Στις 17–18 Ιουλίου 1936 στην Ισπανία αρχίζει ο Ισπανικός εμφύλιος, όταν στρατιωτικές δυνάμεις, που ελέγχονταν από φασίστες στρατηγούς, εξεγέρθηκαν κατά της δημοκρατικής κυβέρνησης. Ήταν το αποτέλεσμα μιας βαθιάς κοινωνικής, πολιτικής και ιδεολογικής ρήξης στην Ισπανία ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα. Η σύγκρουση ανάμεσα στη Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία και στους φασίστες, υπό την ηγεσία του στρατηγού Francisco Franco, εξελίχθηκε σε προάγγελο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Το κρίσιμο στοιχείο για την κατανόηση του πολέμου δεν είναι μόνο οι μάχες που ακολούθησαν, αλλά το πολιτικό και κοινωνικό υπόβαθρο που προηγήθηκε: μια χώρα διαιρεμένη ανάμεσα σε ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις και σκληρή συντηρητική αντίδραση, σε αγροτικές ανισότητες που έμοιαζαν με μεσαιωνικές δομές και σε μια στρατιωτική ελίτ που θεωρούσε ότι η Δημοκρατία είχε οδηγήσει σε χάος.
Η Ισπανία πριν από τον εμφύλιο
Στις αρχές του 20ού αιώνα στην Ισπανία από τη μία πλευρά υπήρχε μια μικρή αριθμητικά αλλά ισχυρή αριστοκρατία, η εκκλησία και το στελεχικό δυναμικό του στρατού. Από την άλλη η μεγάλη πλειοψηφία από φτωχούς αγρότες, εργάτες και μικροαστικά στρώματα που ζητούσαν κοινωνική αλλαγή. Η μοναρχία του Αλφόνσου ΙΓ΄προσπάθησε να διατηρήσει την ισορροπία, όμως η πολιτική αστάθεια, οι αποικιακές αποτυχίες στο Μαρόκο και οι κοινωνικές εντάσεις οδήγησαν στην κατάρρευσή της. Το 1931, μετά από εκλογές που ερμηνεύτηκαν ως δημοψήφισμα κατά της μοναρχίας, ανακηρύχθηκε η Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία. Ο βασιλιάς εξορίστηκε και ξεκίνησε μια περίοδος φιλόδοξων μεταρρυθμίσεων.
Η δημοκρατική κυβέρνηση προώθησε τη λαϊκή εκπαίδευση, περιόρισε την ισχύ της Καθολικής Εκκλησίας, προσπάθησε να αναδιανείμει τη γη και να ενισχύσει τα δικαιώματα των εργατών. Όμως οι μεταρρυθμίσεις αυτές προκάλεσαν έντονη αντίδραση από τις παραδοσιακές ελίτ που ξεκίνησαν μια προπαγανδιστική καταιγίδα με αιχμή ότι η Ισπανία οδηγείται προς τον «κομμουνισμό». Ταυτόχρονα, η ριζοσπαστική αριστερά θεωρούσε ότι οι μεταρρυθμίσεις ήταν ανεπαρκείς και η πολιτική κατευνασμού των κοινωνικών ελίτ καταστροφική. Σοσιαλιστές και κομμουνιστές, καθώς και αναρχοσυνδικαλιστικά κινήματα κέρδιζαν έδαφος, ιδιαίτερα στην Καταλονία και στην Ανδαλουσία.
Το 1933 οι εκλογές έφεραν στην εξουσία μια πιο συντηρητική κυβέρνηση, η οποία ανέστειλε πολλές μεταρρυθμίσεις της προηγούμενης περιόδου. Αυτό οδήγησε σε εξεγέρσεις, με αποκορύφωμα την εξέγερση στην Αστούρια το 1934, όπου με επικεφαλής τους ανθρακωρύχους χιλιάδες εργάτες εξεγέρθηκαν και συγκρούστηκαν με τον στρατιωτικές μονάδες. Η καταστολή της εξέγερσης υπήρξε βίαιη: 1.500 περίπου εργάτες νεκροί και πάνω από 30.000 συλληφθέντες.
