Η 16η Σεπτεμβρίου έχει καθιερωθεί ως η Παγκόσμια Ημέρα για την Προστασία της Στιβάδας του Όζοντος, στο πλαίσιο εορτασμού της επετείου της υπογραφής του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ το 1987 για τις ουσίες που καταστρέφουν το στρώμα του όζοντος.
Το σχετικό Πρωτόκολλο αποτελεί μία παγκοσμίως επικυρωμένη συνθήκη που ελέγχει το ρυθμό παραγωγής και καταστροφής των επιβλαβών για το όζον ουσιών (ODSs) και πολλών υποκατάστατων αυτών των ουσιών.
Το θέμα της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας για την Προστασία της Στιβάδας του Όζοντος είναι: «Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ: αποκαθιστώντας τη Στιβάδα του Όζοντος και μετριάζοντας την κλιματική αλλαγή». Ο εορτασμός αναδεικνύει την προσδοκώμενη επίδραση του Πρωτοκόλλου στην κλιματική αλλαγή διαμέσου της τροπολογίας του Kigali για τη σταδιακή μείωση των υδροφθορανθράκων (HFCs), αερίων που εντείνουν το φαινόμενο του θερμοκηπίου, και την υιοθέτηση «πράσινων» τεχνολογιών ψύξης.
Από το 1985, οι διεθνείς κοινότητες για το όζον και το κλίμα έχουν συνεργαστεί επισταμένως στο πλαίσιο που ορίζει η Σύμβαση της Βιέννης για την Προστασία του Όζοντος. Η Σύμβαση αυτή προβλέπει την παγκοσμίου εμβέλειας ερευνητική προσπάθεια για την αξιολόγηση και μέτρηση των επιπέδων της ζωτικής για τη γη στιβάδας του όζοντος.
Η έντονη αραίωση του στρώματος του όζοντος στην Ανταρκτική επανεμφανίστηκε το 2023 και οφείλεται στο γεγονός ότι παρά τη μείωση των εκπομπών, τα επίπεδα των ανθρωπογενών μακρόβιων ουσιών ΟDS στην ατμόσφαιρα παραμένουν ακόμα υψηλά. Η αραίωση του όζοντος της Ανταρκτικής συμβαίνει σταθερά κάθε χρόνο από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Η σοβαρότητα του φαινομένου δεν ήταν τόσο έντονη κατά την περίοδο 1990-2010 και διαπιστώθηκε μία ελαφριά βελτίωση κατά την τελευταία δεκαετία, συνεπής με τη θεωρία και τις προσομοιώσεις μοντέλων που θεωρούν ότι τα επίπεδα των ουσιών ODS μειώνονται.
INTIME NEWS
Οι συγκεντρώσεις των ατμοσφαιρικών ουσιών ODS μειώνονται αλλά παραμένουν ακόμα σε επίπεδα που μπορούν να προκαλέσουν σημαντική καταστροφή του όζοντος κατά την εαρινή περίοδο. Χάρις στο Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ, η μείωση των ουσιών ODS έχει οδηγήσει στη σταδιακή μείωση της έκτασης της τρύπας του όζοντος στην Ανταρκτική αλλά και στη μείωση της καταστροφής του όζοντος σε παγκόσμια κλίμακα. Το όζον αναμένεται να επανέλθει στα επίπεδα του 1980 κατά την περίοδο 2060-2070.
Τον Ιανουάριο του 2022 η έκρηξη του ηφαιστείου Hunga Tonga-Hunga Ha'apai (HTHH) εισήγαγε, επιπροσθέτως των ηφαιστειακών αερολυμάτων, μία άνευ προηγουμένου ποσότητα υδρατμών στη στρατόσφαιρα. Ο μεγάλος αυτός όγκος των υδρατμών ταξίδεψε στη στρατόσφαιρα και μεταφέρθηκε εντός του Ανταρκτικού στροβίλου νωρίς την άνοιξη του 2023 (όπως φάνηκε από τον δορυφόρο της NASA Aura, Microwave Limb Sounder).
Το γεγονός αυτό δύναται να εντείνει την αραίωση του στρώματος του όζοντος της Ανταρκτικής για το 2023. Η συγκεκριμένη ηφαιστειακή έκρηξη καταδεικνύει ότι η ετήσια διακύμανση της αραίωσης του όζοντος μπορεί να επηρεαστεί από απροσδόκητα γεγονότα. Η ευρεία διακύμανση της καταστροφής του όζοντος στην Ανταρκτική και την Αρκτική τα τελευταία χρόνια υπογραμμίζει την ανάγκη για μία συνεχή επίβλεψη της στιβάδας του όζοντος και των καταστροφικών ουσιών (ODS) ώστε να αξιολογείται το επίπεδο συμμόρφωσης στο Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ σε παγκόσμια κλίμακα.
