Η Ευρώπη βράζει από οργή.
Τα ενοίκια έχουν εκτοξευθεί στα ύψη. Οι τιμές της ενέργειας καλπάζουν, τροφοδοτώντας την ακρίβεια στα καύσιμα και τον πληθωρισμό. Η οικονομική ανάπτυξη έχει βαλτώσει. Παράλληλα, το κόστος δανεισμού αυξάνεται σε Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία και Ελλάδα - γεγονός που σημαίνει ότι πόροι που θα μπορούσαν να διατεθούν για την ανακαίνιση σχολείων, την επιδότηση της στέγασης ή την αποζημίωση των πληγέντων από τις καταστροφές αγροτών, πρέπει τώρα να κατευθυνθούν στην αποπληρωμή των πιστωτών.
Οι κοινωνικές επιπτώσεις αυτής της ανεξέλεγκτης κρίσης κόστους διαβίωσης έχουν ήδη κάνει την εμφάνισή τους: από τα έκτροπα και τις λεηλασίες στη Γαλλία στο περιθώριο ειρηνικών διαδηλώσεων, μέχρι τα μπλόκα στις εφοδιαστικές αλυσίδες στην Ιταλία και τις διαμαρτυρίες σε ιστορικές πλατείες της Ισπανίας. Οι αρχές στο Παρίσι και τη Ρώμη επιστρατεύουν τον στρατό για να αποτρέψουν παρόμοιες εικόνες τις επόμενες ημέρες.
Η αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτιών που βγάζουν τους πολίτες στους δρόμους αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολη για τις οικονομικά πιεσμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.
«Καμία άλλη γενιά τα τελευταία 50 χρόνια δεν έχει αντιμετωπίσει τόσο πολλές προκλήσεις», δηλώνει ο γάλλος βουλευτής των Πρασίνων, Πουριά Αμιρσαχί, εκ των προέδρων μιας νεοσυσταθείσας κοινοβουλευτικής επιτροπής επιφορτισμένης με την διερεύνηση των κυβερνητικών χειρισμών στη διαδήλωση του Σαββάτου.
Καθώς η θερμοκρασία πέφτει και η ενεργειακή κρίση δεν δείχνει σημάδια υποχώρησης, ένας ευρωπαϊκός «χειμώνας δυσαρέσκειας» διαγράφεται στον ορίζοντα - την ώρα που η ήπειρος οδεύει σε κρίσιμες εκλογές, με την ακροδεξιά και τον λαϊκισμό να αποκτούν όλο και μεγαλύτερη δυναμική.
Δυσαρέσκεια σε όλη την Ήπειρο
Η κατάσταση στη Γαλλία - όπου το Σάββατο φοιτητές που πραγματοποιούσαν επί εβδομάδες καταλήψεις ενώθηκαν με εκατοντάδες χιλιάδες διαδηλωτές κατά της ακρίβειας - προβληματίζει ιδιαίτερα για τη συνολική σταθερότητα της ΕΕ, δεδομένου ότι πρόκειται για τη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία του μπλοκ.
Όμως δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο.
«Όσον αφορά το κόστος διαβίωσης, η κατάσταση στη Γαλλία δεν διαφέρει πολύ από την υπόλοιπη Ευρώπη», δηλώνει ο γερμανός οικονομολόγος Κάρστεν Μπρζέσκι, επικεφαλής μακροοικονομικής έρευνας της ING.
Στην Ισπανία, η έξωση μιας 87χρονης συνταξιούχου τον περασμένο μήνα στη Μαδρίτη πυροδότησε διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα για την προστασία των ενοικίων και τις τιμές των ακινήτων, οι οποίες μεταξύ 2015 και 2025 αυξήθηκαν κατά 80%, ενώ οι μισθοί αυξήθηκαν μόλις κατά 30%. Ακολούθησαν οι διαδηλωτές στην Πορτογαλία, όπου οι τιμές των κατοικιών έχουν σχεδόν τριπλασιαστεί από το 2015, παρασυρόμενες από την τουριστική ζήτηση και τους ψηφιακούς νομάδες.
