Πορτρέτο από βρετανική συλλογή, το οποίο θεωρούνταν αντίγραφο καλλιτέχνη του εργαστηρίου του Ρέμπραντ και είναι σχεδόν πανομοιότυπο με πίνακα του δασκάλου, στην πραγματικότητα φιλοτεχνήθηκε από τον σπουδαίο Ολλανδό ζωγράφο, σύμφωνα με κορυφαίο μελετητή.
Οι δύο πίνακες, με τίτλο «Old Man with a Gold Chain» που χρονολογούνται στις αρχές της δεκαετίας του 1630, αποτελούν την απεικόνιση ενός ηλικιωμένου άνδρα, σε σχεδόν φυσικό μέγεθος, ο οποίος φορά χρυσή αλυσίδα και καπέλο με φτερό.
Για πρώτη φορά, έπειτα από σχεδόν τέσσερις αιώνες, τα πορτρέτα επανενώθηκαν στο Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγο, στο οποίο ανήκει η αδιαμφισβήτητη εκδοχή του έργου. Ο άλλος πίνακας, που είναι ελαφρώς μικρότερος, αποτελεί δάνειο από τον Φράνσις Νιούμαν- επιχειρηματία με έδρα το Κέμπριτζ- και είχε χαρακτηριστεί ως «αντίγραφο» διά χειρός καλλιτέχνη του εργαστηρίου του Ρέμπραντ.
Όμως, ο Γκάρι Σβαρτς, μελετητής του Ρέμπραντ, κατέληξε πως αμφότερα είναι έργα του δασκάλου. Πέρα από την ποιότητα των πινελιών, πολλοί Ολλανδοί ζωγράφοι εκείνης της περιόδου δημιουργούσαν αντίγραφα των πινάκων τους, επεσήμανε. Το 1699 ένας Γάλλος, σχεδόν σύγχρονος του Ρέμπραντ, παρατήρησε: «Δεν υπάρχει σχεδόν κανένας ζωγράφος (στην Ολλανδία) που να μην επανέλαβε ένα από τα έργα του επειδή του άρεσε, ή διότι κάποιος του ζήτησε να φτιάξει ένα ακριβώς ίδιο».
«Το θέμα είναι αν θα αποδεχθούμε ότι το έκανε ο Ρέμπραντ. Το θεωρώ πολύ συναρπαστικό. Ανοίγει κάθε είδους δυνατότητες για την επανεξέταση πολλών έργων», επεσήμανε ο Σβαρτς μιλώντας στον Guardian.
Αν ο Ρέμπραντ είχε έναν πελάτη για αντίγραφο του πίνακά του, «ποιος θα ήταν ο πιο αποτελεσματικός και αποδοτικός τρόπος να το φτιάξει; Να το αναθέσει σε έναν μαθητή, του οποίου το έργο θα έπρεπε να διορθωθεί- και ο πίνακας του Νιούμαν δεν έχει κανένα σημάδι διορθώσεων- ή να αναπαραστήσει τα βήματα που μόλις είχε κάνει, όταν είναι ακόμα “φρέσκα” στο μυαλό και το χέρι; Σίγουρα το δεύτερο βγάζει περισσότερο νόημα. Αυτή η υπόθεση εξηγεί την εξαιρετική ποιότητα του καμβά», εξήγησε.
Η απεικόνιση του πίνακα του Σικάγου με ακτίνες Χ και υπέρυθρες αποκάλυψε υποστρώματα που έδειχναν, για παράδειγμα, προσαρμογές στο κοστούμι του άνδρα. Τέτοιες διορθώσεις κατά τη διάρκεια της δημιουργίας απουσιάζουν από τον καμβά του Νιούμαν, περιέγραψε ο Σβαρτς. «Αν το είχε ζωγραφίσει μαθητής, θα είχε κάνει λάθη που ο δάσκαλος θα ήθελε να διορθώσει. Αυτό είναι τόσο ακριβές», πρόσθεσε.
Ο προπάππους του Νιούμαν αγόρασε τον πίνακα ως έργο του Ρέμπρνταντ, το 1898 από την γκαλερί Agnews του Λονδίνου, έναντι σημαντικού ποσού. «Οπότε πραγματικά το λάμβαναν πολύ σοβαρά εκείνη την εποχή», σημείωσε ο Σβαρτς. Αλλά όταν εμφανίστηκε ο άλλος πίνακας, το 1912, εκείνος του Νιούμαν απορρίφθηκε από τον γνωστό ιστορικό τέχνης Βίλχελμ Μπόντε, ο οποίος κατέληξε πως επρόκειτο για «έξυπνη αναπαραγωγή». Όμως, ο Μπόντε «δεν πρόσφερε καμία σοβαρή αιτιολόγηση για τον ισχυρισμό του», σχολίασε ο Σβαρτς.
Παρότι πολλές από τις λεπτομέρειες φαίνονταν ίδιες και στους δύο πίνακες, η προσεκτική εξέταση αποκάλυψε διαφορές. Για παράδειγμα, στον πίνακα του Σικάγο οι βλεφαρίδες δημιουργήθηκαν με μικρές πινελιές ανοιχτόχρωμης μπογιάς. Στο έργο του Νιούμαν, δημιουργήθηκαν ξύνοντας σκούρο χρώμα όσο ήταν ακόμα νωπό, για να αποκαλυφθεί η ανοιχτόχρωμη μπογιά από κάτω. Αλλά, έρευνα του Hamilton Kerr Institute, στο πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, έδειξε πως ο καμβάς και οι χρωστικές του πίνακα του Νιούμαν ταιριάζουν με αυτά που χρησιμοποιούσε ο Ρέμπραντ στο εργαστήριό του. Επίσης, διαπιστώθηκε πως το έργο είχε το ίδιο διπλό στρώμα λαδιού με οχτώ πίνακας του Ρέμπραντ που χρονολογούνται στο 1632 και 1633.
Το Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγο ανέφερε πως η εξέταση με υπέρυθρες και ακτίνες Χ και οι διαφορές μεταξύ των δύο έργων δείχνουν ότι η βρετανική εκδοχή είναι αντίγραφο. Αλλά αναγνώρισε πως «η συζήτηση για τον σκοπό και την πατρότητα αυτών των αντιγράφων παραμένει σε εξέλιξη».
Όταν ρωτήθηκε αν πάντα πίστευε ότι ο πίνακας της συλλογής του είναι έργο του Ρέμπραντ, ο Νιούμαν απάντησε: «Η άποψή μου είναι πως πάντα αποτελούσε ένα μυστήριο. Απόλαυσα το μυστήριο, επειδή σήμαινε ότι μπορούσα να το απολαύσω στον τοίχο… και να μην έχω την ευθύνη της πιθανής σημασίας του». Αν είναι έργο του Ρέμπραντ, θα πάει σε μουσείο, συμπλήρωσε.
