Με την εφαρμογή του Ν. 4940/2022, άρχισαν να εφαρμόζονται στη χώρα μας ψηφιακά συστήματα για την στοχοθεσία και την αξιολόγηση των Δημοσίων Υπαλλήλων. Σύμφωνα όμως με καταγγελίες που έγιναν (από ΙΝΕΡΠ και την οργάνωση Homo Digitalis) στην Εθνική Αρχή διαφάνειας, χρησιμοποιήθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών αλγόριθμος ΤΝ, προκειμένου να μειώσουν τον αρχικό αριθμό των 55.000 άριστων υπαλλήλων της αξιολόγησης (2023 και μετά) σε μόλις 4.500.
Ήταν κεραυνός εν αιθρία; Σίγουρα όχι. Η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Εσωτερικών ποτέ δεν έκρυψε την επιλογή της αυτή.
Στο 10ο Οικονομικό φόρουμ των Δελφών (9-10/4/2025), η Υφυπουργός Εσωτερικών Βιβή Χαραλαμπογιαννάκη ομολογούσε (πιθανά και με άγνοια κινδύνου) πως: «…55.000 υπάλληλοι χαρακτηρίστηκαν από τους Προϊσταμένους τους ως υψηλής απόδοσης, με την χρήση ΤΝ όμως αποδείχτηκε ότι στην πραγματικότητα ήταν λιγότεροι από 4.000». Παράλληλα και ο Υπουργός Εσωτερικών Θοδωρής Λιβάνιος επιβεβαιώνοντας την παραπάνω στρατηγική επιλογή, δήλωνε σε συνέντευξή του στην εκπομπή της ΕΡΤ «Συνδέσεις» (7/5/2025): «..χάρη σε τεχνολογικά εργαλεία, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η αξιολόγηση των υπαλλήλων γίνεται πλέον πιο αξιόπιστη με αποτέλεσμα το ποσοστό των «Άριστων» υπαλλήλων από το σχεδόν καθολικό 98%, να έχει πέσει στο 11-12%.»
Οι δηλώσεις αυτές - καθόλου τυχαίες, πέρασαν δυστυχώς απαρατήρητες. Αποδεικνύουν όμως πως η κυβέρνηση και γνώριζε και ενέκρινε από την αρχή την χρήση αλγορίθμων ΤΝ προκειμένου να διαμορφώσει την δική της ΚΡΙΣΗ στην αξιολόγηση του προσωπικού στο Δημόσιο. Το θέμα όμως, πέρα του ηθικού ζητήματος, εγείρει και άλλα ερωτήματα, όπως για παράδειγμα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα επιβράβευσης του μπόνους των 40 εκατομμυρίων ευρώ που εξαγγέλθηκε. Προκύπτουν επομένως αρκετές απορίες για την τήρηση της νομοθεσίας και τις θεμελιώδεις εγγυήσεις διαφάνειας και αξιοκρατίας που οφείλει να δίνει και να εφαρμόζει η πολιτεία.
ΗΘΙΚΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ. ΝΟΜΙΜΟ ΕΙΝΑΙ;
Ο Ευρωπαϊκός κανονισμός AI Act, τέθηκε σε ισχύ το 2024 και αποτελεί ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο ρύθμισης της ΤΝ. Στον πυρήνα του κανονισμού βρίσκεται η θέση πως η ΤΝ δεν απαγορεύει την καινοτομία, αλλά διασφαλίζει την ασφάλεια, την ηθική χρήση, την αξιοπιστία και τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου στην χρήση της.
Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός AI Act δεν αφήνει περιθώρια για παρερμηνείες και κατατάσσει τα συστήματα ΤΝ σε 4 βαθμίδες κινδύνου: α) στον απαράδεκτο κίνδυνο με θεμελιώδη απειλή για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες κατά την χρήση της ΤΝ που απαγορεύονται στην ΕΕ, β) στα συστήματα ΤΝ Υψηλού κινδύνου, όπου επιτρέπεται η χρήση τους μόνο μέσα σε αυστηρό πλαίσιο υποχρεώσεων, γ) στα συστήματα ΤΝ περιορισμένου κινδύνου και δ) στα συστήματα ΤΝ ελάχιστου κινδύνου.
