Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο το καλοκαίρι του 1974, ο βίαιος εκτοπισμός του ενός τρίτου του ελληνικού πληθυσμού της νήσου από τις εστίες τους και η συνεχιζόμενη για μισό αιώνα κατοχή από τα τουρκικά στρατεύματα του βόρειου τμήματος της Κύπρου, περίπου του 40% του εδάφους της μεγαλονήσου, με όλα τα συμπαρομαρτούντα της κατοχής (αλλαγές τοπωνυμίων, καταστροφές μνημείων και χώρων χριστιανικής λατρείας και συστηματική πολιτική εξαφάνισης του ελληνικού χαρακτήρα των κατεχομένων περιοχών) συνιστούν για την Ελλάδα, για την Κύπρου και γενικότερα για τον ελληνισμό εθνική συμφορά, ενδεχομένως ολεθριότερη από τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Η Κύπρος είχε επιβιώσει στην ανατολικότατη γωνία της Μεσογείου ως ένας ακέραιος ελληνικός τόπος για περισσότερο από τρεις χιλιετίες, μια μεγαλόνησος με συντριπτική πλειονότητα ελληνικού πληθυσμού. Πέραν των τεσσάρων πέμπτων του κυπριακού πληθυσμού ήταν και παραμένει ελληνικό, έστω και με εκτοπισμένο από τις εστίες του το ένα τρίτο αυτού του πληθυσμού. Στους κόλπους του κυπριακού πληθυσμού υπήρχε μέχρι το 1974 τουρκοκυπριακή μειονότητα, περίπου 18% του συνολικού πληθυσμού. Η μειονότητα υπήρξε δημιούργημα της οθωμανικής κατάκτησης του 1571 και μεγάλο μέρος αυτής προερχόταν από εξισλαμισμούς αγροτικού ιδίως πληθυσμού. Οι εξισλαμισμοί ήταν κατά κανόνα ομαδικοί, ολοκλήρων χριστιανικών αγροτικών κοινοτήτων δηλαδή, με κίνητρο την απαλλαγή από την εξοντωτική επιβολή του κεφαλικού φόρου. Ως εκ τούτου μεγάλο μέρος του τουρκοκυπριακού μουσουλμανικού πληθυσμού της Κύπρου, ιδίως σε απομακρυσμένες και δυσπρόσιτες περιοχές όπως το εσωτερικό της επαρχίας Πάφου και η Καρπασία, παρέμεινε ελληνόφωνο και διατήρησε μέχρι το 1974 αυθεντικότερη την κυπριακή ελληνική ως γλώσσα του, ακριβώς γιατί ο πληθυσμός αυτός παρέμεινε αποκομμένος από την ελληνική εκπαίδευση στη νήσο. Οι τουρκοκυπριακές κοινότητες των ελεύθερων περιοχών της Κύπρου εκτοπίστηκαν και αυτές βίαια από τις εστίες τους το έτος 1975 με εντολές και απειλές της ηγεσίας της κοινότητάς τους και μεταφέρθηκαν στις κατεχόμενες περιοχές, όπου εγκαταστάθηκαν σε χωριά και περιουσίες που αναγκαστικά είχαν εγκαταλείψει υπό το κράτος της βίας οι ελληνοκύπριοι πρόσφυγες. Με την πολιτική αυτή ολοκληρώθηκε το πρόγραμμα της εθνοκάθαρσης, το οποίο είχε αναλάβει ο τουρκικός στρατός να θέσει σε εφαρμογή ως πρωταρχικό στόχο της τουρκικής εισβολής. Θύματα της εθνοκάθαρσης υπήρξαν εξίσου ελληνοκύπριοι και τουρκοκύπριοι, όπως και η χριστιανική κοινότητα των Μαρωνιτών, οι οποίοι εκτοπίστηκαν από τις παραδοσιακές εστίες τους στην περιοχή του Κορμακίτη της βορείου Κύπρου.
Η εισβολή, η εθνοκάθαρση και η συνεχιζόμενη για πενήντα χρόνια παράνομη κατοχή από την Τουρκία του ενός τρίτου του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας συνιστούν κατάφωρη καταπάτηση και περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου, των δικαιωμάτων του ανθρώπου, του Χάρτη και των σχετικών με την Κύπρο ψηφισμάτων των Ηνωμένων Εθνών και των αρχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της οποίας η Κύπρος είναι πλήρες και ισότιμο μέλος από το 2004. Στην ουσία των ζητημάτων αυτών θα αναφερθεί ο κ. Πρόεδρος στην παρέμβαση που θα ακολουθήσει. Με τη δική μου συμβολή θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας, ή μάλλον να υπενθυμίσω, τις τραγικότατες και ολεθριότατες παράπλευρες απώλειες της συμφοράς του 1974, η οποία υπήρξε φοβερή ανθρωπιστική καταστροφή, όπως και ανυπολόγιστη καταστροφή του ελληνικού πολιτισμού της Κύπρου.
