O Ευρωπαϊκός Οργανισμός Πυρηνικών Ερευνών CERN θα εκδιώξει εκατοντάδες επιστήμονες που συνδέονται με ρωσικά ιδρύματα στις 30 Νοεμβρίου, εκτός εάν μετακινηθούν σε ερευνητικά ιδρύματα εκτός Ρωσίας.
Η ημερομηνία σηματοδοτεί το επίσημο τέλος της συνεργασίας του εργαστηρίου με τηn Ρωσική Ομοσπονδία, μετά την απόφαση του CERN να διακόψει τους δεσμούς με την χώρα εξαιτίας της εισβολής της στην Ουκρανία το 2022 .
Ωστόσο, ο οργανισμός θα συνεχίσει να συνεργάζεται με επιστήμονες με έδρα την Ρωσία μέσω συμφωνίας με το Joint Institute for Nuclear Research (JINR), ένα διακυβερνητικό κέντρο στη Ντούμπνα, κοντά στην Μόσχα. Η συμφωνία του JINR με το CERN είναι ξεχωριστή από τη συμφωνία της Ρωσίας.
copyright: CERN
Ωστόσο, η απόφαση να μην διακοπούν οι δεσμοί με το JINR έχει διχάσει τους ερευνητές, ορισμένοι από τους οποίους τονίζουν την σχέση του με το ρωσικό κράτος, το οποίο συνεχίζει τον θανατηφόρο πόλεμο στην Ουκρανία .
Το να επιτρέπεται σε επιστήμονες που συνδέονται με το JINR να συμμετέχουν σε έργα του CERN είναι «ένα μεγάλο λάθος», είπε στο Nature ο Borys Grynyov, διευθυντής του Ινστιτούτου για Υλικά Σπινθηρισμού στο Χάρκοβο της Ουκρανίας, ο οποίος εκπροσωπεί την Ουκρανία ως συνδεδεμένο μέλος στο Συμβούλιο του CERN, το διοικητικό όργανο του οργανισμού. Ο εκπρόσωπος του CERN Arnaud Marsollier σχολίασε στο Nature πως: «Η σύμβαση του CERN είναι πολύ σαφής ως προς το ότι στον Οργανισμό διενεργείται θεμελιώδης έρευνα για την ειρήνη».
Η αποχώρηση της Ρωσίας θα μπορούσε να είναι επώδυνη για το CERN, το οποίο ιδρύθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο για να συγκεντρώσει έθνη στην ειρηνική αναζήτηση της επιστήμης. Το CERN άρχισε να συνεργάζεται με την Σοβιετική Ένωση το 1955. Αν και η Ρωσία δεν ήταν ποτέ πλήρες κράτος μέλος —και το καθεστώς του παρατηρητή έχει πλέον ανασταλεί— εκατοντάδες επιστήμονες που συνδέονται με ρωσικά ιδρύματα συνεισφέρουν σε ανεξάρτητα πειράματα στον εμβληματικό επιταχυντή σωματιδίων του, τον Μεγάλο Επιταχυντή Αδρονίων (LHC) .
Η συνεργασία ακυρώθηκε
copyright: CERN
Το 2022 το Συμβούλιο του CERN απάντησε γρήγορα στην επιθετικότητα της Ρωσίας στην Ουκρανία καταδικάζοντας τους θανάτους από αυτό που αποκάλεσε «παράνομη χρήση βίας» στην σύγκρουση και επικαλούμενο την συμμετοχή της συμμάχου της Ρωσίας, Λευκορωσίας. Το εργαστήριο εισήγαγε περιορισμούς στους επιστήμονες που ταξιδεύουν και μεταφέρουν υλικά μεταξύ Ρωσίας και CERN και δεσμεύτηκε να τερματίσει τις συμφωνίες του με την Ρωσία και την Λευκορωσία κατά την λήξη τους, μια απόφαση που επισημοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 2023.