Οποιοδήποτε σύστημα ΤΝ χρησιμοποιείται για την λήψη ή την υποστήριξη αποφάσεων που αφορούν όρους εργασίας, προαγωγές, ανάθεση καθηκόντων ή αξιολόγηση απόδοσης κατατάσσεται στην κατηγορία Υψηλού κινδύνου και απαιτεί εκτίμηση κινδύνου, μελέτη αντίκτυπου στα θεμελιώδη δικαιώματα, δράσεις υπό ανθρώπινη εποπτεία και επίσημη καταχώρηση σε Ευρωπαϊκή βάση δεδομένων.
Ο Ν. 4961/2022 είναι ξεκάθαρος για το πως και πότε μπορεί το Δημόσιο να επιτρέπει την χρήση ΤΝ στην αξιολόγηση προσωπικού και προβλέπει ειδική νομοθετική εξουσιοδότηση, καθώς ο Ν.4940/2022 δεν καλύπτει αυτές τις περιπτώσεις. Παράλληλα θα πρέπει να εντοπισθούν κρίσιμες παράμετροι μεροληψίας στην μελέτη αντίκτυπου πριν το λογισμικό τεθεί σε λειτουργία. Οι προς αξιολόγηση υπάλληλοι θα πρέπει να ενημερωθούν εγκαίρως και εγγράφως για τη χρήση λογισμικού ΤΝ και φυσικά, στην όποια τελική κατάταξη, θα πρέπει να μεσολαβήσει το στάδιο ελέγχου από ανθρώπινο παράγοντα, με έγκριση από Προϊστάμενο ή Ειδική επιτροπή.
Τι αλήθεια συνέβη από όλα τα παραπάνω;
Εκτός της χειραγώγησης το πραγματικό σκάνδαλο βρίσκεται στην διαδικασία επεξεργασίας των ευαίσθητων δεδομένων. Για να αξιολογήσει ένας αλγόριθμος ΤΝ την απόδοση κάποιου, θα πρέπει πρώτα να τον «γδύσει» ψηφιακά και πιθανά να αξιολογήσει ακόμη και στοιχεία όπως, αδικαιολόγητες απουσίες, προσωπικές κρίσεις προϊσταμένων, αναφορές, ακόμη ίσως και ποιες ιστοσελίδες επισκέπτεται στην εργασίας του. Όταν όλα αυτά γίνονται χωρίς ενημέρωση, χωρίς έγκριση και ανθρώπινη εποπτεία, δεν μιλάμε για αξιολόγηση, αλλά για ψηφιακό αυταρχισμό.
Όταν συνηθίσουμε να δεχόμαστε αποφάσεις από μηχανικά συστήματα, σταματάμε σταδιακά να διεκδικούμε, να αμφισβητούμε και να ζητάμε δημόσια λογοδοσία από την εκάστοτε εξουσία. Γινόμαστε υποτακτικοί ενός αλγορίθμου που σχεδιάστηκε χωρίς διαφάνεια, ανοίγοντας έτσι την πόρτα σε ένα μέλλον όπου η αξία μας δεν θα κρίνεται από τις πράξεις μας, αλλά από τις γραμμές ενός κώδικα.
ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΤΑ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΜΕ ΤΟ ΥΠΟ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ;
Στις 28/8/2026 ολοκληρώνεται η δημόσια διαβούλευση του νομοσχεδίου για την επιλογή προϊσταμένων οργανικών μονάδων του δημόσιου τομέα. Η σύνδεση άρθρων του νομοσχεδίου με την ήδη καταγγελλόμενη εφαρμογή ΤΝ στην μαζική ανακατάταξη των 55.000 υπαλλήλων, προκαλεί εύλογα ερωτήματα.
Το νομοσχέδιο ενώ προβάλλει την ΤΝ ως «αντικειμενική λύση», εισάγει ταυτόχρονα ένα βαθμολόγιο που παραδίδει τις προαγωγές στην διακριτική ευχέρεια ατόμων, ή οργάνων (άρθρα 6 & 18), μετατρέποντας έτσι την υπηρεσιακή εξέλιξη σε προϊόν συναλλαγής. Παράλληλα, υποβαθμίζει την ΕΣΔΔΑ (άρθρο 12, άρθρο 61, άρθρο 103), ανεβάζοντας την βαρύτητα της προφορικής εξέτασης στον Εισαγωγικό βαθμό (άρθρο 61) από το 12,5% στο 34%. Η αντίφαση είναι κραυγαλέα. Από την μία ακυρώνεται κάθε έννοια αντικειμενικότητας (τυπικά προσόντα, θεσμοί) και από την άλλη η ΤΝ που ήδη μείωσε δραματικά τους «άριστους, παρουσιάζεται ως η λύση.
