Είναι σίγουρα οι μεγάλοι παρεξηγημένοι. Είναι σίγουρα διαφορετικοί από τους πολλούς. Είναι ιδεολόγοι, συνεπείς και θα έπρεπε να τους ακούσουμε τουλάχιστον με ενδιαφέρον. Την ώρα που οι περισσότεροι από εμάς ετοιμαζόμαστε για ένα κρεατοφαγικό όργιο γύρω από το λαμπριάτικο τραπέζι, οι vegan μας καλούν σε μια άλλη θέαση του κόσμου και της ζωής. Από την ηθική μας στάση μέχρι τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και από την μάτσο αρρενωπότητα μέχρι την ιδεολογική δαιμονοποίηση του Άλλου, το τι τρώμε δεν είναι αποκαλύπτει μονάχα τις διατροφικές μας συνήθειες.
Θα έχετε κι εσείς τουλάχιστον έναν τέτοιο φίλο – αν είστε νεότεροι σε ηλικία ίσως πολλούς. Και σίγουρα θα έχετε γίνει μάρτυρες σε μια από τις παθιασμένες συζητήσεις που ξεσηκώνουν γύρω από ένα τραπέζι με μια και μόνη δήλωσή τους – «εγώ δεν τρώω κρέας». Αν δε οι γνωστοί σας δεν τρώνε ούτε ζωικά παράγωγα ή ψάρι, οι συζητήσεις γίνονται ακόμα πιο έντονες. «Μα γιατί» - αυτή είναι η πιο ειλικρινής απορία που μπορεί να εκφράσει κανείς. Και η πιο ευγενής, αφού πολλοί συχνά η φιλοσοφική και ηθική επιλογή των vegan γίνεται πεδίο μάχης.
Τι είναι αυτό που ερεθίζει τόσο πολύ τους κρεατοφάγους ώστε να γράφουν ακόμα αθλιότητες εναντίον αυτών των ανθρώπων στο διαδίκτυο; Τι ενοχλεί στην επιλογή τους; Αλλά και τι είναι αυτό που εμπνέει τους ανθρώπους να κάνουν μια επιλογή που τους κρατάει μακριά από τις τερψιλαρρύγιες ηδονές; Μια ματιά διαφορετική και σίγουρα ενδιαφέρουσα. Ακόμα και για όσους από εμάς δεν μπορούμε να αντισταθούμε σε ένα καλοψημένο παϊδάκι, αξίζει να προβληματιστούμε τουλάχιστον από όσα οι vegan πρεσβεύουν.
Η Αρετή τα τελευταία δέκα χρόνια όχι μονάχα δεν τρώει κρέας, αλλά έχει βγάλει οτιδήποτε παράγεται από ζώα από τη ζωή της. Από τα ρούχα της και τα παπούτσια της, που δεν είναι ποτέ δερμάτινα, μέχρι τα καλλυντικά της, που δεν έχουν δοκιμαστεί σε πειραματόζωα. «Ο Άγγλος φιλόσοφος Τζέρεμι Μπένταμ είπε κάτι που με άγγιξε πολύ βαθιά: το ερώτημα για τα ζωντανά δεν είναι αν μπορούν να σκεφτούν ή να μιλήσουν, αλλά αν μπορούν να υποφέρουν. Όπως και οι άνθρωποι, έτσι και τα ζώα έχουν δικαιώματα απλώς και μόνο επειδή υπάρχουν. Έχουν, όπως κι εμείς το δικαίωμα να μην υποφέρουν. Είναι εγκληματικό να δολοφονούμε με πολύ άγριο τρόπο ζωντανά προκειμένου να ευχαριστήσουμε τους ουρανίσκους μας. Τα ζώα αισθάνονται κι έχουν δεσμούς – σκεφτείτε μια αγελάδα που της παίρνουν το μωρό. Όταν το συνειδητοποίησα αυτό, μου ήταν πολύ εύκολο να κόψω το κρέας και το ψάρι. Στην Ελλάδα πολλοί φίλοι μου κάνουν πλακίτσα ή φοβούνται ότι θα τους κάνω κήρυγμα. Στην Ολλανδία όπου ζω είναι μια απολύτως σεβαστή επιλογή η δική μου κι είναι πολύ πιο εύκολο να βρεις χορτοφαγικές επιλογές παντού σε εξαιρετικές τιμές – εδώ είναι ακόμα μια πιο δύσκολη και κοστοβόρα επιλογή».