Η καθηγήτρια πολιτικής επιστήμης Laia Balcells παρατηρεί ότι η πόλωση στην Ισπανία λίγο πριν το πραξικόπημα ήταν τόσο έντονη που οι φυσικές αντιπαραθέσεις μεταξύ αριστερών και δεξιών ήταν ένα φαινόμενο ρουτίνας. Έξι μέρες πριν συμβεί το πραξικόπημα, υπήρξαν συγκρούσεις στην επαρχία Tερουέλ. Η Balcells σημειώνει ότι η ισπανική κοινωνία ήταν τόσο διχασμένη που ο μοναχός Hilari Raguer δήλωσε ότι στην ενορία του, αντί να παίζουν «μπάτσοι και ληστές», τα παιδιά μερικές φορές έπαιζαν «αριστερούς και δεξιούς».
Το πραξικόπημα του 1936 και η έναρξη του πολέμου
Το Λαϊκό Μέτωπο, ο συνασπισμός δημοκρατών και αριστερών δυνάμεων, κέρδισε οριακά τις γενικές εκλογές του 1936. Εκατομμύρια πολίτες βγήκαν στους δρόμους πανηγυρίζοντας και απελευθέρωσαν πολιτικούς κρατούμενους. Στις τριάντα έξι ώρες μετά τις εκλογές, δεκαέξι άνθρωποι σκοτώθηκαν από αστυνομικούς και τριάντα εννέα τραυματίστηκαν σοβαρά, όμως πλέον η καταπιεσμένη πλειοψηφία αισθανόταν ισχυρή.
Μέχρι τον Απρίλη του 1936, σχεδόν 100.000 φτωχοί αγρότες είχαν απαλλοτριώσει 400.000 εκτάρια γης και περίπου 1.000.000 εκτάρια μέχρι την έναρξη του εμφυλίου πολέμου. Για σύγκριση, η αγροτική μεταρρύθμιση του 1931-33 είχε παραχωρήσει μόνο σε 6.000 αγρότες 45.000 εκτάρια. Οι εργάτες απαιτούσαν αύξηση στους μισθούς πείνας που οι περισσότεροι λάμβαναν ενώ η άρνηση πληρωμής αγαθών και ενοικίων έγιναν ολοένα και πιο συνηθισμένα από τους εργαζόμενους, ιδιαίτερα στη Μαδρίτη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό έγινε με τη συντροφιά ένοπλων αγωνιστών. Οι συντηρητικοί, οι επιχειρηματίες και οι γαιοκτήμονες πείστηκαν ότι η επανάσταση είχε ήδη ξεκινήσει.
Διάφορες ομάδες αξιωματικών, ενεργών και συνταξιούχων, άρχισαν να συζητούν την προοπτική ενός πραξικοπήματος. Η δημοκρατική κυβέρνηση ενήργησε διστακτικά για να απομακρύνει ύποπτους στρατηγούς από θέσεις με επιρροή. Ο Francisco Franco μετατέθηκε στη διοίκηση των Καναρίων Νήσων. Ο Manuel Goded Llopis παύθηκε από γενικός επιθεωρητής και έγινε γενικός διοικητής των Βαλεαρίδων Νήσων. Ο Emilio Mola μετατέθηκε από επικεφαλής του Στρατού της Αφρικής σε στρατιωτικό διοικητή της Παμπλόνα στη Ναβάρα.
Τελικά, στις 17 -18 Ιουλίου 1936 εκδηλώθηκε στρατιωτικό πραξικόπημα, αρχικά στο Ισπανικό Μαρόκο και στη συνέχεια σε πολλές περιοχές της Ισπανίας. Ο στρατηγός Francisco Franco σύντομα αναδείχθηκε σε ηγέτη των φασιστικών δυνάμεων. Ωστόσο το πραξικόπημα δεν πέτυχε να καταλάβει ολόκληρη τη χώρα, καθώς σημαντικές περιοχές και οι μεγαλες πόλεις, όπως η Μαδρίτη και η Βαρκελώνη, παρέμειναν υπό τον έλεγχο της νόμιμης δημοκρατικής κυβέρνησης. Το πραξικόπημα δίχασε και τις ένοπλες δυνάμεις. Περίπου 87.000 στρατιώτες έμειναν πιστοί στην κυβέρνηση και περίπου 95.000 ακολούθησαν τους φασίστες πραξικοπηματίες.
