπτυξη, που βιώνουμε τις τελευταίες δεκαετίες, είναι καταστροφική. Πριν από όλα να τονίσουμε πως κάθε «μονοκαλλιέργεια» έχει ιστορικά αποδειχθεί καταστροφική για μια χώρα και αυτό ισχύει και για τον τουρισμό. Το να θυσιάζεται κάθε άλλη δραστηριότητα σε αυτόν τον βωμό δεν προοιωνίζει τίποτα το καλό.
Αλλά και για τον ίδιο τον τουρισμό θα αποδειχθεί καταστροφικό. Το μοναδικό φυσικό περιβάλλον της χώρας, η πολιτιστική της ταυτότητα, τα κοινωνικά χαρακτηριστικά αποτελούν τους πόλους έλξης για τους τουρίστες. Αν αυτά λείψουν… γιατί να έρθουν; Ήδη τα πρώτα αρνητικά μηνύματα από τις Κυκλάδες ή τη Χαλκιδική επιβεβαιώνουν του λόγου το αληθές.
Αυτές οι αλήθειες δεν αμφισβητούνται αλλά και δεν απαντούν -παρά μόνο θεωρητικά- στην καθημερινή αγωνία του ανθρώπου που ρωτά «εγώ που θα δουλέψω»; Η απάντηση πρέπει να έρθει από την κοινωνία και την Πολιτεία. Είναι απαραίτητο ένα ολοκληρωμένο σχέδιο προστασίας της φύσης και της πολιτιστικής κληρονομιάς που θα συνδέεται με την οικονομική ευημερία του κάθε τόπου και των ανθρώπων του. Που αφενός θα εξηγεί πως κάθε κοντόφθαλμη επιλογή θα οδηγήσει σε καταστροφή στο μέλλον και αφετέρου θα απαντά στο «δος ημίν σήμερον», δηλαδή θα προσφέρει εναλλακτικές επιλογές οικονομικής ανάπτυξης στις τοπικές κοινωνίες.
Είναι διατεθειμένο το ελληνικό κράτος να προχωρήσει σε αυτόν τον δρόμο; Η απάντηση είναι προφανώς αρνητική. Όμως άλλη επιλογή δεν υπάρχει και επαφίεται στις τοπικές κοινωνίες να πιέσουν σε αυτήν την κατεύθυνση. Σε κάθε γωνιά της Ελλάδας πρέπει να δοθεί η μάχη. Δεν είναι μάχη οπισθοφυλακών, δεν είναι άρνηση της «προόδου», το αντίθετο. Είναι αγώνας για τη ζωή που τους αξίζει.
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας)
