Το καλοκαίρι του 1342 τα νερά του ποταμού Μάιν ξεχείλισαν ‘καταπίνοντας’ δρόμους, γέφυρες, χωριά και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Στη Γερμανία, ολόκληρες εγκαταστάσεις κατά μήκος του ποταμού χάθηκαν κάτω από τα νερά, γέφυρες καταστράφηκαν, δρόμοι εξαφανίστηκαν και σοδειές ρήμαξαν.
Η καταστροφή έμεινε στην ιστορία ως η Πλημμύρα της Αγίας Μαγδαληνής και για αιώνες θεωρούνταν μία από τις μεγαλύτερες φυσικές καταστροφές που έπληξαν την Ευρώπη την τελευταία χιλιετία.
Όμως αυτή η πλημμύρα δεν ήταν μοναδική, αλλά ένα φαινόμενο μέσα σε μια αλυσίδα ακραίων πλημμυρών που έπληξαν μεγάλο μέρος της Ευρώπης από τα τέλη του 1341 έως το 1343.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Τώρα μια νέα μελέτη στο Nature, βασισμένη σε περισσότερες από 1.000 πρωτογενείς ιστορικές πηγές και φυσικά δεδομένα, εντοπίζει 16 μεγάλες πλημμύρες σε αυτή την περίοδο, αναδεικνύοντας πως η Ευρώπη ήρθε αντιμέτωπη με μια διαδοχική σειρά ακραίων καιρικών φαινομένων.
Και αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον και φυσικά, πολύ ανησυχητικό.
Για δεκαετίες, η ιστορία του 1342 εκλαμβανόταν ως απλή
Η καταστροφική πλημμύρα της Αγίας Μαγδαληνής ήταν το γεγονός και γύρω από αυτήν υπήρχαν διάσπαρτες αναφορές για άλλα ακραία καιρικά φαινόμενα. Το πρόβλημα ήταν ότι οι μεσαιωνικές πηγές δεν λειτουργούσαν σαν σύγχρονα δελτία καιρού. Οι άνθρωποι του 14ου αιώνα δεν κατέγραφαν το ύψος του νερού, τη βροχόπτωση ή την άνοδο της στάθμης ενός ποταμού. Ένας μοναχός ή ένας χρονικογράφος μπορεί να σημείωνε ότι «το νερό κάλυψε τη γη», ότι μια γέφυρα καταστράφηκε ή ότι άνθρωποι πνίγηκαν, αλλά ως εκεί.
«Οι θρησκευτικοί ηγέτες εκείνης της εποχής συχνά παρουσίαζαν τις μεγάλες πλημμύρες ως τιμωρίες από τον Θεό», εξηγεί στο Science ο Martin Bauch, ιστορικός που μελετά τον Μεσαίωνα στο Ινστιτούτο Leibniz για την Ιστορία και τον Πολιτισμό της Ανατολικής Ευρώπης, ο οποίος συμμετείχε στη μελέτη. «Τα εκκλησιαστικά έγγραφα που αναφέρονται στις καταστροφές συνήθως αφορούν τη θεολογία και τη μετάνοια και όχι συγκεκριμένες λεπτομέρειες σχετικά με τις ζημιές ή ακόμη και τις ημερομηνίες».
Έτσι, διαφορετικά γεγονότα για χρόνια θεωρούνται από μεταγενέστερους ιστορικούς ως μέρος της ίδιας πλημμύρας.
Όμως η γεωγράφος και ιστορικός της μεσαιωνικής περιόδου και κύρια συγγραφέας της μελέτης Andrea Kiss από το Πολυτεχνείο της Βιέννης, επέστρεψε ξανά και ξανά σε εκκλησιαστικά κείμενα, διοικητικά αρχεία, νομικά έγγραφα, προσωπικά γραπτά και ημερολόγια καιρικών συνθηκών. Και το αποτέλεσμα της επιστροφής της ήταν μια εντελώς διαφορετική εικόνα που δεν αποτύπωνε μία καταστροφή, αλλά μια αλυσίδα καταστροφών.