Ως προς το ανθρωπιστικό περιεχόμενο της καταστροφής θα μπορούσαν πολλά να λεχθούν για τα τραγικά ανθρώπινα θύματα της εισβολής και για την ανείπωτη πίκρα του ξεριζωμού και της προσφυγιάς που γνώρισαν οι Κύπριοι των κατεχομένων περιοχών ως πρόσφυγες μέσα στην ίδια τους την πατρίδα. Θα ήθελα όμως απόψε να στρέψω ειδικότερα την προσοχή μας στο συνεχιζόμενο δράμα των αγνοουμένων θυμάτων της εισβολής και των οικογενειών τους. Στον απολογισμό των ανθρωπιστικών συνεπειών της εισβολής υπολογίστηκε ένας αρχικός αριθμός 1619 Ελληνοκυπρίων αγνοουμένων, κυρίως στρατιωτικού προσωπικού, αλλά και αμάχων, περιλαμβανομένων 36 παιδιών, των οποίων η τύχη παρέμεινε αδιευκρίνιστη παρά τις προσπάθειες διεθνών ανθρωπιστικών υπηρεσιών να εντοπίσουν σχετικές πληροφορίες. Επίσης καταμετρήθηκαν 83 αγνοούμενοι Ελλαδίτες αξιωματικοί και οπλίτες. Η εικόνα των συγγενών των αγνοουμένων, κυρίως γυναικών, οι οποίες με τις φωτογραφίες των αγαπημένων τους, συζύγων και υιών, εκλιπαρούν κάποια πληροφορία για την τύχη τους, έχει αποβεί μια ανεξίτηλη έκφραση της τραγωδίας της Κύπρου. Για το δράμα των αγνοουμένων της τουρκικής εισβολής έχει γράψει μεταξύ πολλών άλλων με εγκυρότητα ο Γάλλος καθηγητής του διεθνούς δικαίου Emmanuel Decaux, ο οποίος ανέδειξε σε όλη του την έκταση το ανθρωπιστικό αυτό πρόβλημα.[1]
Στα πενήντα χρόνια της συμφοράς ξαναείδαμε και πάλι την εικόνα, με τα πρόσωπα γερασμένα, να αναζητούν ακόμη τους αγαπημένους από έναν κόσμο τον οποίο χαρακτηρίζουν η υποκρισία και οι υπεκφυγές ενώπιον του ανθρώπινου πόνου. Κατά καιρούς, με ελέγχους DNA ταυτίζονται τα οστά αγνοουμένων προσώπων και τελούνται οι επιβεβλημένες θρησκευτικές τελετές για την απόδοση της ύστατης τιμής στα θύματα της εισβολής. Για τις γερασμένες γυναίκες, οι οποίες υψώνουν ακόμη με απόγνωση τις φωτογραφίες των αγνοουμένων αγαπημένων, η οριστική πληροφορία για την τύχη τους είναι ουσιώδους υπαρξιακής σημασίας, ακριβώς για να τους επιτρέψει να επιτελέσουν τα επιβεβλημένα από τη θρησκεία χρέη απέναντι στους οικείους τους. Δεν χρειάζεται να υπογραμμίσουμε πόσο σημαντική είναι αυτή η συνειδησιακή επιταγή σε μια κοινωνία όπως η Κύπρος, όπου η θρησκεία και τα χρέη που επιβάλλει η συμμετοχή στη ζωή της Εκκλησίας συνιστούν τις πρώτιστες αξίες, οι οποίες εξασφαλίζουν την κοινωνική συνοχή.