Ο Ισπανικός Εμφύλιος αποκάλυψε τις πολιτικές διαιρέσεις σε όλη την Ευρώπη. Η δεξιά και οι Καθολικοί υποστήριξαν τους φασίστες για να σταματήσουν την εξάπλωση του «Μπολσεβικισμού». Για την αριστερά, συμπεριλαμβανομένων των εργατικών συνδικάτων, των φοιτητών και των διανοουμένων, ο πόλεμος αντιπροσώπευε μια απαραίτητη μάχη για να σταματήσει η εξάπλωση του φασισμού. Το αντιπολεμικό και ειρηνιστικό αίσθημα ήταν ισχυρό σε πολλές χώρες, οδηγώντας σε προειδοποιήσεις ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να κλιμακωθεί σε δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Σύμφωνα με τον Claude Bowers, πρεσβευτή των ΗΠΑ στην Ισπανία κατά τη διάρκεια του πολέμου, ήταν η «πρόβα τζενεράλε» για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ιδεολογικά χαρακτηριστικά των αντιπάλων
Ο Ισπανικός Εμφύλιος γρήγορα μετατράπηκε σε πεδίο δοκιμής ιδεολογιών: Φασισμός και Ναζισμός από τη μία, Δημοκρατία, κομμουνιστικό όραμα και αναρχοσυνδικαλιστική ουτοπία από την άλλη. Υποστήριζαν την αριστερή κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου διάφορα σοσιαλιστικά, κομμουνιστικά, αυτονομιστικά, αναρχικά και ρεπουμπλικανικά κόμματα, μερικά από τα οποία είχαν αντιταχθεί στην κυβέρνηση κατά την προπολεμική περίοδο αλλά συσπειρώνονταν απέναντι στη φασιστική απειλή. Το φασιστικό μπλοκ ήταν μια συμμαχία Φαλαγγιτών, μοναρχικών, συντηρητικών και παραδοσιακών υπό την ηγεσία μιας στρατιωτικής χούντας.
Ο πόλεμος παρουσιάστηκε από τους υποστηρικτές της δημοκρατικής κυβέρνησης ως αγώνας μεταξύ τυραννίας και ελευθερίας και από τους φασίστες ως αντίσταση στις κομμουνιστικές και αναρχικές κόκκινες ορδές που επιτίθονταν εναντίον του χριστιανικού πολιτισμού, των παραδόσεων και της ασφάλειας. Η ισπανική αριστερά, ήταν κατακερματισμένη: από τη μια πλευρά οι σοσιαλιστές και οι κομμουνιστές από τη μία και από την άλλη οι αναρχικοί. Αν και και οι δύο μεγάλες ομάδες αντιτάχθηκαν στους φασίστες κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου μεταξύ τους οι σχέσεις ήταν τεταμένες και έφταναν ακόμη και σε ανοιχτή σύγκρουση.
Οι φασίστες αντίθετα, παρά το γεγονός πως και αυτοί είχαν αντιθέσεις στο εσωτερικό τους, ενώθηκαν αποφασιστικά και παρουσίασαν ένα ενιαίο μέτωπο. Ο κίνδυνος της απώλειας της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας, το ένστικτο επιβίωσης της άρχουσας τάξης σε όλες τις εκφάνσεις της αποδείχθηκε ισχυρό, σε αντίθεση με τους δημοκρατικούς, και ήταν ένας από τους βασικούς παράγοντες της τελικής επικράτησης των φασιστών.