Η έρευνα της Kiss ξεκίνησε από την Ουγγαρία, όπου λεπτομερή επίσημα αρχεία έδωσαν μια εικόνα πολλαπλών πλημμυρών μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα.
«Ήμουν βέβαιη ότι αυτό που συνέβη στην Ουγγαρία θα είχε συμβεί και σε ολόκληρη την Ευρώπη», αναφέρει στο Science.
Η ακολουθία των φαινομένων στην Ευρώπη είχε ήδη αρχίσει πριν από την περίφημη πλημμύρα της Αγίας Μαγδαληνής τον Ιούλιο του 1342. Το φθινόπωρο του 1341 ήταν εξαιρετικά υγρό με μεγάλες πλημμύρες στην ανατολική και νοτιοανατολική Ευρώπη τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο. Μετά ήρθε ένας ψυχρός με χειμώνας με χιονοπτώσεις και ύστερα απότομα η απόψυξη. Τον Φεβρουάριο του 1342 η δυτική και κεντρική Ευρώπη αντιμετώπισαν μια νέα μεγάλη πλημμύρα. Στην Πράγα και κατά μήκος του Δούναβη το φαινόμενο ήταν τόσο ακραίο ώστε οι ερευνητές το ονόμασαν η Πλημμύρα της Υπαπαντής.
Και αυτό ήταν μόνο ένα από τα επεισόδια. Ακολούθησαν τρεις μεγάλες ανοιξιάτικες πλημμύρες και μετά, στα τέλη Ιουλίου, ήρθε η Αγία Μαγδαληνή. Η συγκεκριμένη πλημμύρα ήταν τόσο ακραία ώστε η εκτιμώμενη περίοδος επαναφοράς της βροχόπτωσης που την προκάλεσε φτάνει έως και τις 10.000 χρόνια σε ορισμένες εκτιμήσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι μια τέτοια πλημμύρα συμβαίνει «μία φορά κάθε 10.000 χρόνια». Είναι ένας στατιστικός τρόπος να περιγραφεί η εξαιρετικά σπάνια ένταση του γεγονότος.
Μετά την Αγία Μαγδαληνή ωστόσο, το νερό δεν σταμάτησε. Ήρθαν νέες πλημμύρες στη βόρεια Ιταλία, στη Μεσόγειο και στη λεκάνη των Καρπαθίων. Το 1343 η ιστορία επαναλήφθηκε με υγρό Ιανουάριο και Φεβρουάριο, με ένα εξαιρετικά υγρό ευρωπαϊκό ντόμινο και με παρατεταμένες πλημμύρες στην Ιταλία, στα Βαλκάνια και στα Καρπάθια. Και το καλοκαίρι δύο ακόμη ακραία επεισόδια, η Πλημμύρα του Ιακώβ στα τέλη Ιουλίου και, έναν μήνα αργότερα, η ακόμη μεγαλύτερη Πλημμύρα του Βαρθολομαίου.
Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί
Το 1342 ήταν η χρονιά με τον μεγαλύτερο αριθμό μεγάλων και εξαιρετικών πλημμυρών που έχουν καταγραφεί στην Ευρώπη τα τελευταία 700 χρόνια, ενώ το 1343 βρίσκεται επίσης πολύ ψηλά στην ιστορική κατάταξη. Τέσσερις από τις πλημμύρες αυτής της χρονικής περιόδου εκτιμάται ότι είχαν περιόδους επαναφοράς περίπου 500 έως 1.000 ετών.
Το σημαντικότερο όμως δεν είναι μόνο η ένταση, αλλά η συσσώρευση.