Στην Αλβανία, οι πολίτες διαδηλώνουν ειρηνικά από τον Μάιο ενάντια στα εκτεταμένα φαινόμενα διαφθοράς και το πολυτελές θέρετρο που συνδέεται με τον Τζάρεντ Κούσνερ, γαμπρό του προέδρου των ΗΠΑ. Η κατάσταση όμως ξέφυγε την περασμένη εβδομάδα όταν μπήκαν στο προσκήνιο οι φοιτητές, καταγγέλλοντας τη φτώχεια, την ακρίβεια, την υποχρηματοδότηση της παιδείας και της υγείας, ζητώντας την παραίτηση σύσσωμου του πολιτικού κόσμου.
Χιλιάδες φοιτητές και εκπαιδευτικοί κατέβηκαν στους δρόμους την Τετάρτη στην Αθήνα και σε περίπου 50 άλλες ελληνικές πόλεις, απαιτώντας αύξηση των κρατικών δαπανών για την παιδεία, ασφαλή σχολικά κτίρια και προσιτή στέγαση. Δυναμικό «παρών» δίνουν και οι Σέρβοι φοιτητές, μετατρέποντας τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις που έχει δει ποτέ η χώρα σε ουσιαστικές πολιτικές συγκεντρώσεις ενόψει των βουλευτικών εκλογών της Κυριακής.
Νεολαιίστικα κινήματα έχουν καλέσει σε διαμαρτυρίες και στη Γερμανία, όπου έχουν ήδη πραγματοποιηθεί μικρής κλίμακας συγκεντρώσεις στο Βερολίνο και το Αννόβερο για τις περικοπές στην παιδεία.
Το Σαββατοκύριακο, φοιτητές διαδήλωσαν σε αρκετές πόλεις της βόρειας Ιταλίας διαμαρτυρόμενοι για τους χαμηλούς μισθούς και το κόστος ζωής. Σημειώθηκαν επίσης επεισόδια, παρόμοια με αυτά στη Γαλλία και την Αλβανία, με κουκουλοφόρους να λεηλατούν καταστήματα, να πετούν πέτρες στους αστυνομικούς και να βάζουν φωτιές σε κάδους.
Η πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι και η κυβέρνησή της απάντησαν με νέα αυστηρότερα μέτρα ασφαλείας, συμπεριλαμβανομένης της αποστολής 500 στρατιωτών για την «προστασία» του Μιλάνου. «Το να διαδηλώνεις είναι δικαίωμα, το να καταστρέφεις τις πόλεις μας δεν είναι», δήλωσε η Μελόνι.
Η Μαρί Χάιλαντ, ερευνήτρια στο Eurofound (τον οργανισμό της ΕΕ για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας), σημειώνει ότι η κρίση του κόστους διαβίωσης «υπονομεύει» το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ των γενεών, καθώς οι νέοι Ευρωπαίοι βρίσκονται αντιμέτωποι με το ενδεχόμενο να μην επιτύχουν την «αυτονόητη προσδοκία» τους να ζήσουν τουλάχιστον όπως οι γονείς τους.
Ο Γάλλος βουλευτής Αμιρσαχί ανήκει στον αυξανόμενο αριθμό επικριτών της γαλλικής κυβέρνησης, που κατηγορούν τους υπουργούς ότι άφησαν τα πράγματα να ξεφύγουν από τον έλεγχο επειδή δεν διάλεξαν έγκαιρα το διάλογο με το φοιτητικό κίνημα. «Τα αρχικά αιτήματα ήταν πολύ απλά και πρακτικά: Χαρτί υγείας στις τουαλέτες, ταβάνια που δεν καταρρέουν, καθηγητές στις τάξεις», εξηγεί.
Ο Αμιρσαχί, ο οποίος συμμετείχε στις διαδηλώσεις του Σαββατοκύριακου στην εκλογική του περιφέρεια στο Παρίσι, τονίζει ότι «όλες οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες θα πρέπει να παρακολουθούν με αγωνία» όσα συμβαίνουν στη χώρα, καθώς βρίσκεται αντιμέτωπη με μια προσπάθεια καταστολής της λαϊκής οργής δια της βίας.
«Η κατάσταση στη Γαλλία βρίσκεται σε οριακό σημείο», σημειώνει.