Για τον Αλέξανδρο η επιλογή να γίνει vegan πριν 13 χρόνια ήταν η φυσική συνέχεια μιας σειράς άλλων πολιτικών του – ένας άνθρωπος που παλεύει για τα ανθρώπινα δικαιώματα, είναι φεμινιστής στην πράξη, υπερασπίζεται τις ελευθερίες και τον αυτοπροσδιορισμό όλων των πλασμάτων, δεν θα μπορούσε παρά να υπερασπιστεί και τη ζωή όλων των πλασμάτων που ζουν στον πλανήτη. Το Πάσχα είναι για εκείνον μια στενάχωρη περίοδος – οι σούβλες που στήνονται στα χωριά είναι ένα θέμα που τον πικραίνει. «Το vegan κίνημα σε καλεί να αλλάξεις έμπρακτα τη ζωή σου, δεν είναι απλώς μια διατροφική τάση ή μια μόδα. Χορτοφάγος μπορεί να είσαι για πολλούς λόγους, ωστόσο το να είσαι vegan είναι μια πολιτική πράξη. Μεγάλωσα μέσα σε ένα αμιγώς κινηματικό περιβάλλον και νόμιζα ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα που αμφισβητεί πολλά. Μεγαλώνοντας κατάλαβα ότι ζούσα σε μια φούσκα. Ο βιγκανισμός δυστυχώς είναι ένα πολύ μικρό κίνημα όχι μονάχα στην Ελλάδα, αλλά ακόμα και σε κινηματικούς χώρους. Με στενοχωρεί πολύ που σύντροφοι μου οι οποίοι είναι ενάντια στην κακοποίηση, τον εγκλεισμό, τον βιασμό δεν μπορούν να καταλάβουν ότι δεν είναι μονάχα οι άνθρωποι, αλλά και τα ζώα που υφίστανται τις ίδιες συμπεριφορές».
Για την Αρετή χρειάστηκαν χρόνια σκέψης, για τον Αλέξανδρο ήταν απλώς ένα «κλικ» το να αφήσει για πάντα πίσω του την κατανάλωση κρέατος, ψαριών, θαλασσινών και ζωικών παραγώγων. «Ένας φίλος μου έδειξε ένα βίντεο για την βιομηχανία παραγωγής κρέατος κι ήταν ξάφνου πολύ καθαρά – ήταν θέμα ηθικής και αρχών το να σταματήσω. Η βιομηχανία κάνει τεράστια προσπάθεια να αποσυνδέσουμε τα ζώα από τα προϊόντα – αγοράζεις προσούτο και δεν σκέφτεσαι το γουρούνι ή παϊδάκια και δεν σκέφτεσαι το αρνάκι που το πήραν από τη μάνα του. Στις συσκευασίες βλέπεις χαρούμενα ζωάκια στα λιβάδια, ενώ κοιμίζεις το παιδί σου αγκαλιά με το κουκλάκι ζωάκι του – και την ίδια ώρα το μαθαίνεις να το καταβροχθίζει. Ο βιγκανισμός λοιπόν είναι ένα ηθικό κίνημα που σε καλεί να σκεφτείς και να αναθεωρήσεις».
Η Έλλη Στούρνα είναι συνιδρύτρια της Vegan Life, μιας οργάνωσης που εδώ και 10 χρόνια προωθεί τον βιγκανισμό κάνοντας φεστιβάλ, εκδηλώσεις, καμπάνιες, εκπαιδεύσεις και ενημερώσεις. Από τηλεοπτική εκπομπή μέχρι την διοργάνωση μιας εναλλακτικής βίγκαν πασχαλινής γιορτής, η οργάνωση με κάθε τρόπο προωθεί τα δικαιώματα των ζώων. «Κάθε χρόνο οι άνθρωποι που γίνονται βίγκαν είναι όλο και περισσότεροι και μάλιστα από όλο και πιο νεαρή ηλικία, ωστόσο με την άνοδο του συντηρητισμού και της ακροδεξιάς, ο βιγκανισμός βάλλεται όπως όλα τα κινήματα κοινωνικής δικαιοσύνης, όπως ο φεμινισμός, ο αντιρατσισμός», μας λέει η Έλλη. «Τα κόμματα που εντάσσονται στην συντηρητική πλευρά είναι εκείνα που συνήθως δεν στηρίζουν αιτήματα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, το περιβάλλον και, φυσικά, τα ζώα. Βάση ερευνών οι βίγκαν, όπως κι όλοι οι άνθρωποι που ασχολούνται με τα κοινωνικά ζητήματα, ανήκουν στην συντριπτική τους πλειοψηφία σε προοδευτικές ιδεολογίες. Οπότε, με την συντηριτικοποίηση της Ευρώπης και των ΗΠΑ, και ο βισκανισμός έχει μπει στο στόχαστρο. Για πολλούς θεωρείται κάτι ξένο, που πάει κόντρα στις παραδόσεις κι επομένως απειλεί την ελληνικότητα ή την ορθοδοξία».