Ένα σύστημα μπορεί να αντέξει ένα ακραίο γεγονός. Τι γίνεται όμως όταν το επόμενο γεγονός έρχεται πριν καν προλάβει το σύστημα να αποκατασταθεί από το προηγούμενο χτύπημα;
Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα που αποκαλύπτει το 1342. Οι σύγχρονες υποδομές σχεδιάζονται συχνά με βάση μεμονωμένα ακραία καιρικά φαινόμενα, αλλά η ιστορία του 1342–1343 δείχνει ότι η φύση μπορεί να λειτουργήσει διαφορετικά, δεν χρειάζεται να περιμένει, μπορεί να στείλει το δεύτερο χτύπημα ενώ το πρώτο δεν έχει ακόμη τελειώσει.
Για τους ανθρώπους του 14ου αιώνα, οι πλημμύρες δεν ήταν απλώς ένα φυσικό φαινόμενο, ήταν κατάρρευση υποδομών. Οι ποταμοί ήταν οι αυτοκινητόδρομοι της εποχής, οι νερόμυλοι ήταν κρίσιμη τεχνολογία παραγωγής, οι γέφυρες ένωναν τις πόλεις, οι καλλιέργειες εξασφάλιζαν την τροφή. Όταν το νερό κατέστρεφε αυτά τα συστήματα η καταστροφή συνεχιζόταν πολύ μετά την υποχώρηση των υδάτων.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι πλημμύρες του 1342–1343 προκάλεσαν πολλές χιλιάδες θανάτους, ενώ ακόμη περισσότεροι άνθρωποι πέθαναν από πείνα και ασθένειες. Σε ορισμένες περιοχές τα νερά δεν προλάβαιναν καν να υποχωρήσουν πριν έρθει η επόμενη πλημμύρα δημιουργώντας ένα νέο πρόβλημα με στάσιμα και μολυσμένα νερά, κατεστραμμένες σοδειές και έλλειψη τροφίμων.
Και τότε η Ευρώπη βρέθηκε μπροστά σε μια ακόμη καταστροφή, τον Μαύρο Θάνατο. Η πανώλη θα έφτανε λίγα χρόνια αργότερα και θα προκαλούσε έναν από τους μεγαλύτερους δημογραφικούς ‘κατακλυσμούς’ στην ιστορία της ηπείρου.
«Ήταν κακοτυχία να ζεις τη δεκαετία του 1340», σχολιάζει στο Science ο Martin Bauch.
Το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας αφορά και τον ουρανό
Η περίοδος 1341–1343 συμπίπτει με μια ευρύτερη κλιματική μετάβαση που συνδέεται με την έναρξη της Μικρής Εποχής των Παγετώνων. Οι ερευνητές εξέτασαν έναν συνδυασμό παραγόντων με χαμηλότερες θερμοκρασίες, αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία, υποχώρηση του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική και μια σειρά ηφαιστειακών εκρήξεων. Η τελευταία μπορεί να επηρέασε την ατμόσφαιρα, ενώ παράλληλα, η πολυετής υποχώρηση του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική μπορεί να άλλαξε την ατμοσφαιρική κυκλοφορία.
Σε συνδυασμό με άλλες κλιματικές συνθήκες, αυτά θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον ευνοϊκό για μια σειρά ακραίων βροχοπτώσεων και πλημμυρών.
Οι ίδιοι οι ερευνητές ωστόσο, είναι προσεκτικοί, καθώς πρόκειται μια για εύλογη εξήγηση και όχι για μια αποδεδειγμένη αιτία. Και αυτή η λεπτομέρεια έχει σημασία, γιατί το ενδιαφέρον δεν είναι να ενοχοποιηθεί ένας παράγοντας, αλλά να γίνει κατανοητό το πώς πολλά διαφορετικά κομμάτια του κλιματικού συστήματος μπορούν να συγχρονιστούν.
Υπάρχει όμως ένα ακόμη, λιγότερο προφανές αποτέλεσμα.