Μέσα κοινωνικής δικτύωσης και διασυνοριακή αλληλεγγύη
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην εξάπλωση των διαμαρτυριών, αλλά και στη βαθιά πολωμένη πολιτική αντιπαράθεση γύρω από αυτές. Σύμφωνα με την πλατφόρμα παρακολούθησης Visibrain, περισσότερα από 2,2 εκατομμύρια αναρτήσεις σχετικά με τις διαδηλώσεις δημοσιεύτηκαν το Σάββατο, αριθμός τριπλάσιος από τα μηνύματα που κοινοποιήθηκαν κατά την κορύφωση της κρίσης των «Κίτρινων Γιλέκων» στα τέλη του 2018.
Η γαλλική κυβέρνηση κάλεσε την Τρίτη εκπροσώπους των μεγάλων πλατφορμών για να συζητήσουν την εξάπλωση περιεχομένου που θεωρείται ότι εξωραϊζει τη βία των δρόμων, μετά τη ζωντανή μετάδοση επεισοδίων και λεηλασιών σε πλατφόρμες όπως το TikTok.
Ο διαδικτυακός ακτιβισμός βοηθά επίσης τα κινήματα να απλωθούν διασυνοριακά. Στη Μπολόνια της Ιταλίας, οι διαδηλωτές φώναζαν δημοφιλή συνθήματα που ακούστηκαν στις κινητοποιήσεις των γαλλικών λυκείων. Σελίδες στο Instagram αναπαράγουν το κάλεσμα της Γαλλίας για νέα διαδήλωση το Σάββατο, ενώ ομάδες στο Telegram ενημερώνουν τα μέλη τους για την πολιτική κατάσταση και στις δύο χώρες. Στην Αλβανία, ορισμένοι διαδηλωτές ανέφεραν ότι αλληλέγγυοι από την Ισπανία τους έστειλαν χρήματα για προμήθειες όπως μάσκες και εμφιαλωμένο νερό για την αντιμετώπιση των δακρυγόνων.
Στα ΜΜΕ, ακροδεξιά κόμματα σε Γαλλία, Ισπανία και Πορτογαλία σπεύδουν να εκμεταλλευτούν την οργή των δρόμων, κατηγορώντας τις παραδοσιακές, κεντρώες πολιτικές δυνάμεις ότι απέτυχαν να ανταποκριθούν στις ανάγκες των απλών πολιτών.
Η υποψήφια για την προεδρία της Γαλλίας Μαρίν Λεπέν, φαβορί για τις εκλογές του 2027, προσπαθεί να πείσει τους ψηφοφόρους ότι η ίδια και το ακροδεξιό κόμμα της («Εθνικός Συναγερμός») είναι η μόνη πολιτική δύναμη που μπορεί να αποκαταστήσει την τάξη. Ο Χόρχε Μαρτίν Φρίας, ευρωβουλευτής του ισπανικού ακροδεξιού κόμματος Vox, υποστήριξε ότι οι συστημικοί πολιτικοί της Ευρώπης «διέπραξαν το αμάρτημα της αλαζονείας και ξέχασαν τον απλό λαό».
Από την άλλη, η γαλλική κυβέρνηση και δεξιοί πολιτικοί κατηγορούν τον αριστερό υποψήφιο για την προεδρία Ζαν-Λικ Μελανσόν, ο οποίος στήριξε από την πρώτη στιγμή τις φοιτητικές κινητοποιήσεις, ότι πυροδοτεί τις ταραχές για πολιτικό όφελος. Ο Μελανσόν αρνείται κατηγορηματικά τις κατηγορίες - όπως και ορισμένοι από τους αντιπάλους του - ενώ οι πρώτες δημοσκοπήσεις μετά τα επεισόδια έδειξαν ελάχιστη μεταβολή στην πρόθεση ψήφου.
Όπως και να έχει, η κατάσταση στην Ιταλία - όπου η δεξιά Μελόνι βρίσκεται αντιμέτωπη με φοιτητικές διαμαρτυρίες στο βορρά και μπλόκα φορτηγατζήδων και αγροτών για τις τιμές των καυσίμων στον νότο - αποδεικνύει ότι οι ηγέτες σε όλο το πολιτικό φάσμα βρίσκονται αντιμέτωποι με παρόμοια προβλήματα.