Ο διεθνής παράγοντας
Η ναζιστική Γερμανία του Αδόλφου Χίτλερ είδε τον ισπανικό εμφύλιο ως ευκαιρία στρατιωτικής και ιδεολογικής δοκιμής. Η υποστήριξη προς τους φασίστες της Ισπανίας περιλάμβανε την αποστολή της Λεγεώνας Κόνδορ με παροχή αεροπορικής υποστήριξης, δοκιμές νέων τακτικών βομβαρδισμού, στρατιωτικό εξοπλισμό και συμβούλους. Η Λεγεώνα συγκροτήθηκε το φθινόπωρο του 1936. Αποτελούνταν κυρίως από προσωπικό της Luftwaffe, της Γερμανικής πολεμικής αεροπορίας, αλλά περιλάμβανε επίσης μονάδες αντιαεροπορικού πυροβολικού, τεθωρακισμένων, επικοινωνιών και τεχνικής υποστήριξης.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου υπηρέτησαν σε αυτήν περίπου 19.000 Γερμανοί στρατιωτικοί.Η σημαντικότερη συμβολή της ήταν στον αεροπορικό πόλεμο, εξασφάλισε αεροπορική υπεροχή σε κρίσιμες επιχειρήσεις, υποστήριξε τις χερσαίες δυνάμεις του Franco και συμμετείχε στη μεταφορά του Στρατού της Αφρικής από το Ισπανικό Μαρόκο στην ηπειρωτική Ισπανία, γεγονός που συνέβαλε καθοριστικά στην εδραίωση του πραξικοπήματος κατά τους πρώτους μήνες του πολέμου.
Η πιο γνωστή επιχείρησή της ήταν ο βομβαρδισμός της Γκερνίκα στις 26 Απριλίου 1937. Η βασκική πόλη δέχθηκε σφοδρή αεροπορική επίθεση από γερμανικά βομβαρδιστικά, με αποτέλεσμα την εκτεταμένη καταστροφή της και τον θάνατο χιλιάδων αμάχων. Το γεγονός προκάλεσε διεθνή κατακραυγή και έγινε παγκόσμιο σύμβολο της φασιστικής βίας κατά του άμαχου πληθυσμού, εμπνέοντας και τον διάσημο πίνακα «Guernica» του Pablo Picasso.
Η δράση της Λεγεώνας Κόνδορ είχε επίσης μεγάλη στρατιωτική σημασία για τη ναζιστική Γερμανία. Οι επιχειρήσεις στην Ισπανία λειτούργησαν ως πεδίο δοκιμών για νέα αεροσκάφη, όπως τα Heinkel He 111 και Messerschmitt Bf 109, καθώς και για τακτικές συνδυασμένων επιχειρήσεων που αξιοποιήθηκαν αργότερα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η εμπειρία που απέκτησαν οι Γερμανοί αξιωματικοί θεωρείται σημαντική για την ανάπτυξη της γερμανικής πολεμικής στρατηγικής.
Εξίσου σημαντικός ήταν ο ρόλος της φασιστικής Ιταλίας. Η βοήθειά της περιλάμβανε δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες, αεροσκάφη και άρματα μάχης, ναυτική υποστήριξη και οικονομική ενίσχυση. Σε αριθμούς ξεπερνούσε τη ναζιστική Γερμανία χωρίς όμως να διαθέτει την τεχνολογική και έμψυχη ποιότητα της ναζιστικής πολεμικής μηχανής. Ο Μουσολίνι έβλεπε την Ισπανία ως ευκαιρία επέκτασης της φασιστικής επιρροής στη Μεσόγειο και ως μέσο ενίσχυσης του διεθνούς κύρους του.
Αντίθετα με την Γερμανία και την Ιταλία, οι δημοκρατικές χώρες υιοθέτησαν πολιτική «μη επέμβασης». Η Βρετανία και η Γαλλία ηγήθηκαν μιας πολιτικής συμμαχίας 27 εθνών που δεσμεύτηκαν να μην επέμβουν, συμπεριλαμβανομένου του εμπάργκο σε όλες τις εξαγωγές όπλων στην Ισπανία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθέτησαν ανεπίσημα επίσης θέση μη παρέμβασης, παρά την αποχή από την ένταξη στη συμμαχία αυτή. Αυτό σήμαινε ότι δεν παρείχαν καμία στρατιωτική βοήθεια στην Ισπανική Δημοκρατία. Στην πράξη όμως, η στάση αυτή αποδυνάμωσε τη δημοκρατική πλευρά και επέτρεψε στους φασίστες να έχουν καθαρό πλεονέκτημα, στην πραγματικότητα τους ενίσχυσαν συνειδητά καθώς έβλεπαν σαν κύριο αντίπαλο τη Σοβιετική ένωση και την άνοδο των αριστερών κινημάτων σε όλον τον κόσμο.