Μετά από αυτές τις καταστροφές φαίνεται ότι άλλαξε και η αντίληψη για το ποιος είναι υπεύθυνος να προστατεύει τις κοινωνίες από τις πλημμύρες. Πριν από αυτή την περίοδο η αντιμετώπιση των πλημμυρών δεν αποτελούσε σε μεγάλο βαθμό κρατική ευθύνη με τη σύγχρονη έννοια. Σταδιακά αυτό άρχισε να αλλάζει. Οι αρχές άρχισαν να επενδύουν σε αναχώματα, διόδους αποστράγγισης και άλλες υποδομές αντιπλημμυρικής προστασίας.
Με άλλα λόγια, μια φυσική καταστροφή άρχισε να μετατρέπεται σε πρόβλημα μηχανικής και διακυβέρνησης. Κάτι που μας ακούγεται αυτονόητο σήμερα δεν ήταν αυτονόητο τότε. Το νερό δεν ήταν πλέον μόνο θεομηνία, ήταν κίνδυνος που μπορούσε, τουλάχιστον εν μέρει, να διαχειριστεί μια κοινωνία.
Εδώ βρίσκεται και ο λόγος για τον οποίο οι ερευνητές ενδιαφέρονται τόσο πολύ για μια σειρά πλημμυρών που σημειώθηκαν πριν από σχεδόν 700 χρόνια. Δεν ψάχνουν απλώς από επιστημονική περιέργεια, ψάχνουν για ένα stress test για τον σύγχρονο κόσμο.
Τι θα γίνει αν έρθουν πολλές πλημμύρες;
Η Ευρώπη σήμερα διαθέτει δορυφόρους, ραντάρ, μαθηματικά μοντέλα πρόγνωσης, αντιπλημμυρικά έργα και συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Έχει όμως κάτι που δεν είχε η μεσαιωνική Ευρώπη, μια τεράστια συγκέντρωση πληθυσμού και υποδομών στις ίδιες περιοχές που απειλούνται από πλημμύρες. Και καθώς το κλίμα θερμαίνεται, ο κίνδυνος ακραίων πλημμυρών απειλεί πολλές περιοχές της Ευρώπης.
Το ερώτημα λοιπόν, δεν είναι μόνο πόσο μεγάλη μπορεί να είναι η επόμενη πλημμύρα, αλλά τι θα γίνει αν έρθουν πολλές μαζί.
Μία πλημμύρα μπορεί να κλείσει έναν δρόμο, η δεύτερη να καταστρέψει μια γέφυρα που δεν πρόλαβε να επισκευαστεί και η τρίτη να χτυπήσει τις ίδιες καλλιέργειες που ήδη είχαν καταστραφεί. Και ξαφνικά, αυτό που αντιμετωπίζουμε δεν είναι πλέον ένα φυσικό φαινόμενο αλλά μια αλυσιδωτή αποτυχία ενός συστήματος προστασίας.
Ακριβώς αυτό είναι που κάνει τη συγκεκριμένη μελέτη τόσο ενδιαφέρουσα για τους επιστήμονες. Η ιστορία δεν μας δείχνει απλώς πόσο ψηλά μπορεί να φτάσει το νερό, αλλά τι συμβαίνει όταν ένα σύστημα δέχεται επανειλημμένα χτυπήματα πριν προλάβει να ανακάμψει.
«Μια καλύτερη εικόνα των πλημμυρών του παρελθόντος θα μπορούσε να βοηθήσει στη βελτίωση των σημερινών και μελλοντικών κλιματικών μοντέλων και στη διαχείριση του πλημμυρικού κινδύνου», εκτιμά ο υδρολόγος Francesco Dottori από το University School for Advanced Studies IUSS Pavia, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη. «Ο κίνδυνος πλημμυρών στην Ευρώπη αναμένεται να αυξηθεί καθώς το κλίμα θερμαίνεται. Η μελέτη ρίχνει φως στο πώς θα μπορούσε να μοιάζει και αυτή η νέα περίοδος κλιματικής μετάβασης», προσθέτει.