Το άλλο μεγάλο ανθρωπιστικό ζήτημα που προέκυψε από την τουρκική εισβολή και κατοχή αφορά τους εγκλωβισμένους, τους ελληνοκυπριακούς πληθυσμούς που παρέμειναν στις εστίες τους ιδίως στη χερσόνησο της Καρπασίας και σε μικρότερη κλίμακα τον πληθυσμό όσων Κυπρίων Μαρωνιτών παρέμειναν στα τέσσερα χωριά τους στην περιοχή της χερσονήσου του Κορμακίτη δυτικά της Κερύνειας. Στα χωριά της Καρπασίας, όπως και στην Κερύνεια και τα πέριξ χωριά και σε άλλα σημεία των κατεχόμενων περιοχών το 1975 υπήρχαν 5775 εγκλωβισμένοι, 4464 Ελληνοκύπριοι και 1311 Μαρωνίτες. Ο πληθυσμός των Μαρωνιτών σταδιακά διέρρευσε προς τις ελεύθερες περιοχές. Μετά από περισσότερους από οκτώ αιώνες, στην ιστορική εστία των Μαρωνιτών της Κύπρου τώρα στα κατεχόμενα απομένουν το έτος 2024 μόνο 44 άτομα. Ο πληθυσμός των εγκλωβισμένων υπέστη τα πάνδεινα από τις κατοχικές δυνάμεις, άσκηση τρομοκρατίας πάσης φύσεως, απειλές και ωμότητες, ώστε να εξαναγκασθούν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους για να ευοδωθεί το πρόγραμμα της εθνοκάθαρσης το οποίο εφάρμοζε η Τουρκία στα κατεχόμενα. Σταδιακά οι πλείστοι Έλληνες εγκλωβισμένοι της Κύπρου διέρρευσαν προς τις ελεύθερες περιοχές, στην Καρπασία όμως παραμένουν μέχρι σήμερα δύο ελληνικοί οικισμοί, στους οποίους η βούληση και η αντοχή των κατοίκων αποδείχθηκαν ισχυρότερες από τη συνεχή απειλητική πίεση και τη βία των κατοχικών δυνάμεων: η μεγάλη κωμόπολη Ριζοκάρπασο και η κοινότητα Αγία Τριάδα. Οι δύο αυτές κοινότητες, όπως και η Μονή του Αποστόλου Ανδρέα στην ακρότατη βορειοανατολική απόληξη της χερσονήσου της Καρπασίας διατηρούν ζωντανή τη μαρτυρία του ελληνισμού στην πανάρχαια κοιτίδα της ελληνικής παρακαταθήκης της Κύπρου που είναι η Καρπασία, όπου διασώζεται το τοπωνύμιο Αχαιών ακτή, το μυθικό σημείο δηλαδή της αποβίβασης των Ελλήνων αποίκων στην προϊστορική Κύπρο. Οι κοινότητες των εγκλωβισμένων της Καρπασίας συνεχίζουν τη ζωή τους υπό τις αντιξοότητες της ξένης στρατιωτικής κατοχής, τις αυθαιρεσίες των εποίκων και τις αλλεπάλληλες παραβιάσεις των θεμελιωδών τους δικαιωμάτων, όπως για παράδειγμα την απόπειρα καταστροφής του δημοτικού σχολείου στην Αγία Τριάδα, παρά τις προσπάθειες της ειρηνευτικής δύναμης των Ηνωμένων Εθνών να διευκολύνει κάπως τη ζωή τους. Στο Ριζοκάρπασο διατηρούνται ανοιχτά τα ελληνικά σχολεία και οι εγκλωβισμένοι της Κύπρου συνεχίζουν τη χριστιανική λατρεία, επιδίδονται στην επαγγελματική τους ζωή και διασώζουν κυρίως την αξιοπρέπεια του ανθρώπου που δεν υποκύπτει στον εκφοβισμό και τη βία.
Οι λεπτομέρειες και τα πραγματικά περιστατικά των ζητημάτων των αγνοουμένων και των εγκλωβισμένων της Κύπρου εκτίθενται με ακρίβεια στην Απόφαση της 10ης Μαΐου 2001 του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επί της προσφυγής της Κύπρου κατά της Τουρκίας για παραβιάσεις της ευρωπαϊκής Συμβάσεως Προστασίας των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Θεμελιωδών Ελευθεριών. Οι εκθέσεις αυτές προσφέρουν μια πλήρη και αντικειμενική εικόνα των ανθρωπιστικών συνεπειών της τουρκικής εισβολής.