Η συμφωνία του CERN με την Λευκορωσία έληξε στις 27 Ιουνίου, τερματίζοντας τις συμβάσεις περίπου 20 ερευνητών. Από την 1η Δεκεμβρίου, οι συνδεδεμένοι με την Ρωσία επιστήμονες δεν θα μπορούν πλέον να έχουν πρόσβαση στον ιστότοπο του CERN και θα πρέπει να παραδώσουν οποιεσδήποτε άδειες παραμονής διαθέτουν στην Γαλλία ή στην Ελβετία.
«Τα πειράματα θα ‘νιώσουν’ την απώλεια της ρωσικής τεχνογνωσίας», λέει στο Nature ο Hannes Jung, φυσικός σωματιδίων στο Γερμανικό Electron Synchrotron στο Αμβούργο και μέλος του CMS, ενός από τα σημαντικότερα πειράματα στο LHC . «Θα αφήσει ένα κενό και νομίζω ότι είναι ψευδαίσθηση να πιστεύει κανείς ότι μπορεί να καλυφθεί πολύ απλά από άλλους επιστήμονες», λέει. Ο Jung είναι μέλος του Science4Peace Forum, μιας οργάνωσης που κάνει εκστρατεία κατά των περιορισμών στην επιστημονική συνεργασία και υποστηρίζει ότι οι συνεργασίες του CERN θα πρέπει να συνεχιστούν.
Άλλοι λένε ότι ο αντίκτυπος της αποχώρησης της Ρωσίας μειώθηκε εξαιτίας του γεγονότος ότι οι ερευνητές είχαν στη διάθεσή τους δύο χρόνια για να προετοιμαστούν. Το προσωπικό των πειραμάτων LHC έχει βοηθήσει σημαντικούς επιστήμονες που ήθελαν να μείνουν, να βρουν θέσεις σε ιδρύματα εκτός Ρωσίας. Ο εκπρόσωπος του CERNεκτιμά ότι περίπου 90 επιστήμονες έχουν μετακινηθεί από ρωσικά σε μη ρωσικά ερευνητικά ιδρύματα από το 2022 και λιγότεροι από 20 εξακολουθούν να αναζητούν νέα «σπίτια».
copyright: CERN
«Αν ήθελες πραγματικά να μείνεις και μπορούσες να αποδείξεις ότι μπορείς να κάνεις κάτι σε επιστημονικό επίπεδο, τα τελευταία δύο χρόνια υπήρξαν πολλές ευκαιρίες», δηλώνει στο Nature ένας Ρώσος φυσικός που εργάζεται σε ένα πείραμα του LHC, ο οποίος ενδιαφέρεται να μιλήσει ανοιχτά αλλά ζήτησε να παραμείνει ανώνυμος. Ο φυσικός άλλαξε πλευρά στην ιστορία το 2022, αφού το ινστιτούτο του δημοσίευσε μια δήλωση που υποστήριζε την επίθεση της Ρωσίας.
Οι χρηματοδοτικοί οργανισμοί και τα ιδρύματα της Ρωσίας συνεισέφεραν περίπου 4,5% στον συνδυασμένο προϋπολογισμό των πειραμάτων LHC, το οποίο καλύπτεται πλέον από άλλα μέλη. Η απώλεια της αναμενόμενης συνεισφοράς της Ρωσίας στον LHC υψηλής φωτεινότητας, μια αναβάθμιση υψηλής έντασης που έχει προγραμματιστεί για το 2029, θα κοστίσει στο CERN επιπλέον 40 εκατομμύρια ελβετικά φράγκα (47 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ).
Επιστήμη VS Πολιτικής
Από την εισβολή στην Ουκρανία, η διοίκηση του CERN έπρεπε να εξισορροπήσει τις εκκλήσεις ορισμένων κρατών μελών για απομόνωση των ρωσικών θεσμών και εκείνων που υποστηρίζουν ότι η επιστήμη πρέπει να λειτουργεί εκτός πολιτικής. Το 2023, το CERN έλυσε ένα αδιέξοδο σχετικά με τον τρόπο αναγνώρισης των συνεισφορών επιστημόνων που συνδέονται με τη Ρωσία σε έγγραφα, συμφωνώντας να παρατεθούν τα ονόματά τους μαζί με το Open Researcher and Contributor ID (ORCID).