Το ερώτημα που μένει αναπάντητο είναι εάν όλες αυτές οι ρυθμίσεις εφαρμοστούν, ποιος θα ελέγχει (..και με ποιόν τρόπο) τις προαγωγές. Ο νόμος, ο Προϊστάμενος, ένας αλγόριθμος ή ο εκάστοτε πολιτικός προϊστάμενος που θα έχει πρόσβαση στα «κουμπιά» του συστήματος.
ΔΕΝ ΑΠΟΡΡΙΠΤΟΥΜΕ ΤΗΝ ΧΡΗΣΗ ΤΝ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ– ΘΕΤΟΥΜΕ ΟΡΙΑ
Σίγουρα δεν απορρίπτουμε συλλήβδην την αξιοποίηση της ΤΝ στο Δημόσιο. Ωστόσο όπως με όλα τα εργαλεία επινόησης του ανθρώπινου πνεύματος, έτσι και με την ΤΝ, μπορεί ανάλογα την χρήση της να αποδειχτεί πολύτιμος σύμμαχος, ή τραγικός τιμωρός.
Στα συστήματα υγείας, οι αλγόριθμοι συμβάλουν στην ταχύτερη και ακριβέστερη ανάγνωση των απεικονιστικών μεθόδων, βοηθώντας στην έγκαιρη εντόπιση των βλαβών. Στην πολιτική προστασία η ΤΝ μπορεί να αξιολογήσει και να χρησιμοποιήσει κλιματικά μοντέλα για την πρόβλεψη ακραίων φαινομένων. Στην εξυπηρέτηση πολιτών, στην επιτάχυνση της διοικητικής λειτουργίας της δικαιοσύνης, στο κτηματολόγιο για αξιολόγηση συμβολαίων, σε εφαρμογές στα πλαίσια της «έξυπνης πόλης» μπορεί να αποδειχτεί καινοτόμα.
Η αξιολόγηση των δυνατοτήτων της ανθρώπινης ύπαρξης είναι θεμελιωδώς άλλης τάξης μέγεθος. Όσο εξελιγμένο και να είναι ένα σύστημα ΤΝ, η ανθρώπινη ζωή είναι μοναδική, πολύπλοκη και συχνά συναρπαστικά αντιφατική, ώστε να αποτυπωθεί σε έναν κώδικα.
Όταν επιτρέπουμε σε ένα σύστημα ΤΝ να κρίνει την αξία ενός ανθρώπου, διαπράττουμε ένα ηθικό ολίσθημα και ανοίγουμε τον δρόμο σε μια κοινωνία όπου η ανθρώπινη μοίρα καθορίζεται από μαύρα κουτιά, η λογοδοσία αντικαθίσταται από την απρόσωπη ΚΡΙΣΗ μιας μηχανής και ο κίνδυνος ολοκληρωτικού ελέγχου παύει να είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας.
Οι Έλληνες πολίτες (και οι δημόσιοι λειτουργοί) έχουν ανάγκη από μια Δημόσια Διοίκηση όπου η τεχνολογία θα υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο. Η αξιοκρατία δεν θα διαφημίζεται στα social με φωτογραφίες και καρδούλες αξιωματούχων, αλλά θα ασκείται με διαφανή κριτήρια, ουσιαστική ανθρώπινη εποπτεία και σεβασμό στην αξιοπρέπεια κάθε εργαζόμενου. Δικαιούνται ένα κράτος θεμελιωμένο στην εντιμότητα, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία, όπου η ΤΝ θα είναι σύμμαχος και όχι δικαστής και όπου η αξιολόγηση δεν θα είναι μια ακόμη μαύρη τρύπα αλλά μια ανοιχτή και βαθιά δημοκρατική διαδικασία.
Η Εθνική Αρχή Διαφάνειας έχει πλέον τον λόγο, καθώς οι καταγγελίες έχουν έστω και αργά κατατεθεί. Το ζήτημα όμως δεν είναι μόνο νομικό. Είναι πρωτίστως πολιτικό, ανθρώπινο και βαθιά υπαρξιακό. Η εργασία δεν είναι απλώς μια θέση, είναι αξιοπρέπεια. Και η αξιοπρέπεια δεν μπαίνει σε αλγόριθμο.
(Ο Δημήτρης Τζιάλλας είναι Νοσηλευτής, Σύμβουλος Καθηγητής ΕΑΠ, μέλος της ΕΛ.Α.Σ., πρώην Υπ. Βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Π.Σ.)