Στρέφοντας τον λόγο στο ζήτημα της καταστροφής των πολιτιστικών αγαθών και μνημείων που επέφερε η εισβολή και η τουρκική κατοχή της βορείου Κύπρου, δεν έχω παρά να υπενθυμίσω και πάλι γνωστά θλιβερά στοιχεία. Η τουρκική στρατιωτική κατοχή εξέθεσε σε σοβαρούς κινδύνους καταστροφής και λεηλασίας σπουδαιότατους αρχαιολογικούς χώρους, οι οποίοι αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της ελληνικότητας της Κύπρου: τον αρχαιολογικό χώρο της Σαλαμίνας και την παρακείμενη νεκρόπολη του αρχαίου βασιλείου, τον επίσης παρακείμενο χώρο της παλαιοχριστιανικής πόλεως Κωνσταντίας και τη βασιλική του Αγίου Επιφανίου∙ κατεχόμενοι και εκτεθειμένοι σε ποικίλους κινδύνους είναι πολλοί άλλοι σπουδαιότατοι αρχαιολογικοί χώροι, όπως το ανάκτορο της αρχαίας Αιπείας, η αρχαία πόλη των Σόλων και άλλοι αρχαιολογικοί χώροι οι οποίοι αποτέλεσαν από το 1974 εξής πεδίο ασύστολης δράσης αρχαιοκαπήλων και τυμβωρύχων. Τα αρχαιολογικά μουσεία και μουσεία λαϊκής και βυζαντινής τέχνης και ιδιωτικές συλλογές στην Αμμόχωστο, στο φρούριο της Κερύνειας και στη Μόρφου λεηλατήθηκαν και τα εκθέματά τους πέρασαν σε χέρια αρχαιοκαπήλων στο διεθνές παράνομο εμπόριο της τέχνης.
Συστηματική υπήρξε ιδίως η λεηλασία και καταστροφή των χριστιανικών μνημείων, χώρων λατρείας και χριστιανικών κοιμητηρίων των κατεχομένων. Οι εικόνες των εκκλησιών της Κύπρου, πλείστες μεταξύ αυτών σημαντικά έργα Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής ζωγραφικής, κλάπηκαν συστηματικά και διοχετεύθηκαν στη διεθνή αρχαιοκαπηλία. Μέγιστη καταστροφή της βυζαντινής τέχνης της Κύπρου αποτέλεσε η λεηλασία των ψηφιδωτών του 6ου μ.Χ. αιώνος από το καθολικό της Μονής της Παναγίας Κανακαρίας στην Λιθράγκωμη της Καρπασίας και η αποκόλληση των τοιχογραφιών του πρώιμου 13ου και του τέλους του 15ου αιώνα από τον ναό του Χριστού Αντιφωνητή παρά τον Άγιο Αμβρόσιο της Κερύνειας. Τα μνημεία αυτά είναι μεταξύ των σημαντικότερων μαρτύρων της βυζαντινής τέχνης όχι απλώς της Κύπρου αλλά και γενικότερα και υπέστησαν ανεπανόρθωτη καταστροφή λόγω της αρχαιοκαπηλικής λαίλαπας που έπληξε τη νήσο ως συνέπεια της τουρκικής εισβολής. Τα κλαπέντα έργα χριστιανικής τέχνης βρέθηκαν στην κατοχή διεθνών αρχαιοκαπήλων, αλλά η Εκκλησία της Κύπρου με δικαστικές προσφυγές στις ΗΠΑ κατόρθωσε να ανακτήσει τα κλαπέντα ψηφιδωτά της Κανακαρίας και να τα επαναπατρίσει, χωρίς να είναι δυνατόν, τουλάχιστον όσο συνεχίζεται η κατοχή, να επανέλθουν στα τραυματισμένα μνημεία από όπου βιαίως αποσπάστηκαν. Δεινό πλήγμα έχει υποστεί επίσης η Αρμενική κοινότητα της Κύπρου, της οποίας το σημαντικότερο θρησκευτικό μνημείο, η Μονή του Αγίου Μακαρίου στην οροσειρά του Πενταδακτύλου, έχει υποστεί ανεπανόρθωτες καταστροφές. Προσφυγές της Κυπριακής Δημοκρατίας στην UNESCO απέδωσαν ψηφίσματα υπέρ της προστασίας των μνημείων και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ορισμένα μνημεία συντηρήθηκαν από τη μικτή Τεχνική Επιτροπή Πολιτιστικής Κληρονομιάς με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το γενικότερο και σοβαρότερο πρόβλημα εντούτοις παραμένει ενόσω πλείστα μνημεία και αρχαιολογικοί χώροι παραμένουν ασυντήρητα και απροστάτευτα.