Ορισμένοι ερευνητές πιστεύουν ότι το CERN δεν έχει προχωρήσει αρκετά ώστε να αποστασιοποιηθεί από την Ρωσία. Τον Ιούνιο, το Συμβούλιο του CERN, αποτελούμενο από εκπροσώπους κρατών μελών, καταψήφισε τον τερματισμό της συνεργασίας με το JINR. Ωστόσο, θα ισχύουν περιορισμοί στην σχέση, για παράδειγμα απαγόρευση κοινών επιστημονικών συναντήσεων ή νέων έργων, αλλά η συνεργασία για περίπου 270 συνδεδεμένους με το JINR επιστήμονες στο CERN θα συνεχιστεί.
Άλλοι επισημαίνουν ότι το CERN έχει προχωρήσει περισσότερο από πολλούς άλλους επιστημονικούς οργανισμούς. Το ITER, το μεγαλύτερο έργο πυρηνικής σύντηξης στον κόσμο κοντά στο Saint-Paul-lez-Durance, στη Γαλλία, διατηρεί την Ρωσία ως χώρα μέλος, επειδή η οργάνωσή του καθιστά ουσιαστικά αδύνατη την απομάκρυνσή της. Το ευρωπαϊκό XFEL, ένα λέιζερ ελεύθερων ηλεκτρονίων ακτίνων Χ στο Σένεφελντ της Γερμανίας, απαγόρευσε προσωρινά την εγκατάσταση επιστημόνων που συνδέονται με την Ρωσία, αλλά εξακολουθεί να διατηρεί επίσημες συνεργασίες με την χώρα.
Ο Jung και άλλα μέλη του Science4Peace βλέπουν την απόφαση να συνεχιστεί η συνεργασία του CERN με το JINR ως θετική. «Έχω την αίσθηση ότι σηματοδοτεί μια μικρή αλλαγή στον τρόπο που αντιμετωπίζονται τα πράγματα», εκτιμά. Ο οργανισμός ζήτησε η συνεχιζόμενη συμφωνία συνεργασίας του JINR να είναι ένας αγωγός επικοινωνίας με Ρώσους επιστήμονες ευρύτερα.
copyright: CERN
Όμως οι Ουκρανοί φυσικοί αντιτάσσονται σθεναρά στην συνεργασία, τονίζοντας την σύνδεση του JINR με την ρωσική κυβέρνηση, η οποία παρέχει περισσότερο από το 80% της χρηματοδότησής της.
Ο Grynov ανησυχεί για τη συμφωνία με το JINR επειδή λέει ότι επιτρέπει σε ένα εργαστήριο που συνδέεται με την κυβέρνηση να διατηρεί πρόσβαση σε επιστημονικές και τεχνολογικές πληροφορίες αιχμής που θα μπορούσαν με κάποιο τρόπο να συνδράμουν την πολεμική προσπάθεια.
Αν και το καταστατικό του JINR ορίζει ότι η έρευνά του πρέπει να διενεργείται για ειρηνικούς σκοπούς, το εργαστήριο έχει στενούς δεσμούς με τον ρωσικό στρατό, λένε οι Grynyov και η Tetiana Hryn'ova, μια Ουκρανή φυσικός στην γαλλική εθνική ερευνητική υπηρεσία, CNRS, που εργάζεται στο πείραμα ATLAS. Η ίδια τονίζει την έρευνα του JINR για στρατιωτικές εφαρμογές, όπως κυψέλες καυσίμων, drone, αλλά και έγγραφα στον ιστότοπο του ινστιτούτου που δείχνουν την συνεργασία του με εταιρείες στην Ντούμπνα που κατασκευάζουν πυραύλους.
Το CERN συνεργάζεται με ιδρύματα σε άλλες χώρες που έχουν χωριστούς στρατιωτικούς δεσμούς. Αλλά «όταν οι πύραυλοι που κατασκευάζονται στην Ντούμπνα πέφτουν τώρα στα κεφάλια των συναδέλφων μου, γίνεται ακόμη πιο απαράδεκτο», καταλήγει η Hryn'ova.