Όπως εξηγεί η Έλλη, ο βιγκανισμός ξεκίνησε ως ηθικός κίνημα που έχει τη βάση του στην χορτοφαγία στις αρχές του 19ου αιώνα. Το 1944 ιδρύθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο η Vigan Society, σαν συνέχεια κινημάτων για την υπεράσπιση των ζώων και όχι απλώς σαν διατροφικό κίνημα. «Φυτικά μπορούν να τρώνε πολλοί άνθρωποι για πολλούς λόγους, ιατρικούς ή θρησκευτικούς. Ο βιγκανισμός ωστόσο είναι ένα ηθικό κοινωνικό κίνημα – δεν θέλει να εκμεταλλεύεται και να προκαλεί βλάβη στα ζώα», μας λέει. Η ηθική αυτή στάση των βίγκαν, η συμπονετική και ευγενής αυτή ματιά – ακόμα κι αν κανείς δεν την συμμερίζεται, ακόμα κι αν δεν μπορεί να αντισταθεί στον γευστικό πειρασμό, ακόμα κι αν βρίσκεται σε γνωστική ασυμφωνία καταναλώνοντας ζώα που αγαπά – δεν μπορεί παρά να εμπνέει σεβασμό. Ωστόσο γιατί έχω την εντύπωση ότι μάλλον συμβαίνει το αντίθετο; Γιατί μπορεί να διαβάσει κανείς αισχρότητες κάτω από αναρτήσεις που αναφέρονται στα δικαιώματα των ζώων και λοιδορίες για τους ανθρώπους που τα υπερασπίζονται;
«Έχουν γίνει έρευνες στο εξωτερικό που δείχνουν πως οι βίγκαν είναι από τις πιο μισητές κοινωνικές ομάδες, νομίζω πως περισσότερα πυρά πρέπει να συγκεντρώνουν μόνο οι χρήστες ουσιών», μας λέει η Έλλη. «Το φαινόμενο, το οποίο παρατηρούν οι κοινωνιολόγοι και οι κοινωνικοί ψυχολόγοι ονομάζεται ‘’veganphobia’’. Έχει γίνει πλήθος σχετικών ερευνών». Μιλώντας στο BBC o Hank Rothgerber, κοινωνικός ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο Bellarmine του Κεντάκι, εξηγεί ότι οι βίγκαν με την παρουσία τους και μόνο διαταράσσουν το «παράδοξο του κρέατος», την γνωστική ασυμφωνία που βιώνουμε οι κρεατοφάγοι καθώς θέλουμε να είμαστε καλοί και συμπονετικοί άνθρωποι, ενώ ταυτόχρονα η υπέροχη τσίκνα που μας λιγώνει προέρχεται από τον βαθύ πόνο ενός άλλου πλάσματος, ενός μη ανθρώπινου ζώου. Κι αυτό μας προκαλεί θυμό. Ο Rothgerber λέει ότι ο πανέξυπνος ανθρώπινος εγκέφαλος αναπτύσσει στρατηγικές για να μην αντιμετωπίσει αυτή την ασυμφωνία: «την προσποίηση ότι το κρέας δεν έχει καμία σχέση με τα ζώα, τη φαντασία ότι τρώμε λιγότερο από αυτό από ό,τι πραγματικά τρώμε, την εσκεμμένη άγνοια για το πώς παράγεται – βοηθούμενη από τα κινούμενα σχέδια των χαρούμενων ζώων φάρμας στα οποία εκτιθέμεθα από την παιδική ηλικία – και την κατανάλωση κρέατος μόνο από ζώα που εκτρέφονται ‘’ανθρώπινα’’».
Η επιστημονική έρευνα για τον βιγκανισμό αποκαλύπτει μια σειρά από στερεότυπα που μπορείτε να ακούσετε κι εσείς αν στο φετινό πασχαλιάτικο τραπέζι σας παραβρίσκεται ένας βίγκαν. Το Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια μελέτησε τις αντιλήψεις απέναντι στους vegans και στη συνέχεια ζητήθηκε από τους ερωτώμενους να σκεφτούν τρεις λέξεις που συσχέτισαν με αυτούς: περίπου ένας στους δύο ανέφερε κάτι αρνητικό και το 45% συμπεριέλαβε μια λέξη όπως «παράξενος», «αλαζονικός», «κήρυγμα», «μαχητικός», «σφιγμένος», «ηλίθιος» και «σαδιστής» (!) Τα στερεότυπα αυτά, που αποτυπώνονται σε σαχλαμαρίστικες ατάκες μέχρι ευθείες προσβολές, καλά κρατούν εδώ και χρόνια, κορυφώνονται όμως συνήθως σε μάτσο ή ακροδεξιά περιβάλλοντα.
Αν το αρνί λοιπόν ήσουν εσύ το Πάσχα θα ήταν μια μάλλον θλιβερή περίοδος. Αν ωστόσο εσύ, όπως κι εγώ, δεν μπορείς να αντισταθείς στην τσίκνα που αναζητούσαν μέχρι κι οι θεοί της αρχαίας Ελλάδας, τουλάχιστον μπορείς να ακούσεις με σεβασμό μια άποψη που -από κάθε άποψη- αμφισβητεί αυτό που μας παραδόθηκε ως νοστιμιά, χαρά και γλέντι. Κι επειδή Πάσχα σημαίνει πέρασμα, ας περάσουμε όλοι σε μια πιο πολιτισμένη συνθήκη: κι αν δεν αλλάξουμε τι τρώμε, τουλάχιστον να αλλάξουμε και να ακούμε ο ένας τον άλλο.