Τα όσα θα μπορούσαν επιπροσθέτως να λεχθούν για την πολιτιστική καταστροφή που επέφερε η εισβολή είναι πάρα πολλά. Όσα εξέθεσα δεν αποτελούν παρά ελάχιστες υπομνήσεις για το μέγεθος της απώλειας που έχει υποστεί το πανάρχαιο και πλουσιότατο πολιτιστικό απόθεμα της Κύπρου εξ αιτίας της τουρκικής εισβολής και των συνεπειών της. Πρόκειται για βαρβαρότητα για την οποία οφείλει πραγματικά να αισχύνεται ο εικοστός αιώνας και μου είναι βαθιά επώδυνο να συνεχίσω να απαριθμώ τα σχετικά στοιχεία. Θα τελειώσω την οδυνηρή αυτή ανασκόπηση των ανθρωπιστικών και πολιτιστικών καταστροφών που επισώρευσε η τουρκική εισβολή στην Κύπρο, με μια συνοπτική αναφορά σε τέσσερις εκδόσεις, οι οποίες τεκμηριώνουν το βάθος, την ευρύτητα και την πολυμέρεια του ελληνικού πολιτισμού των κατεχομένων περιοχών της Κύπρου και θέτουν όλους εμάς, ως κληρονόμους του ελληνικού πολιτισμού, ενώπιον των ευθυνών μας.
Αναφέρομαι πρώτον στην έκδοση, Η Κερύνεια στις μνήμες των εκτοπισμένων Ελλήνων κατοίκων της, επιμ. Θεοφανώς Κυπρή, Λευκωσία 2021. Η ογκώδης έκδοση παρουσιάζει τη ζωή και τις ιστορικές εμπειρίες της Κερύνειας στη διαδρομή του εικοστού αιώνα μέσα από την καταγραφή των αναμνήσεων 87 εκτοπισμένων κατοίκων της. Οι μαρτυρίες προέρχονται από το Αρχείο Προφορικής Παράδοσης του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών Κύπρου, το οποίο συγκροτήθηκε τη δεκαετία του 1990 με παγκύπριας κλίμακας έρευνα κατά το πρότυπο του Αρχείου Προφορικής Παράδοσης του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, ώστε να διασωθεί η αυθεντική μνήμη και γνώση των κατεχομένων οικισμών της Κύπρου όσο ακόμη βρίσκονταν στη ζωή οι πληροφορητές που διέθεταν την πρωτογενή βιωματική γνώση της ζωής στις κατεχόμενες πατρογονικές τους εστίες. Η έκδοση προσφέρει ανεκτίμητες πληροφορίες για όλες τις πτυχές της ζωής και για τα γεγονότα της ιστορικής διαδρομής της γραφικότερης και γοητευτικότερης πόλης της Κύπρου κατά τον εικοστό αιώνα και αποθησαυρίζει πολύτιμο λαογραφικό και κοινωνιολογικό υλικό. Μέσα από τις αφηγήσεις των 87 πληροφορητών αφουγκραζόμαστε τον παλμό της ελληνικής συνείδησης των Κερυνειωτών και τον πόνο της απώλειας της πατρογονικής γης.
Πραγματικά συγκλονιστική είναι η έκδοση της Ιεράς Μητροπόλεως Κωνσταντίας και Αμμοχώστου, Τα θρησκευτικά μνημεία της νέας πόλης της Αμμοχώστου, Παραλίμνι- Αγία Νάπα 2024. Η έκδοση παρουσιάζει 13 Ορθόδοξες εκκλησίες και παρεκκλήσια, έξι ετερόδοξους (Ρωμαιοκαθολικούς και Αγγλικανικούς) ναούς, δύο Μουσουλμανικά τεμένη και εννέα κοιμητήρια όλων των θρησκευμάτων. Η επιμέλεια του έργου ανήκει σε δύο αρχαιολόγους, τον Χριστόδουλο Χατζηχριστοδούλου και τον Ανδρέα Φούλια, οι οποίοι ως παιδιά πριν πενήντα χρόνια έπαιζαν στον αυλόγυρο αυτών των εκκλησιών. Η τεκμηριωμένη παρουσίαση και το πλούσιο φωτογραφικό υλικό το οποίο καθιστά πληρέστατη την έκδοση, μας πληροφορεί ουσιαστικά ότι η θεαματική ανάπτυξη της Αμμοχώστου κατά τη διαδρομή του εικοστού αιώνα και ιδίως μετά την κυπριακή ανεξαρτησία, συνοδεύτηκε ισόρροπα από πνευματική ανάπτυξη, όπως τεκμηριώνεται από τον μεγάλο αριθμό των ναών και των σχολείων, αλλά και τις αξιόλογες συλλογές βιβλίων και έργων τέχνης της δημοτικής βιβλιοθήκης και της πινακοθήκης της πόλης. Ενημερώνοντάς μας για τους ναούς της νέας πόλεως της Αμμοχώστου, η έκδοση γίνεται ένας οδηγός αυτογνωσίας για τις νεότερες γενεές, αλλά και για όλους εμάς, Κυπρίους και Ελλαδίτες, που πληροφορούμαστε για το σημαντικό αυτό πνευματικό και καλλιτεχνικό κεκτημένο, του οποίου, από την παρατιθέμενη φωτογραφική τεκμηρίωση, βλέπομε τη σπαρακτική βεβήλωση και καταστροφή μετά πενήντα χρόνια κατοχής της νεκρής πόλης από τα τουρκικά στρατεύματα.