Η Σοβιετική Ένωση παρείχε περιορισμένη βοήθεια στη δημοκρατική κυβέρνηση. Η στάση της αποτέλεσε πεδίο ιδεολογικής αντιπαράθεσης στο εσωτερικό των διαφορετικών ρευμάτων που συγκροτούσαν το σημοκρατικό στρατόπεδο. Υπήρξαν κατηγορίες τόσο για την όποια εμπλοκή της αλλά και για τη μη αποφασιστική εμπλοκή της. Η αντιπαράθεση για τον ρόλο της ήταν πλευρά της συνολικής αντιπαράθεσης μεταξύ των ρευμάτων αυτών με διεθνείς αναφορές στην Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή, το Τροτσκιστικό και το αναρχοσυνδικαλιστικό ρεύμα. Στη βοήθεια της στους δημοκρατικούς πρέπει κυρίως να σταθούμε στη συγκρότηση των «Διεθνών Ταξιαρχιών».
Οι «Διεθνείς Ταξιαρχίες»
Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες ήταν εθελοντικά στρατιωτικά σώματα που συγκροτήθηκαν για να υποστηρίξουν τη νόμιμη, δημοκρατική κυβέρνηση της Ισπανίας. Αποτελούν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα διεθνούς αντιφασιστικής αλληλεγγύης του 20ού αιώνα. Οι πρώτοι εθελοντές άρχισαν να καταφθάνουν στην Ισπανία το φθινόπωρο του 1936. Η οργάνωση και ο συντονισμός των Ταξιαρχιών πραγματοποιήθηκαν σε σημαντικό βαθμό μέσω της Κομμουνιστικής Διεθνούς, με έδρα συγκέντρωσης και εκπαίδευσης την πόλη Aλμπαθέτε. Στις Διεθνείς Ταξιαρχίες συμμετείχαν επίσης σοσιαλιστές, αναρχικοί, φιλελεύθεροι και άλλοι αντιφασίστες, περίπου 35.000–40.000 εθελοντές από περισσότερες από 50 χώρες υπηρέτησαν σε αυτές. Μεταξύ αυτών υπήρχαν Γάλλοι, Γερμανοί, Ιταλοί, Βρετανοί, Αμερικανοί, Καναδοί, Πολωνοί, Γιουγκοσλάβοι, Έλληνες και Κύπριοι εθελοντές.
Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες συμμετείχαν σε ορισμένες από τις σημαντικότερες μάχες του πολέμου. Παρά την αποφασιστικότητά τους, υπέστησαν πολύ βαριές απώλειες, καθώς συχνά χρησιμοποιούνταν σε ιδιαίτερα δύσκολες επιχειρήσεις. Τον Σεπτέμβριο του 1938, η δημοκρατική κυβέρνηση αποφάσισε να αποσύρει τις Διεθνείς Ταξιαρχίες, ελπίζοντας ότι η κίνηση αυτή θα οδηγούσε και στην αποχώρηση των γερμανικών και ιταλικών δυνάμεων που υποστήριζαν τους φασίστες. Αξεπεραστο παράδειγμα πολιτικής αφέλειας καθώς η Γερμανία και η Ιταλία συνέχισαν φυσικά να παρέχουν ουσιαστική στρατιωτική βοήθεια στους φασίστες.
«Η δύναμη βγαίνει από τις γροθιές...»