Η καταστροφή του όζοντος στην Αρκτική ήταν γενικώς αρκετά ασθενέστερη από την αντίστοιχη στην Ανταρκτική κατά την άνοιξη του 2023. Η καταστροφή του όζοντος στην Αρκτική προκαλείται συνήθως από έναν συνδυασμό παραγόντων με βασική προϋπόθεση την παρουσία ισχυρών πολικών στροβίλων, ιδίως την περίοδο του Μαρτίου, συνοδευμένων από ασυνήθιστα ασθενείς δυναμικές διεργασίες κατά τη χειμερινή περίοδο. Τυπικά, οι διεργασίες αυτές προκαλούν κινήσεις του -πλουσίου σε όζον- αέρος διαμέσου των πολικών στροβίλων.
Η ικανότητά μας να παρακολουθούμε και να κατανοούμε το όζον και τη στρατόσφαιρα εξαρτάται ουσιωδώς από τα δορυφορικά και επίγεια (συμπεριλαμβανομένων και των οζοντοβολήσεων) συστήματα παρατήρησης. Η επερχόμενη απόσυρση των δορυφόρων μακράς παραμονής στο διάστημα (όπως ο AURA της NASA, και oι Aqua και Terra) θα περιορίσει τη δυνατότητα παρακολούθησης τόσο της «υγείας» της στιβάδας του όζοντος όσο και των ανθρωπογενών ουσιών ODSs.
Πρόσφατα, μετρήθηκαν απροσδόκητες (παράνομες) εκπομπές του CFC-11, οι οποίες μας υπενθυμίζουν τη χρησιμότητα του άρθρου 3 της Σύμβασης της Βιέννης, στο πλαίσιο του οποίου η επιστημονική κοινότητα τονίζει την ανάγκη για τη «συστηματική παρατήρηση της κατάστασης της στιβάδας του όζοντος και άλλων σχετικών παραμέτρων».
Η σχετιζόμενη με την ανάκαμψη του στρώματος του όζοντος επαναφορά σε χαμηλότερα επίπεδα έκθεσης στην υπεριώδη Β (UV-B) ακτινοβολία είναι ακόμα περισσότερο αβέβαιη εξαιτίας μεταβολών στα νέφη και τα αερολύματα που σχετίζονται με την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή. Για αυτόν τον λόγο συνιστάται τα καθιερωμένα προληπτικά μέτρα προστασίας από την υπερβολική έκθεση των ανθρώπων στην ηλιακή UV-B ακτινοβολία να συνεχίσουν να εφαρμόζονται στις επόμενες δεκαετίες.
Σύμφωνα με τον καθηγητή Χρήστο Ζερεφό, ο οποίος έχει διατελέσει Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Όζοντος και νυν Επίτιμο Μέλος, πράγματι συμβαίνει το παράδοξο να ανακάμπτει το προστατευτικό στρώμα του όζοντος, λόγω της εφαρμογής του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ, αλλά δυστυχώς η παρέμβαση της κλιματικής αλλαγής με τα νέφη και τα αιωρήματα δημιουργεί μεγαλύτερη μεταβλητότητα στην υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία, επειδή ακόμη το σύστημα όζον-υπεριώδης ηλιακή ακτινοβολία Β δεν έχει σταθεροποιηθεί.
«Η επίσημη θέση της Διεθνούς Επιτροπής Όζοντος είναι ότι πρέπει να εξακολουθήσουμε να προστατευόμαστε από την υπεριώδη Β ακτινοβολία του ηλίου και η ηλιοθεραπεία να γίνεται κατά προτίμηση πριν τις 11 το πρωί και μετά τις 4 το απόγευμα τοπική ώρα, όπως έχουμε άλλωστε αποδείξει σε πρόσφατη δημοσίευση στο έγκυρο περιοδικό Physiological Reviews (τεύχος Ιουλίου 2023). Αυτό που παρουσιάζει επίσης ενδιαφέρον είναι οι παροδικές διαταραχές στο στρώμα του όζοντος από πρόσφατα ηφαίστεια. Έχουμε ακόμα αρκετά χρόνια για να μας προσφέρει πλήρη προστασία το στρώμα του όζοντος με το οποίο η φύση έχει προικίσει την ατμόσφαιρα του πλανήτη μας, γι’ αυτό καλό είναι να συνεχίσουμε να προστατεύουμε ιδίως τα παιδιά μας», σχολιάζει ο ίδιος.
Το επόμενο Διεθνές Συμπόσιο Όζοντος-Quadrennial Ozone Symposium (το οποίο πραγματοποιείται κάθε τέσσερα χρόνια και το τελευταίο πραγματοποιήθηκε εξ’ αναβολής το 2021, με συμμετέχοντες αποκλειστικά σε απομακρυσμένη σύνδεση λόγω των περιορισμών που ίσχυσαν λόγω Covid), θα λάβει χώρα στο Boulder της πολιτείας του Κολοράντο των ΗΠΑ στο διάστημα 15-19 Ιουλίου 2024. 