Στην Ισπανία, οι περισσότερες δημοσκοπήσεις δείχνουν το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα να οδεύει προς τη νίκη με επαρκές ποσοστό για το σχηματισμό κυβέρνησης συνεργασίας με το ακροδεξιό Vox στις επικείμενες πρόωρες εκλογές. Τις εκλογές προκήρυξε ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ αφού οι βουλευτές απέρριψαν ένα πακέτο μέτρων για τη στέγαση που είχε καταθέσει ως απάντηση στις διαμαρτυρίες. Ωστόσο, οι Ισπανοί είναι πιθανό να παραμείνουν αγανακτισμένοι με το πολιτικό σύστημα, σύμφωνα με τη Βαλέρια Ράκου, εκπρόσωπο της Ένωσης Ενοικιαστών Μαδρίτης, που πρωτοστάτησε στο κίνημα διαμαρτυρίας.
«Όποιος κι αν κυβερνήσει, αυτό δεν πρόκειται να σταματήσει» μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου, δηλώνρι, υποστηρίζοντας ότι οι διαδηλωτές πέτυχαν σε λίγες εβδομάδες κινητοποιήσεων περισσότερα από όσα πέτυχε η αριστερή κυβέρνηση Σάντσεθ στα οκτώ χρόνια που βρίσκεται στην εξουσία.
Οι ακτιβιστές για το δικαίωμα στη στέγη σκοπεύουν να στείλουν αυτό το μήνυμα στις 11 Νοεμβρίου, κατά τη διάρκεια της πρώτης γενικής απεργίας στην Ισπανία μετά από 15 χρόνια.
«Η πολιτική επιστρέφει εκεί που έπρεπε να βρίσκεται πάντα: στους δρόμους και στον λαό», σημειώνει η Ράκου.
Το βλέμμα στη Γερμανία
Όλα τα βλέμματα είναι πλέον στραμμένα στις χαμηλές θερμοκρασίες και τις αυξανόμενες τιμές της ενέργειας, που αναμένεται να επιβαρύνουν σοβαρά τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς.
Ο Φουκ-Βινχ Νγκουγιέν, επικεφαλής του Ενεργειακού Κέντρου στο Ινστιτούτο Jacques Delors, δηλώνει ότι οι κοινωνικές αναταράξεις είναι αναμενόμενες, καθώς λήγουν τα μέτρα στήριξης που είχαν θεσπίσει οι κυβερνήσεις για την προστασία των νοικοκυριών από τις αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας λόγω του πολέμου στο Ιράν.
Καμία χώρα δεν διαθέτει δίκτυ ασφαλείας, με τη Γερμανία να εμφανίζεται ως μία από τις πιο ευάλωτες αυτόν τον χειμώνα.
«Η Γερμανία είναι μεταξύ των χωρών που πρέπει να παρακολουθήσουμε, καθώς τα αποθέματα φυσικού αερίου της βρίσκονται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα», εξηγεί ο Νγκουγιέν.
Αυτό σημαίνει ότι τα γερμανικά νοικοκυριά πιθανότατα θα δουν τους λογαριασμούς θέρμανσης να επιβαρύνονται σημαντικά από την άνοδο των τιμών, ενώ οι πιέσεις στην αγορά φυσικού αερίου είναι πιθανό να επηρεάσουν τις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας και στις γειτονικές χώρες.
Ο Γερμανός οικονομολόγος Μπρζέσκι συμφωνεί: «Υπάρχει ένα πρόβλημα που αυτή τη στιγμή ακούγεται πιο δυνατά στη Γαλλία, αλλά είναι πολύ παρόμοιο με την κατάσταση σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες».
«Η μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας είναι ότι, αυτή τη στιγμή, η Γερμανία διαθέτει μεγαλύτερα δημοσιονομικά περιθώρια» για να αμβλύνει τους κραδασμούς, σημειώνει ο Μπρζέσκι. «Όμως αυτό που συμβαίνει σήμερα στη Γαλλία, μπορεί πολύ εύκολα να συμβεί σε λίγα χρόνια από τώρα στη Γερμανία».