Άκρως επιβλητική είναι η τρίτομη έκδοση της Ιεράς Επισκοπής Καρπασίας, Θρησκευτικές εικόνες της Καρπασίας, Λευκωσία 2022. Οι τρεις τόμοι παρουσιάζουν λεπτομερώς με ολοσέλιδες έγχρωμες φωτογραφίες και τη σχετική τεκμηρίωση, τις εικόνες από τους ναούς της «Χερσονήσου των Αγίων», όπως είναι γνωστή η Καρπασία, οι οποίες έχουν διασωθεί κυρίως από πρόσφυγες Καρπασίτες και φυλάσσονται σε ναούς ή συλλογές στις ελεύθερες περιοχές. Η έκδοση μάς προσφέρει μια πλήρη θρησκευτική γεωγραφία της Καρπασίας και μπορεί να θεωρηθεί και για τον λόγο αυτό μάθημα αυτογνωσίας για όλους μας. Οι εικόνες είναι, στο σύνολό τους σχεδόν, νεότερες, έργα του 19ου και του 20ου αιώνα και προσφέρουν πληροφορίες και για τους αγιογράφους και τους αφιερωτές. Αποτελούν ως σύνολο μια σοβαρή μαρτυρία της αναβίωσης της θρησκευτικής ζωής στην Καρπασία κατά τη νεότερη και σύγχρονη εποχή, πριν την τουρκική κατοχή της περιοχής.
Θα τελειώσω με μια συνοπτική αναφορά στον ογκώδη τόμο των μελετών του δασκάλου της ωραίας κωμόπολης της Κυθρέας Χριστοδούλου Πέτσα, Κυθρέας Κάτοπτρον, Λευκωσία 2021, έκδοση του Προσφυγικού Σωματείου «Ελεύθερη Κυθρέα». Ο συγγραφέας, όπως φαίνεται και από τα κείμενα που απαρτίζουν τον τόμο, υπήρξε γνήσιος φορέας της ελληνικής εκπαιδευτικής παράδοσης η οποία διαμόρφωσε μέσα στον χρόνο την ελληνική συνείδηση της Κύπρου. Ο τόμος μάς θυμίζει την ωραιότατη κωμόπολη στις υπώρειες του Πενταδακτύλου, με το περίφημο Κεφαλόβρυσό της, πηγή ζωής για την περιοχή με τα περιβόλια, τις πλούσιες καλλιέργειες εσπεριδοειδών και τους ελαιώνες, Η Κυθρέα λόγω της ευημερίας που οφειλόταν στο Κεφαλόβρυσο ήταν συγχρόνως και χώρος ανεπτυγμένης πνευματικής ζωής με τα σχολεία και τους δασκάλους της, όπως και πλούσιας θρησκευτικής ζωής με τις επτά ενορίες της, με επίκεντρο τον ναό της Παναγίας Χαρδακιώτισσας. Η πραγματικά συγκινητική έκδοση ανακαλεί για εμάς τους παλαιότερους Κυπρίους τη μαρτυρία αυτού του ευλογημένου τόπου και για τις νεότερες γενεές προσφέρει ένα ακόμη μάθημα αυτογνωσίας για να μην ξεχνούν και για να παραμείνουν αποφασισμένοι να ανακτήσουν την ελληνική Κύπρο των κατεχομένων εδαφών μας.
[1] Emmanuel Decaux, La Convention pour la protection de toutes les personnes contre les disparitions, Bruylant 2009.
(Ο Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης είναι πολιτικός επιστήμονας, ιστορικός, καθηγητής πανεπιστημίου και ακαδημαϊκός)