Οι φασίστες κέρδισαν τον πόλεμο, ο οποίος έληξε στις αρχές του 1939, και κυβέρνησαν την Ισπανία μέχρι το θάνατο του Franco τον Νοέμβριο του 1975. Ο χώρος ενός άρθρου είναι πολύ λίγος για να αναλυθούν όλες οι παράμετροι που οδήγησαν στην τελική έκβαση ενός τέτοιου ιστορικού γεγονότος. Από τη σύντομη αναφορά προκύπτει αβίαστα το συμπέρασμα πως ο καθοριστικός παράγοντας ήταν η ξένη παρέμβαση της «φασιστικής διεθνούς» αλλά και η στάση «Πόντιου Πιλάτου» που κράτησαν οι περισσότερες δυτικές χώρες και – ως έναν βαθμό – και η Σοβιετική Ένωση.
Από την άλλη, δεν πρέπει να υποτιμηθούν οι εγγενείς αδυναμίες και τα σοβαρά λάθη του δημοκρατικού συνασπισμού. Υπήρχε μεγάλο χάσμα μεταξύ των δυνάμεων που τον απάρτιζαν και αυτό εκφράστηκε σε κάθε στιγμή του πολέμου εμποδίζοντας τον συντονισμό και την ενιαία δράση. Αποτελεί ένα μεγάλο ιστορικό, πολιτικό και ιδεολογικό ερώτημα η διαφορά στον βαθμό ενότητας μεταξύ του φασιστικού και του δημοκρατικού μπλοκ, διαφορά που εμφανίζεται σε όλες σχεδόν τις αντίστοιχες περιπτώσεις και όχι μόνο στην Ισπανία. Η Dolores Ibárruri, η θρυλική «Πασιονάρια» κι ο Buenaventura Durruti, ο μυθικός αναρχοσυνδικαλιστής ηγέτης έμειναν στην ιστορία ως σύμβολα του αντιφασιστικού αγώνα, οι σχέσεις όμως των ιδεολογικών ρευμάτων που εκπροσωπούσαν ήταν πολεμικές.
Σε συνδυασμό με την επισήμανση αυτή πρέπει να προσεγγίσουμε τα σοβαρά λάθη της δημοκρατικής κυβέρνησης. Τον δισταγμό στην αποφασιστική συντριβή των εχθρών της δημοκρατίας που είχαν κάνει αισθητή την παρουσία τους και πριν το πραξικόπημα, τον μη εξοπλισμό της κοινωνικής της βάσης, την υποχώρηση στο θέμα των Διεθνών Ταξιαρχιών. Πάνω από όλα τη μη αποφασιστική προώθηση των αλλαγών εκείνων - όπως την απαλλοτρίωση της μεγάλης ιδιοκτησίας της γης και το μοίρασμά της στους φτωχούς και ακτήμονες αγρότες και την ικανοποίηση των αιτημάτων των εργαζομένων των μεγάλων πόλεων - που θα καθιστούσε υλική ανάγκη για τη μεγάλη πλειοψηφία της κοινωνίας την υπεράσπιση της δημοκρατίας. Η αυταπάτη πως η «μετριοπάθεια» θα κατεύναζε το μαύρο κοινωνικό μέτωπο, πληρώθηκε ακριβά.
Δεκαετίες αργότερα ο W. Biermann, με αφορμή την ίδια τραγική εμπειρία της Χιλής το 1973, έγραψε τους περίφημους στίχους, που μελοποίησε ο Θ. Μικρούτσικος:
«Η δύναμη βγαίνει απ` τις γροθιές κι όχι από πρόσωπα καλοσυνάτα από στόμια βγαίνει η δύναμη κι όχι από τα στόματα...».
Στην εποχή μας, όπου σε όλον τον δυτικό κόσμο επανεμφανίζεται δυναμικά ο εφιάλτης του φασισμού, οι στίχοι γίνονται επίκαιροι. Το ερώτημα είναι αν η διαπίστωση ενός παλιού, μεγάλου επαναστάτη πως «οι νικημένοι στρατοί διδάσκονται καλά» θα επαληθευτεί...
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας - Το βιβλίο του «Προδομένο Μεσολόγγι» κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις «ΤΟΠΟΣ»)
